Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fosfor

Silisium ← Fosfor → Svovel|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | fosfor |
| Symbol | P |
| Atomnummer | 15 |
| Utsjånad | Kvit/raud/svart |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 15 |
| Periode | 3 |
| Blokk | p |
| Kjemisk serie | Ikkje-metall |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 30,973761 u |
| Kalkulert atomradius | 100 (98) pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Ne] WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Krystallstruktur | Monoklin |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Fast stoff |
| Smeltepunkt | 44,2 °C, 317,3 K |
| Kokepunkt | 277 °C, 550 K |
| Molart volum | 17,02 cm³/mol |
| Tettleik | 1823 kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 12,129 kJ/mol |
| Smeltevarme | 0,657 kJ/mol |
| Damptrykk | 20,8 Pa |
| Elektronegativitet etter Pauling-skalaen | 2,19 |
| Elektrisk leiingsevne | 1000 MS/m |
| Termisk konduktivitet | 0,235 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial |  1 018 kJ/mol  1 909 kJ/mol  2 918 kJ/mol  4 963 kJ/mol  6 280 kJ/mol 21 275 kJ/mol 25 404 kJ/mol 29 861 kJ/mol 35 864 kJ/mol 40 966 kJ/mol 46 280 kJ/mol 54 080 kJ/mol 59 043 kJ/mol |

**Fosfor** er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **P** og atomnummer 15. Det er plassert i gruppe 15 i p-blokka i periodesystemet.

Fosfor finst i minst fire allotrope former. Kvitt fosfor og raudt fosfor er dei to vanlegaste.

## Biologisk rolle

Den største delen av fosfor i menneskeroppen, rundt 86%, finst i bein og tenner i bindingar med kalsium. 8-9 % finn ein i musklane og resten i organa og blodet.

Fosfor er ein viktig komponent i DNA-molekylet, som lagrar arvestoff, og finst i ATP-molekyl, dei viktigaste energilagra i kroppen. Stoffet er òg del av mange av enzyma som styrer næringsomsetjinga. Det er ein del av fosforlipidane, som regulerer feittomsetjinga og feittbalansen i blodet. Gjennom fosforhaldige samband hjelper det til med å transportera hormon gjennom cellemembranen inn i cellene.

Mangel på fosfor i kroppen kan føra til problem med bukspyttkjertelen, mjukning av bein, tannverk, minka vekst, vekttap, lågare kapasitet i hjernen og nervene og generell trøytnad. Dersom ein derimot stadig får i seg for mykje fosfor kan blodet bli syrleg slik at kalsium blir løyst frå beina og skilt ut i urinen bunden til fosforet. Dette vil føra til mangel på kalsium og ein auke i feittmengda i blodet. Eit kosthald som er svært høgt på kjøtmat kan gje for mykje fosfor.

Kjelder for stoffet er kjøt, fisk, egg, korn, ris, mjølkeprodukt, ølgjær, lecitin, ertevekstar og tørka frukt.

## Bruk

Fosfor vert særleg brukt i gjødsel i form av konsentrert fosforsyre

## Viktige sambindingar

* Fosforsyre
* Fosfat

## Sjå også

* Fosforescens
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Fosfor Arkivert 2005-02-07 ved Wayback Machine.
# Puncak Jaya

|  |
| --- |
| Puncak Jaya |
| fjell |
|  |
| Land |  Indonesia |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Puncak Jaya ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Puncak Jaya |

**Puncak Jaya** (tidlegare **Carstenszpyramida**) er eit 4 884 meter høgt fjell på den indonesiske delen av Ny-Guinea. Det er det høgste fjellet på den australske kontinentalplata, og det høgste fjellet i Oseania.

Puncak Jaya er det høgste fjellet mellom Himalaya og Andesfjella og det er det høgste fjellet som ligg på ei øy. Puncak Jaya ligg i fjellkjeda Sudirman Range eller Dugundugoo i dei vestlege delane av det sentrale høglandet i provinsen Papua i den indonesiske delen av Ny-Guinea.

Puncak Jaya vart fram til 1960-talet kalla for Carstenszpyramida etter den nederlandske oppdagaren Jan Carstensz. På ein klar dag i 1623 fekk han som den første europear auge på isbreane på toppen av fjellet. Carstensz vart i samtida gjort til lått i Europa då han fortalde at han hadde sett snø på eit fjell nær ekvator. Isbreane finst framleis på toppen av Puncak Jaya, men mildare klima har ført til at dei har vorte stendig mindre.

