Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Militærvesen

Eit **militærvesen** er ein statleg organisasjon som består av væpna styrkar danna for å forsvare eit territorium eller andre interesser og/eller utøve offensiv makt for å besette eit territorium, nedkjempe ein fiende eller nå andre politiske mål.

Militærvesenet er ofte delt inn etter kva element dei opererer i. Såleis arméen/hæren, luftforsvaret (flyvåpenet) og sjøforsvaret (marinen/flåten). Dessutan deler me hæren inn etter våpenart: Kavaleri, artilleri, infanteri, ingeniør, samband, tren og sanitet.

## Sjå òg

* Gerilja
* Paramilitær organisasjon
* Milits

## Bakgrunnsstoff
# Lag

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Lag (fleirtyding).*
**Lag** kan visa til ei gruppe personar som opptrer samla, til dømes for å utøva idrett, kulturelle eller økonomiske aktivitetar.

Nokre døme på lag er:

* Idrettslag
* Mållag
* Ungdomslag
* lag i ei tropp (militært)
# Valuta

**Valuta** er ei eining for betalingsmiddel for eitt eller fleire land. Ordet kjem gjennom italiensk frå det latinske ordet «valere», som tyder «er verdt».

I tidlege tider veit ein at myntar frå framande land vart godtekne som gangbar «valuta», mest truleg fordi dei bestod av edelt metall som hadde verdi overalt. Før den andre verdskrigen var det framleis landet sin gullreserve som stod som garanti for eit land sin valutareserve.

Mange land brukar framand valuta (til dømes amerikansk dollar), nokre land brukar felles valuta (til dømes euro), medan dei fleste land brukar sin eigen valuta.

Døme på valuta er norsk krone (NOK), britisk pund (GBP), australsk dollar (AUD) og russisk rubel (RUR). Forkortingane blir oppretta av ISO gjennom ISO 4217.

## Tidlegare valutaeiningar (siste 50 år)

* Belgisk franc
* Finsk mark
* Fransk franc
* Gresk drakme
* Italiensk lire
* Luxembourgsk franc
* Nederlandsk gylden
* Portugisisk escudo
* Spansk peseta
* Tsjekkoslovakisk koruna
* Tysk mark
* Austerriksk schilling

## Sjå òg

* Valutakurs
* Vekslingskurs
* Betalingssystem
* Verdsvaluta
* Valuta i ulike land

## Kjelder
# Syr-Darja

|  |
| --- |
| Syr-Darja |
| elv |
|  Syr-Darja ved Khujand i Tadsjikistan  |
| Land |  Kasakhstan,  Usbekistan  Tadsjikistan |
| Nedslagsfelt | 219 000 km² |
| Lengd | 2 212 km |
| Vassføring | for munningen |
|  •  middel | 703 m³/s |
| Kjelde | Naryn og Kara-Darja |
| Munning | Aralsjøen |
|  Syr-Darja ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Syr Darya river |

**Syr-Darja** (kasakhisk Сырдария, *Syrdarija*; tadsjikisk Сирдарёm, Sirdarjom; usbekisk *Sirdaryo*;
farsi سيردريا, *Syrdarja* eller *Sirdarjo*) er ei elv i Sentral-Asia, stundom kalla *Jaxartes* frå det gamle greske namnet ὁ Ιαξάρτης.

## Geografi

Elva startar der dei to elvane Naryn og Kara-Darja renn saman i Tian Shan-fjella (i antikken Imeonfjella) Namangan i Ferganadalen aust i Usbekistan. Ho renn så 2 212 km, først inn i Tadsjikistan og så inn i vestlege og nordvestlege område av Usbekistan og det sørlege Kasakhstan til restane av Aralsjøen. Området mellom Syr-Darja og den parallelle elva Amu-Darja i sør, vert kalla Transoksania.

Nedslagsfeltet til Syr-Darja er på over 800 000 km², men i dette tørre området er det berre eit 200 000 km² stort område som gjev vatn til elva. Syr-Darja gjev vatn til dei rikaste bomullsområda i heile Sentral-Asia, i tillegg til byane Kokand, Khujand, Kyzylorda og Turkestan.

