Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Trungsystrene

Dong Ho-måleri av Trungsystrene
**Trưng-systrene**, som blei drepne kring år 43 e.Kr., var to vietnamesiske systrer som leidde eit opprør mot kinesarane under det kinesiske styret i Vietnam. Den eldste systera heitte Trưng Trắc medan den yngste heitte Tråt Nhị. Motstanden deira har ofte vore brukt til å kalla til patriotisme i tider der Vietnam har vore truga av ytre fiendar.

Systrene voks opp i ein familie med militære tradisjonar. Då kinesarane starta å styrkja grepet sitt over landet, oppstod det misnøye blant aristokratane frå det gamle Au Lac. I år 40 byrja dei to systrene eit opprør mot dei kinesiske styresmaktene. Dei samla store folkemengder rundt seg, og makta å driva ut kinesarane.

Det tok tre år før den kinesiske generalen Ma Yuan med ein hær på 20 000 mann overvann systrene. Dei blei avretta (eller tok sjølv livet av seg, ifølgje vietnamesiske kjelder) i år 43. Ma Yuan sette opp fleire festningar for å styrka det kinesiske grepet om landet.

Systrene har gjeve namn til både tempel og gater i Vietnam, og i februar blir dei æra gjennom ein festival.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Trungsystrarna» frå Wikipedia på svensk, den 13. juli 2025.*
# Dei tre kongedøma i Kina

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Dei tre kongedøma** (tradisjonell kinesisk 三國, forenkla 三国, pinyin Sānguó) er ein periode i kinesisk historie som varte frå rundt 220 til 280.

Dei tre kongedøma i 262 over eit riss av dagens Kina.
Keisarriket Kina var etter at Han-dynastiet fall delt i tre større rike: Wei i nord, Wu i sør, og Shu eller Shu Han i vest. Perioden enda med at Wei først erobra Shu og under Jin-dynastiet også overvann Wu i 280.

Både dei siste åra til Han-dynastiet og tida under dei tre kongedøma var blodig og dramatisk. Medan folketeljingar frå slutten av Han-dynastiet omfatta oppimot 50 millionar innbyggjarar i 9,7 millionar hushald, var tala frå Jin-dynastiet berre ein femtedel av dette – 2,5 millionar hushald med 16 millionar innbyggjarar. Medan tapet i hushald og folketal spegler borgarkrig og uro, viser det også til at svært mange truleg hadde forsvunne frå direkte keisarleg kontroll, og i staden høyrde til mektige familiar.

Dei tre kongedøma har inspirert drama og litteratur i Kina, Japan, Korea og Vietnam. *Soga om dei tre kongedøma* av Luo Guanzhong og ei rekkje andre historiske romanar, legender, syngespel, filmar og fjernsynsdrama er knytt til perioden.

## Kjelder

* Kinas historie mellom 220-589 (27.02.2013) i *Store norske leksikon*
* Kinas historie (27.02.2013) i *Store norske leksikon.*

* *Denne artikkelen bygger på «Three Kingdoms» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2013.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Dei tre kongedøma i Kina**
# Wu-dynastiet

Wu-riket (grønt) si utstrekning i 262
Det **(austlege) Wu-dynastiet** (kinesisk: 東吳 dōng wú), også kjent som Sun-Wu (kinesisk; 孫吳 sūn wú) var ei herskarslekt som rådde over dei søraustlege delane av Kina frå 221 til 280.

Dynastiet vart grunnlagt av Sun Quan søraust i det dåverande keisarriket Kina. Riket voks fram i Tre rike-tida, då Han-dynastiet tapte all makt i Kina og keisardømmet vart splitta i tre rike; under Wu-dynastiet i sør, Wei-dynastiet i nord og Shu-dynastiet i vest.

Gjennom sjølvstendet frå sentralregjeringa, som hadde hatt tilhald i nord, utvikla det tidlegare så tilbakeliggande Søraustkina seg til eit av dei viktigaste økonomiske, kulturelle og politiske sentera i landet. Innan dei neste fem hundre åra var omme, hadde utviklinga i det sørlege av Kina overgått utviklinga i Nord-Kina. Verknadene av denne tidsalderen kan sporast i det politiske og kulturelle skiljet mellom Nord- og Sør-Kina av i dag.

Wu-dynastiet vart til sist erobra i 280 av Sima Yan, den fyrste Jin-keisaren.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Wu-Dynastie» frå Wikipedia på tysk, den 1. januar 2013.*
# Nord- og Sør-dynastia

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Nord- og Sør-dynastia** (kinesisk skrift 南北朝, pinyin *Nánběi Cháo*) er nemninga på tidsrommet mellom 420 og 598 i kinesisk historie.

Utstrekninga til Nord- og Sør-dynastia i 440; Nord-Wei (blå) og Liu Song (raud)
Utstrekninga til Nord- og Sør-dynastia i 560; Nord-Zhou (lyseblå), Nord-Qi (mørkeblå), Chen (mørkeraud) og Vest-Liang (lilla)
Byen Luoyang vart frå Xiangnu i nord overfallen av ein hær i 316 og øydelagt. Heile Kina nord for Chang Jiang vart erobra av nomadehærar, men Jin-fyrstane samla seg i Nanjing og makta vinne tilbake Chang Jiang-dalen. Kina var då todelt, framande folk herska i nord, medan det kinesiske keisarriket i sør vart splitta opp og vert verande delt i nærare tre hundreår.