Fjellet vart klive første gongen i 1962 av eit turlag leia av den austerrikske fjellklatraren Heinrich Harrer, dei andre deltakararane var Albert Huizenga, Russell Kippax og Philip Temple.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Puncak Jaya» frå Wikipedia på dansk, den 7. januar 2011.*
# Indonesisk

|  |
| --- |
| **IndonesiskBahasa Indonesia** |
| **Klassifisering** | Austronesisk  Malayopolynesisk   Malayisk    Malayansk     Lokalt      **Indonesisk** |
| **Bruk** |
| **Tala i** |  Indonesia  Aust-Timor |
| **Indonesisktalande i alt** | 23 000 000 |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | id |
| **ISO 639-2** | ind |
| **ISO 639-3** | ind |
| **Wikipedia på indonesisk** |

**Indonesisk** er eit austronesisk språk som er det offisielle språket i Indonesia. Det høyrer til den
malayopolynesiske språkgruppa, og er svært likt malayisk frå Malaysia.

Rundt 20 millionar menneske har indonesisk som morsmål. I tillegg snakkar rundt 200 millionar menneske språket som andrespråk, ettersom det er brukt i utdanningssystemet, statsapparatetet og media i Indonesia.

Indonesisk fekk offisiell status i Indonesia etter at landet fekk sjølvstende frå Nederland i 1945. Mange nederlandske lånord i indonesisk utgjer ein klar forskjell frå malayisk. Språket er også blitt påverka av ulike lokale språk, som javanesisk.

Indonesisk blir skrive med det latinske alfabetet. Det har nært samsvar mellom uttale og skrivemåte, ettersom det er eit relativt ungt skriftspråk.

## Bakgrunnsstoff

* Indonesian Arkivert 2010-10-07 ved Wayback Machine. - *UCLA Language Materials Project*, University of California Los Angeles (UCLA).
* Indonesisk-engelsk ordbok

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Indonesisk» frå Wikipedia på bokmål, den 27. mars 2012.*

Fotnotar
# Elektronisk bompengeinnkreving

**Elektronisk bompengeinnkreving** er ein måte å krevje inn bompengar på automatisk som eliminerer bilkø ved bomstasjonar. Noreg har vore ein pionér på dette området, og det vart fyrst etablert i Bergen saman med manuelle bomstasjonar i 1986. Kvar bil som passerer bomstasjonane, vert registrerte med noggrant tidspunkt ved elektroniske sensorar, og dei som ikkje har transponder i bilen, vert fotograferte med kjennemerke på bilen. Sidan vert ein faktura sendt til adressa som eigaren av bilen er registrert på. I Noreg er det AutoPASS-brikken som gjeld som transponder, og faktura vert òg send til bileigaren her, som regel med ein liten rabatt på prisen i høve til dei som vert fotograferte.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

*
# Singapore Grand Prix

Marina Bay Street Circuit.
**Singapore Grand Prix** er eit Formel 1-løp som vert arrangert på bana Marina Bay Street Circuit i Singapore.
I 2008 vart Singapore Grand Prix det fyrste Formel 1-løpet som vart arrangert om natta.

## Vinnarar

* Mellom 1966 og 1973 var ikkje løpet ein del av Formel-1 verdsmeisterskapet.

| År | Førar | Konstruktør | Bane |
| --- | --- | --- | --- |
| 1966 |  Lee Han Seng | Lotus–Ford | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1967 |  Rodney Seow | Merlyn–Ford | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1968 |  Garrie Cooper | Elfin–Ford | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1969 |  Graeme Lawrence | McLaren–Ford | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1970 |  Graeme Lawrence | Ferrari | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1971 |  Graeme Lawrence | Brabham–Ford | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1972 |  Max Stewart | Mildren–Waggott | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1973 |  Vern Schuppan | March–Hart | Thomson Road Grand Prix Circuit |
| 1974–2007: Løpet vart ikkje arrangert. |
| 2008 |  Fernando Alonso | Renault | Marina Bay Street Circuit |
| 2009 |  Lewis Hamilton | McLaren–Mercedes | Marina Bay Street Circuit |
| 2010 |  Fernando Alonso | Ferrari | Marina Bay Street Circuit |
| 2011 |  Sebastian Vettel | Red Bull–Renault | Marina Bay Street Circuit |
| 2023 |  Carlos Sainz Jr. | Ferrari | Marina Bay Street Circuit |