## Namn

Det greske namnet kjem frå gamalfarsi, Yakhsha Arta («Store perleklar»), ein referanse til fargen på vatnet til elva. I islamske kjelder frå mellomalderen vert elva kalla Sayhoun (سيحون), etter ei av fire elvar i paradis. Elva markerte den nordlegaste grensa til Aleksander den store sine erobringar og greske historikarar hevdar at han her grunnla byen Aleksandria Eskhate i 329 f.Kr.. Byen heiter i dag Khujand. I røynda hadde han berre gjeve eit nytt namn til byen Kyropolis som vart grunnlagd av kong Kyros den store av Persia, meir enn to hundreår tidlegare.

Solnedgang over Syr-Darja i Kyzylorda.
## Økologisk katastrofe

Eit omfattande nettverk av kanalar vart bygd på 1700-talet av den usbekiske khanaten av Kokand i heile området som elva renn gjennom . Desse vatningskanalane vart kraftig utbygd i sovjetperioden for å gje vatn til bomullsmarkene. Dette gjekk særs hardt ut over dei økologiske forholda i området og elva tørka opp lenge før ho nådde Aralsjøen. Som følgje av dette har Aralsjøen krympa inn til ein fjerdedel av storleiken han ein gong hadde. Med millionar av menneske som i dag bur i nær bomullsmarkene og livnærer seg av denne industrien er det vanskeleg å sjå korleis situasjonen kan rettast opp att.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Syr Darya» frå Wikipedia på engelsk, og «Syr-Darja» frå Wikipedia på svensk den 14. januar 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* Store sovjetiske leksikon
* Britannica.com
# Huangelva

|  |
| --- |
| Huangelva Huang He |
| elv |
|  |
| **Offisielt namn:** 黄河, Huáng Hé |
|  |
| Land |  Kina |
| Nedslagsfelt | 752 000 km² |
| Lengd | 5 464 km |
| Middelvassføring | 32 852 096 m³/s |
| Munning | Bohaibukta i Gulehavet |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Huangelva ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Huangelva.

 Kart som viser Huangelva.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Yellow River |

**Huangelva**, **Huang He** ('Gul elv') er den nest lengste elva i Kina etter Chang Jiang. Ho renn gjennom provinsane Qinghai, Gansu, Indre Mongolia og Shandong og ut i Bohaibukta. Elva er den 8. største i Kina når det gjeld vassføring.

## Geografi

Huangelva har kjeldene sine i det tibetanske høglandet. Som hovudkjelde reknar ein Karelva (Kar Qu) som renn langs nordskråninga av Bayanharfjella (Bāyánkālā Shānmài) i Qinghai. Huangelva renn ut av Qinghai i nordaustleg retning gjennom Gansu, gjer ein lang boge mot nord til Indre Mongolia rundt Ordos-platået, renn så sørover igjen gjennom tronge juv og tek imot elvane Fen He frå nordaust og Wei He frå vest. Ho bøyer så mot aust, passerer nord for Taifjellet (Tai Shan) i Shandong før ho munnar ut i Bohaibukta.

Sattellittbilde av elvedeltaet i 2010.
Huangelva renn gjennom tørre strøk, og middelvassføringa er difor lita, men ho kan ha store flaumar etter monsunregnet. Elveløpet går gjennom strekningar dekte av løss, som lett blir slipt ned og ført med som slam. Dette gjev elva gulfargen som har gjort at ho blir kalla Den gule elva. Slammet blir lagt opp i det veldige elvedeltaet som byrjar ved Kaifeng, 500 km før utløpet. I deltaet er løpet lite stabilt. Elveleiet er inngjerda av dike som er opp til 10 m høge, men desse blir ikkje sjeldan brote ved flaum. Flaumar kan òg grava ut nye kanalar, og elva har skifta løp fleire gonger. Før 1300 gjekk ho omtrent som no, men forandra så løp og munna ut sør for Shandong i 500 år, til 1853, då ho igjen tok det nordlege løpet. I 1938 og 1947 vart løpet omdirigert.

## Kultur

Framstilling av elva frå Qing-tida.
Området kring den nedre delen til elva og bielva Wei blir rekna som fødestad for den kinesiske sivilisasjonen. Flaumfaren gjorde at elva tidlegare blei kalla «Kinas svøpe». Under ein flaum i 1931 skal 3,7 millionar menneske ha mista livet.