Mellom nomadefyrstane som hadde lagt under seg Nordkina kom det stadig vekk til interne rivningar. I alt danna det seg 16 kongedømme. Etter sytti år, i året 386, klarte ei gruppe, tuobaene, å få makta over heile området og danna då det nordlege Wei-dynastiet. Tuobaene tok i bruk den kinesiske administrative strukturen og tileigna seg elles temmeleg raskt den kinesiske kulturen og smelta såleis saman med den kinesiske folkegruppa.

Nomadefolka sitt herredømme i nord opna på ny dei gamle handelsvegane mot vest (*Silkevegen*), og via Turkestan breidde buddhismen seg inn i det nordlege Kina.

Medan Nord-Kina var samla, avløyste seks kortliva dynasti kvarande i Sørkina. Trass i den labile politiske stoda utvikla den kinesiske kulturen seg vidare også i sør. Særleg regjeringstida, 502-549, til Liang-dynasti-keisaren Liang Wu Di var ei fredstid der buddhismen breidde seg og kunstlivet blomstra; inntil general Hou Jing gjorde opprør og erobra hovedstaden og let keisaren svelte ihel.

I 589 erobra Sui-dynastiet det siste sørlege dynastiet, Chen-dynastiet, og avslutta tidebolken med sørlege og nordlege dynasti.

Dei fem nordlege dynastia var Nord-Wei, Vest-Wei, Aust-Wei, Nord-Qi og Nord-Zhou. Dei fire sørlege dynastia var Liu Song, Sør-Qi, Liang og Chen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Nord- og Sør-dynastienes tid» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2013.*
# Fem dynasti og ti kongerike-tida

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Fem dynasti og ti kongerike-tida** ((五代十国, Wǔdàishíguó) er nemninga på ein vel 50 år lang periode i kinesisk historie. Perioden tok til med Tang-dynastiet sitt endelege fall i år 907 og enda med at Song-dynastiet etablerte si overmakt i 960.

Kart ov dei fem dynastia og ti kongerika
Under Fem dynasti og ti kongerike-tida var det mykje og vedvarande politisk strid og kamp i Kina. Gjennom perioden vart det danna, og fall, fem dynasti og meir enn ti kongedøme i det tidlegare samla keisarriket. Dei fem dynastia låg alle i det nordlege Kina, medan ni av dei ti lengstliva kongedøma fanst i det sørlege Kina.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «De fem dynastierna och De tio rikena» frå Wikipedia på svensk, den 20. desember 2016.*
# Mao Zedong

|  |
| --- |
| Mao Zedong |
|  |
|  |
| *Formann for Folkerepublikken Kina* |
| Periode | 1954-1959 |
| Fullt namn | tradisjonell kinesisk 毛澤東, forenkla kinesisk 毛泽东, Wade-Giles Mao Tse-tung |
| Parti | Kinas kommunistparti, Kuomintang |
| Fødd | 26. desember 1893 |
| Fødestad | Shaoshan |
| Død | 9. september 1976 |
| Dødsstad | Zhongnanhai, Beijing |
| Mor | Wen Qimei |
| Far | Mao Yichang |
| Ektefelle | Luo Yixiu, Yang Kaihui, He Zizhen, Jiang Qing |
| Barn | Mao Anying, Mao Anqing, Mao Anlong, Yang Yuehua, Li Min, Li Na |
| Etterfølgjar | Liu Shaoqi |

Mao Zedong (1927)
**Máo Zédōng** (26. desember 1893–9. september 1976) var leiar av det kinesiske kommunistpartiet frå 1935 og leiar av Folkerepublikken Kina frå 1954 fram til han døydde i 1976.

Leidd av Mao fekk partiet makta over størstedelen av Kina etter den kinesiske borgarkrigen. I Folkerepublikken Kina vert Mao gjeve æra for å ha skapt eit (nesten) sameint Kina utan utanlandsk innverknad for første gong sidan opiumskrigane. Samstundes er han kritisert for sin katastrofale økonomiske politikk, særleg under Det store spranget, for sitt brutale valdsstyre og den organiserte øydelegginga av kinesisk kultur under Kulturrevolusjonen.
Mao er nokre gonger referert til som *dei fire store*: store lærar, store leiar, store øvstkommanderande og store styrmann (*伟大导师，伟大领袖，伟大统帅，伟大舵手*) . Kallenamnet **formann Mao** var det som vart best kjend i Vesten. Den politiske ideologien til Mao vert kalla maoisme.

## Verk

Eit utval av Mao sine tankar, er attgjeve i *Sitat frå Formann Mao Tse-Tung*, kjend i Noreg som *«Maos vesle raude»*.

## Sjå òg

* Maoisme

## Kjelder

* Asia Source biography Arkivert 2000-05-10 ved Wayback Machine.
* Edgar Snow: *Red Star Over China*, 1937
* Li Zhisui: *The Private Life of Chairman Mao*, 1996.
* Jasper Becker: *Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine*, 1998.
* Phillip Short: *Mao: A Life*, 1999.
* Jung Chang og Jon Halliday: *Mao: The Unknown Story*, 2005.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Mao Zedong Tekster av Mao Zedong