## Kjelder

* *Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Singapore Grand Prix frå Engelsk Wikipedia .*
# Getúlio Dornelles Vargas

|  |
| --- |
| Getúlio Dornelles Vargas |
|  |
|  |
| Fødd | 19. april 1882 São Borja |
| Død | 24. august 1954 (72 år) |
| Statsborgar av | Brasil |
| Religion | agnostisisme |
| Yrke | advokat, politikar |
| Utdanna ved | Universidade Federal do Rio Grande do Sul |
| Mor | Cândida Francisca Dornelles |
| Far | Manuel do Nascimento Vargas |
| Ektefelle | Darci Vargas |
| Barn | Lutero Vargas, Alzira Vargas, Jandira Vargas, Manuel Sarmanho Vargas, Getúlio Vargas Filho |
| Medlem | Academia Brasileira de Letras |
| Alle verv | * federal deputy of Rio Grande do Sul (1923–1926)
* Brasils president (1930–1945)
* Brasils president (1951–1954)
* medlem av Brasils senat (1946–1951)
 |

**Getúlio Dornelles Vargas** (19. april 1882–24. august 1954) var ein brasiliansk politikar. I 25 år dominerte han den brasilianske politikken, mellom anna som president.

Vargas var fødd i São Borja i delstaten Rio Grande do Sul. Han tok makta i Brasil ved eit statskupp i 1930 og innførte eit personleg diktatur med seg sjølv som president. Han var diktator i perioden 1930-34, president vald av kongressen i perioden 1934-37 og endå ein gong diktator i perioden 1937-45. I 1945 blei han tvinga av militæret til å gå av og blei etterfølgd av Eurico Gaspar Dutra. Vargas blei då senator i Rio Grande do Sul. Denne perioden brukte han aktivt for å skaffe seg ny støtte. I presidentvalet i 1950 vann han med nesten 50 % av røystene. Oppslutninga om Vargas gjekk gradvis ned gjennom heile presidentperioden, med aukande krav om at han måtte gå av. Då han skjøna at han korkje hadde støtte hos parlamentet eller hos militæret, utførte han sjølvmord i presidentpalasset i august 1954.

## Kjelder
# Abdelaziz Bouteflika

|  |
| --- |
| **Abdelaziz Bouteflika** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Algerie |
| **Fødd** | 2. mars 1937 Oujda |
| **Død** | 17. september 2021 (84 år) Zéralda |
| **Yrke** | politikar, diplomat, revolusjonær, republikkens president |
| **Språk** | arabisk, fransk |
| **Politisk parti** | Front de libération nationale[\*] |
| **Medlem av** | National Constituent Assembly[\*], Revolutionary Council[\*] |
| **Religion** | Islam, Sufisme |
| **Ektefelle** | Amal Triki |
| Abdelaziz Bouteflika på Commons |

**Abdelaziz Bouteflika** (2. mars 1937–17. september 2021) var president i Algerie frå 1999 til 2019.

Bouteflika vart fødd i Oujda i Marokko av algeriske foreldre. Han tok del i den algeriske sjølvstendekrigen og vart etter slutten av krigen og sjølvstendet i 1962 ungdoms- og sportsminister. Året etter vart han utanriksminister noko han var til 1979. Etter at president Houari Boumédienne døydde i 1978 mista Bouteflika posisjonen sin. Frå 1983 til 1989 var han i eksil i Dei sameinte arabiske emirata, Frankrike og Sveits. I 1999 vart han vald til president med 74 % av røystene i eit omdiskutert val, kontrollert av dei militære. 8. april 2004 vart han gjenvald med 85 % av røystene mot motkandidaten Ali Benflis. I 2019 trekte han seg etter folkelege protestar. Han var den lengst regjerande leiaren i landet.

## Kjelder
# Vekslingskurs

**Vekslingskursen** mellom to valutaer seier kor mykje av den eine valutaen ein kan få for den andre. Ein gjev vekslingskursen ved å seia kor mykje av målvalutaen ein kan få for grunnvalutaen, til dømes ved at vekslingskursen mellom euro og amerikanske dollar er 1,2 dollar per euro.