Huangelva har lita tyding for samferdsla, men avgjerande tyding for jordbruket i Nord-Kina. Store damanlegg og kanalbygging har redusert flaumkatastrofane og utvida dei irrigerte områda.

## Kjelder

«Huang He» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* Geografiske namn: G–H ved Språkrådet

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Huangelva**
# Maryland

|  |
| --- |
| Maryland |
| delstat |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpen  |

 |
| Land |  USA |
| Hovudstad | Annapolis |
| Areal | 32 133 km² |
|  •  land | 25 314 km² |
|  •  vatn | 6 819 km² |
| Folketal |  6 052 177 (2017) |
| Folketettleik | 239 / km² |
| Guvernør | Larry Hogan |
| Før innlemming | Provinsen Maryland |
| Innlemma i USA | 28. april 1788 |
| Statsnummer | 7. |
| Forkorting | MD |
|  Maryland ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Maryland.

 Kart som viser Maryland.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Maryland |
| **Nettstad:**  maryland.gov |

**Maryland** er ein delstat ved austkysten av USA. Han grensar til Virginia, West Virginia, District of Columbia, Pennsylvania og Delaware, er rekna med i Mid-Atlantic-regionen. Maryland har namn etter den engelske dronninga Henrietta Maria.

Maryland er den 9. minste staten etter flatevidd av dei 50 delstatane i USA, men den 19. folkerikaste og den 5. tettast folkesette. Den største byen er Baltimore og delstatshovudstaden er Annapolis.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Maryland» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2013.*
# Gravitasjonell energi

**Gravitasjonell energi** er den energien som vert frigjeve av eit objekt når det fell i eit gravitasjonsfelt. Gravitasjonell energi er ei form for potensiell energi.

## Bakgrunnsstoff

* Internet Encyclopedia of Science, av astronom David Darling
# Strontium

Rubidium ← Strontium → Yttrium|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | strontium |
| Symbol | Sr |
| Atomnummer | 38 |
| Utsjånad | Sølvkvit |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 2 |
| Periode | 5 |
| Blokk | s |
| Kjemisk serie | Jordalkalimetall |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 87,62 u |
| Kalkulert atomradius | 215 pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Kr]5s2 |
| Krystallstruktur | Kubisk flatesentrert |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Fast stoff |
| Smeltepunkt | 769 °C, 1042 K |
| Kokepunkt | 1384 °C, 1657 K |
| Molart volum | 33,94 cm³/mol |
| Tettleik | 2630 kg/m³ |
| Hardleik | 1,5 kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 144 kJ/mol |
| Smeltevarme | 8,3 kJ/mol |
| Damptrykk | 246 Pa |
| Lydfart | *(?)* m/s |
| Elektronegativitet etter Pauling-skalaen | 1 |
| Elektrisk leiingsevne | 7,62 MS/m |
| Termisk konduktivitet | 35,3 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial | 556 kJ/mol 1071 kJ/mol 4210 kJ/mol 5500 kJ/mol 6920 kJ/mol 8770 kJ/mol 10200 kJ/mol |

**Strontium** er eit metallisk grunnstoff med atomnummer 38 og kjemisk symbol **Sr**. På grunn av høg reaktivitet finst ikkje stoffet i fri form i naturen. Dette har det felles med andre jordalkalimetall. Sr-90 er ein radioaktiv isotop.

Kroppen tek opp strontium på same måte som kalsium. Grunnstoffet vert lagra i skjelettet.

Strontium har fått namnet sitt frå den skotske landsbyen Strontian (*Sròn an t-Sìthein*), der grunnstoffet vart oppdaga i malm.

## Bruk

Strontiumnitrat vert brukt for å gje fyrverkeri raud farge.