Valutamarknaden er den største marknaden i verda. Ein har rekna ut at det dagleg blir omsett rundt 2 billionar amerikanske dollar på denne marknaden.
# Sjørøveri

Sjørøvarar frå Somalia held mannskapet på den kinesiske fiskebåten «Tian Yu» fanga. Foto: Jason R. Zalasky, 2008
**Sjørøveri** er overfall på sjøfarande for å ta skip, varer eller menneske. Ein som driv med sjørøveri blir kalla sjørøvar eller pirat. Sjørøveri kan føregå frå eigne skip, ved at sjørøvarar gøymer seg ombord eller gjennom mytteri. Sjørøveri har truleg føregått så lenge det har vore sjøfart, og er kjend som eit problem frå antikken til moderne tid. Ei form for sanksjonert sjørøveri er kaperfart.

## Historie

Sjørøvaråtak på eit handelsskip. Måleri av Ambroise-Louis Garneray.
Sjørøveri har funne stad til alle tider og på mange ulike hav. Romarriket førte sjøkriger mot sjørøvarar i Middelhavet og vann ein definitiv siger i 67 f.Kr. I mellomalderen dreiv vikingar sjørøveri i store delar av Europa, og seinare var maurarar frå Barbareskkysten aktive i Middelhavet og buccaneers i Det karibiske havet.
På 1800- og 1900-talet minka sjørøveri på verdshava, men var likevel lenge eit problem i mellom anna Søraust-Asia og Guineabukta. Malakkasundet hadde mange åtak tidleg i 2000-åra, og i andre halvdel av tiåret voks talet og omfanget på sjørøvaråtak utanfor Somalia kraftig.

## Lov og rett

Etter folkeretten er sjørøveri eit internasjonalt brotsverk. Ein kvar stat har rett til å kjempa mot sjørøveri på ope hav utan omsyn til kva land sjørøvarskipet høyrer heime i. Genèvekonvensjon av 1958 om det frie hav og SN sin havrettstraktat frå 1982 slår fast at alle statar skal samarbeida for kjempa mot sjørøveri på ope hav.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Sjørøveri**

## Kjelder

«sjørøveri» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Falklandstraumen

**Falklandstraumen** er ein kald havstraum som flyt nordover langs kysten av Atlanterhavet utanfor Patagonia så langt nord som til munningen av Río de la Plata, der han møter den varme Brasilstraumen ved 35-40 ºS. Straumen følgjer vassrørsla frå Vestavindsstraumen når denne rundar Kapp Horn og fører antarktiske isfjell nordover, stundom heilt nord til 35 ºS. Slik sett er han eit motstykke til Labradorstraumen i Nord-Atlanteren.

Straumen er kalla opp etter Falklandsøyane.

## Kjelder

* «Falklandstrømmen» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Unitarisme

**Unitarisme** er kristne retningar som voks fram etter reformasjonen og som førte til etablering av frie trudomssamfunn utan felles dogme og utan felles organisasjon.

Felles for dei fleste unitarkyrkjene er at dei meiner at læra om treeininga strider mot trua på at Gud er éin, derav namnet «unitar» (frå latin: *unitas*, som tyder *einskap*). Verken Kristus eller Heilaganden har guddommeleg natur; Jesus er i staden halden for å vere eit menneske med usedvanlege eigenskapar. Vidare er fornuften og det moralsk nyttige ei norm for religiøs sanning.

Likevel står den enkelte unitar fritt til sjølv å bestemme sitt tilhøve til læra om treeininga og andre dogme. Unitaristane vil heller samle seg om Jesu lære, enn å stridast om dogmatiske detaljar som dei opplever som uvesentlege.

## Historie:

Trusretninga blir òg kalla **socianisme** etter teologen og samfunnsgrunnleggaren Fausto Sozzini (d. 1604).
Unitarkyrkja oppstod som kyrkjesamfunn på 1560-talet som ein direkte følgje av reformasjonen i Transilvania og Polen. I Ungarn og Romania er unitarkyrkjene rekna som nasjonale kyrkjer, og dei har ei sams samanhengande historie som går attene til 1568. Dei første unitarinspirerte kyrkjene i Polen døydde ut som kyrkjesamfunn på 1600-talet.

I Noreg vart samfunnet etablert i 1895. Blant dei mest kjende norske unitarar finn vi Hans Tambs Lyche, Kristofer Janson, Herman Haugerud og ekteparet Nina og Edvard Grieg. I Noreg er unitarismen i dag representert ved Den norske unitarkirke.