Isotopanalyse av strontium vert brukt i arkeologi.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Strontium Webelements - strontium
# Nøytronstjerne

Modell av oppbygginga til ei nøytronstjerna. Ytst er ei rundt 1,5 km tjukk skorpa og lenger inn ei slags væska for det meste samansett av nøytron
Første direkte observasjon av ei nøytronstjerna, gjort av romteleskopet Hubble. Nøytronstjerna på biletet er RX J1856.5-3754.
**Nøytronstjerner** er restane etter ein supernova av ei massiv stjerna av anten type II, type Ib eller type Ic. Modellar tilseier at nøytronstjerner for det meste er samansette av nøytron. Slike stjerner er veldig varme i tråd med Pauli sitt utelukkingsprinsipp av at nøytrona fråstøytar kvarandre. Ei typisk nøytronstjerna har ein masse mellom 1,35 og 2,1 solmassar med ein tilsvarande radius på mellom 20 og 10 km. Nøytronstjerner har soleis ein totaltettleik på mellom 8,4×1016 kg/m3 og 1×1018 kg/m3, noko som er samanliknbart med tettleiken til ein atomkjerne som er på 3×1017 kg/m3. Tettleiken til ei nøytronstjerna aukar med djupn og varierer ifrå under 1×109 kg/m3 i skorpa til over 6 eller 8×1017 kg/m3 djupare inne.

Dersom restmassen etter ein stjernedød er på 1,4 til 2 - 2,5 solmassar vil ei nøytronstjerna bli danna. Om restmassen er mindre vil det bli danna ein kvit dverg, og om han er større, eit svart hòl. Det finst teoriar om at ei kvarkstjerna kan bli danna av restmassar på over to til tre solmassar, men slike er enno ikkje påviste.

## Fotnotar

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «Neutron star» frå Wikipedia på engelsk, den 11. mai 2008.*

## Bakgrunnsstoff

* NASA måler tjukna til ei nøytronstjerneskorpa - Spacedaily
# Tales frå Milet

|  |
| --- |
| **Tales frå Milet** |
|   |
| **Fødd** | ca. 625 f.Kr. Milet |
| **Død** | 540-åra f.Kr. Milet |
| **Yrke** | matematikar, filosof, astronom, fysikar, ingeniør, skribent, geometer, lærar, natural philosopher |
| **Språk** | gamalgresk |
| **Religion** | monisme[\*] |
| **Far** | Examyas |
| **Mor** | Сleobulina |
| Tales frå Milet på Commons |

**Tales** var ein filosof frå Milet som levde på 500- og 600-talet før vår tidsrekning og er rekna for å vera ein av dei fyrste store tenkarane i vestleg filosofi (/gresk filosofi) som vi kjenner til. Han var son av Examyes og Cleobuline. Dei fleste kjeldene fortel at foreldra hans kom frå Milet, men somme hevdar at dei var fønikarar. Tales studerte i Egypt der han fekk kjennskap til egyptisk og sumerisk mytologi. Han spådde ei solformørking som astronomar har komme fram til truleg hende i år 585 f.Kr..

Thales er den fyrste greske filosofen, vitskapsmannen og matematikaren vi kjenner til, sjølv om han hadde virket sitt som ingeniør. Han var truleg lærar for Anaksimander og han var den fyrste naturfilosofen i den milesiske skolen. Ingen av verka hans har overlevd til i dag, så det er vanskeleg å vera sikker på dei matematiske oppdagingane hans. Sjølv på tida til Aristoteles var det ingen som lenger hadde tilgang på verka hans, om han da i det heile skreiv nokon.

Fem euklidske teorem som ennå blir brukt i matematikken, blei oppdaga og bruka av Thales. Det mest kjende av desse teorema er truleg det at ein trekant teikna inni ein halvsirkel er ein rettvinkla trekant. Thales førte ikkje matematiske bevis slik vi gjer i dag. Som ingeniør var han meir praktisk retta og prøvde ut forskjellige storleikar og vinklar til han til slutt konkluderte med at det sannsynlegvis var riktig.

Som ein av dei fyrste vitskapsmennene meinte Tales at vatnet var «urstoffet» til alle ting eller det alt anna var bygd opp av (*arkhe*). Han oppdaga at rav hadde elektriske evner, og lett trekte til seg strå etter å ha blitt gnidd. På denne måten gav han namn til elektron, som vi nyttar den dag i dag. Tidlegare hadde elektron berre tydd «rav».

## Kjelde

* Dagfinn Døhl Dybvig & Magne Dybvig (2003). *Det tenkende mennesket*. Trondheim: Tapir. ISBN 82-519-1864-2.
# Matematikk

Algebraisk geometri ei ei grein av matematikken. Her ei simulering av ei Enzensberger-stjerne.
**Matematikk** kan lettfatteleg seiast å vera læra om generaliseringar kring tal og rom; aritmetikk, algebra, geometri, topologi og så vidare. Med ein moderne definisjon er matematikk læra om strukturar på mengder. Med ein struktur meiner ein då eit system av samband mellom element i ei mengd, definert ut frå binære operasjonar og ein del aksiom.