## Kjelder

* *Verdens religioner*, Politikens forlag 1974

## Bakgrunnsstoff

* Center for Socinian Studies
* Dictionary of Unitarian and Universalist Biography
* Kjende unitarar
* Unitarforbundet Béd Dávid (Den norske unitarkirke)
# Prawo i Sprawiedliwość

|  |
| --- |
| Prawo i Sprawiedliwość |
|  |
|  |
| Land | Polen |
| Partileiar(ar) | Jarosław Kaczyński |
| Grunnleggjarar | Jarosław Kaczyński |
| Grunnlagt | 13. juni 2001 |
| Hovudkvarter | Warszawa |
| Medlemstal | 45 000 (2021) |
| Ideologi | nasjonalkonservatisme, sosialkonservatisme, euroskeptisisme, økonomisk nasjonalisme, høgrepopulisme, Polish nationalism, antikommunisme, solidarisme, etatisme, kristne høgre  |
| Politisk posisjon | høgresida |

**Prawo i Sprawiedliwość** (polsk for *Lov og rettferd*, forkorta **PiS**) er eit nasjonalkonservativt, populistisk politisk parti i Polen. Partiet vart skipa i 2001 av tvillingbrørne Lech Kaczyński og Jarosław Kaczyński. Partiet går inn for ein etter måten stor statleg innverknad på økonomien, styrke lov og orden og å gripe inn mot korrupsjon, og er dessutan såkalla EU-skeptisk, det vil seie at partiet er kritisk til den noverande byråkratiske oppbygginga og gjeng mot auka integrasjon i Den europeiske unionen.

Lov og rettferd fekk ved valet til det polske parlamentet i 2015 reint fleirtal i båe kammera, 235 mandatar i Sejmen og 61 i senatet. Toppkandidaten for partiet i dette valet, Beata Szydło, vart statsminister i Polen 16. november 2015. Same år vart Andrzej Duda vald til president i Polen. Partiet heldt fram med den lovgjevande og utøvande makta i Polen etter valet i 2019, og hadde mellom anna gripe langt inn i samansetjinga av domstolane og halde kontroll med dei statlege ålmennkringkastarane. Då partiet styrte, vart Polen skildra som eit «illiberalt demokrati».

I Europaparlamentet har partiet 19 representantar, og alle desse er med i det konservative og anti-føderalistiske felleseuropeiske politiske partiet Alliansen av europeiske konservative og reformistar, som vart skipa 1. oktober 2009.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Lov og rettferdighet» frå Wikipedia på bokmål, den 10. august 2025.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Prawo i Sprawiedliwość Offisiell nettstad
# Volga

|  |
| --- |
| Volga |
| elv |
|  |
| Land |  Russland |
| Nedslagsfelt | 1 380 000 km² |
| Renn gjennom | Tver, Jaroslavl, Niznij Novgorod, Kazan, Uljanovsk, Samara, Saratov, Volgograd, Astrakhan |
| Sideelvar | Kama, Vetluga, Oka, Sura |
| Lengd | 3 690 km |
| Middelvassføring | 8 000 m³/s |
| Kjelde | Valdajfjella i Novgorod oblast |
|  •  høgd | 225 moh. |
| Munning | Kaspihavet |
|  •  høgd | – 25 moh. |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Volga ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Volga |

*For bilmerket Volga sjå Gorkovskij awtomobilnyj zavod*
**Volga** er ei elv i Russland og den lengste elva i Europa. **Volga** er òg namnet på eit russisk bilmerke, oppkalla etter elva.

Elva Volga er 3 530 km lang. Heile elvelaupet ligg i den europeiske og mest folkerike delen av Russland. Elva har utspringet sitt i Valdajfjella i Novgorod fylke i Vest-Russland og flyt austover til Kazan. Derifrå fortset elva sørover til ho renn ut i Kaspihavet, 28 muh.

Volga har om lag 200 sideelvar. Dei største er Kama og Oka.

Det vert fiska mykje i Volga. Russisk kaviar kjem derifrå. Om vinteren er heile elva islagd. Då er isfiske, som oftast av gjedde, vanleg.

Nedslagsfeltet til Volga.
## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Volga**
# Tripoli distrikt

*Denne artikkelen handlar om distriktet i Libanon. For andre stader med same namn, sjå Tripoli (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| Tripoli distrikt |
| distrikt |
|  Kysten av Tripoli  |
| Land |  Libanon |
| Guvernement | Nord guvernement |
| Adm. senter | Tripoli |
| Koordinatar | ﻿ / ﻿ |
| Areal | 27 km² |
| Folketal |  227 857 |
| Folketettleik | 8 439 / km² |
| Tidssone | EST (UTC+2) |
|  Tripoli distrikt ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Tripoli distrikt.