I matematikk skil me ofte mellom teoretisk matematikk og praktisk matematikk. Førstnemnde tek for seg matematikken i seg sjølv, medan sistnemnde tek for seg bruk av matematikk innanfor fleire andre fagfelt, mellom anna fysikk, økonomi, samfunnsvitskap og biologi.

Matematikk har sitt eige symbolspråk, matematisk språk, som er rimeleg likt og forståeleg for matematikarar i alle land.

## Matematikken sitt grunnlag

* Matematisk filosofi
* Matematikkhistorie
* Matematisk teori
* Matematisk logikk
* Mengdelære

## Matematikkemne

Tradisjonelt vert matematikkemna delt inn i tre greiner: Geometri, algebra og analyse. Denne inndelinga er svært skjematisk i forhold til moderne matematikk, der dei tre kategoriane har smelta saman, mellom anna gjennom analytisk geometri. Likevel vil me her stort sett følgja den klassiske inndelinga.

### Diskret matematikk

Diskret matematikk er eit samlenamn for alle matematiske emne som handlar om endelege prosessar, særleg innanfor heiltala. Desse matematiske emna er spesielt relevante innanfor informasjonsteknologi.

* Matematisk logikk
* Mengdelære
* Kombinatorikk
* Grafteori
* Algoritmar
* Talteori
* Aritmetikk
* Algebraiske strukturar

### Analyse

Analyse er den delen av matematikk som handlar om uendelege prosessar, det vil seia prosessar som gjer nytte av grenseverdisetningar.

### Geometri

Geometri/Topologi

### Matematisk statistikk

Sannsynsrekning

Matematisk statistikk

## Andre emne

* Matematikkonkurransar
* Abelprisen

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Matematikk**
# Alexandria

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Alexandria (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| Alexandria |
| الإسكندرية |
| by |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Flagg  |

 |
| Land |  Egypt |
| Distrikt | Al-Iskandariya |
| Areal | 2 523 km² |
| Folketal |  5 362 517 (1. juli 2023) |
| Tidssone | EET (UTC+2) |
|  •  Sommartid | EEST (UTC+3) |
|  Alexandria ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Alexandria |

**Alexandria** (arabisk الإسكندرية‎, romanisert *Al-Iskandarīyah*) er den største hamnebyen og den nest største byen i Egypt. Han ligg i Nildeltaet nord i landet, og er eit viktig transport- og industrisenter, men er også kjend som badeby og turistmål.

## Soge

Alexandria er oppkalla etter Aleksander den store, som grunnla han i 332 f.Kr. nær fiskarlandsbyen Rhakotis. Byen blei bygd rundt ei naturleg hamn som blei kunstig utvida. Byen fekk stor tilflytting av grekarar og jødar. I 305 f.Kr. gjorde Ptolemaios I Soter Alexandria til hovudstaden for riket. Byen voks seg større enn Karthago, og blei ein av dei største byane i den hellenistiske verda.

Alexandria var kjend for to av verdas sju underverk, det store biblioteket og fyrtårnet sitt. Biblioteket var ein del av forskingssenteret Mouseion, som Alexandria var vidkjend for. Her verka mellom anna matematikarane Euklid, Heron og Hypatia. Den eldste greske omsetjinga av Gamletestamentet, Septuaginta, blei utført i byen på 200-talet f.Kr.

Byen var lenge eit stoppepunkt på handelsruta mellom Europa og Asia. Etterkvart som sjøfart tok over mista han denne stillinga, men opninga av Mahmudiyya-kanalen og Suez-kanalen på 1800-talet gav støytet til ny vekst.

## Galleri

* Satellittbilde
* Nattleg utsyn over Alexandria.
* San Stefano i Alexandria.

## Kjelder

* *Delar av artikkelen bygger på «Alexandria» frå Wikipedia på engelsk, den 23. mai 2009.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Alexandria» frå Wikipedia på svensk, den 25. mai 2009.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Alexandria Offisiell nettstad