 Kart som viser Tripoli distrikt.

 |

**Tripoli distrikt** er eit lite, men folketett distrikt i Nord guvernement i Libanon. Det består av byen Tripoli og området rundt. Dei fleste innbyggjarane er sunnimuslimar (kring 80%), medan mindre minoritetar består av ortodokse og maronittisk kristne, og ein liten minoritet av alawittar.

## Demografi

| Trusretning | Prosent |
| --- | --- |
| kristne | 11% |
| maronittar | 3 |
| gresk-ortodokse | 6 |
| gresk-katolikkar | 1 |
| armenarar | 1 |
| muslimar | 89% |
| sunnimuslimar | 80 |
| sjiamuslimar | 0 |
| drusarar | 0 |
| alawittar | 9 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Tripoli District» frå Wikipedia på engelsk, den 18. september 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Tropisk regnskog

Regnskogen Daintree i Australia. Foto: Adz
**Tropisk regnskog** er eitt ev dei store terrestriske økosystema (bioma) på landjorda. Han er det eldste og mest artsrike biomet på jorda. Artane i regnskogen er dårleg utforska, men overslag seier at regnskogen huser over halvparten av jordas arter.

## Utbreiing

Utbreiinga av tropisk regnskog, med subtropisk regnskog markert i lysare grønfarge.
Den tropiske regnskogen finst mellom ekvator og vendekrinsane, og er særleg utbreidd i Sør-Amerika; noko mindre i Afrika, Søraust-Asia og Australia. Dei landa som har mest tropisk regnskog er Brasil, Kongo, Indonesia, Malaysia og Peru.

## Kjenneteikn

Regnskogen ligg i område med mykje nedbør heile året, vanlegvis mellom 2,5 og 4 m i året. Temperaturen varierer heller ikkje mykje, og ligg vanlegvis på 20-30 gradar uavhengig av årstid.

Vegetasjonen i regnskogen er frodig og kan delast inn i mange sjikt. Øvst finn me toppsjiktet, som består av nokre få ekstra høge tre som veks opp frå kronesjiktet. Dette er eit tett lag lauv som veks i ei høgd på 20-30 meter. Lenger ned dannar mindre tre og buskar underskogsjiktet ("underetasjen"), før me finn den etter måten skrinne skogbotnen, som på grunn av det tette lauvtaket er mørk med lite vegetasjon. I område med lys veks det fort til eit ugjennomtrengeleg og tett villniss, før trea tek over og forvandlar det attende til skogbotn att.

## Plantelivet i den tropiske regnskogen

Regnskog ved Kenyafjellet. Foto: Chris 73
Ein reknar med at om lag 40 % av alle planteartar på jorda veks i dei tropiske regnskogane.

Trea her er kjernen i plantelivet, og har vanlegvis tynn bork og fargerike blomar som veks rett frå stomnen. Bladstorleiken varierer med høgda på treet, dei største blada finn me lengst nede.

På bakken er vegetasjonen heller sparsam. Klatreplantar som lianar er mellom dei vanlegaste; desse klatrar på trestomnar for å koma seg opp til lyset. Her finn ein òg saprofyttar, plantar som veks i rotnande lauv og tek næringa si frå dei.

Mange av regnskogsplantane veks i sjølve trea. Ein skil mellom epifyttar og snyltevekstar, dei førstnemnde får all næringa si frå nedbør og luft og stel ikkje frå vertstreet.

I pelsen på nokre dyr veks det òg epizooiske plantar, spesielt algar.

## Trugsmål

Avskoging i det bolivianske Amazonas.
Regnskogane dekte opphavleg eit areal på 16 mill. km², men har i dei siste tiåra vore i rask tilbakegang grunna hogst og oppdyrking, og er i dag redusert til under det halve av det opphavlege arealet.

Det er brei semje om at hogsten for det meste er uforsvarleg og, i tilfella der det vert hogd eller svidd av for å skaffa jordbruksland, ineffektiv. Jordsmonnet i regnskogsområde egnar seg nemleg ikkje for stort anna enn regnskog. Ved snauhogst og omdanning til jordbruksland blir området utsett for utvasking av næringsstoff, og kan på kort tid gå frå eit høgproduktivt, grøderikt område til skrinn steppe.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tropisk regnskog**