Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Butikk

Butikk i Gourick i Skottland.
**Butikk** er eit lokale der ymse ting blir frambydde for sal. Han finst som regel på eitt eller fleire større rom der ein kan gå rundt og sjå på varene. Butikkar er den vanlegaste måten å driva handel med forbruksvarer på i Noreg og store delar av verda elles.

## Sjå òg

* Bu
* Marknad

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Butikk**
# Sake

Klar sake hella i ein sakekopp.
**Sake** er ein japansk alkoholdrikk laga av polert ris. Sake er som regel ei klar væske, men det finst variantar som er kvitfarga. Han blir gjerne rekna som ein japansk nasjonaldrikk.

Sake blir brygga av dampa ris som er tilsett muggsoppen *Aspergillus oryzae*. Soppen spaltar stivelsen i risen til gjærbart sukker. Ein særskild type gjær står for gjæringa, og drikken kan få opptil 19 volumprosent alkohol. Ein drikk typisk sake arma opp til rundt 35 grader i små porselenskoppar kalla *sakazuki*.

## Kjelder

* Sake: japansk drikk (22. juni 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 19. januar 2014.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Sake**
# Kamfertre

|  |
| --- |
| **Kamfertre** |
|  Kamfertre |
| **Status** |
| **Status i verda:**  Livskraftig |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Laurales |
| **Familie:** | Laurbærfamilien Lauraceae |
| **Stamme:** | Cinnamomeae |
| **Slekt:** | *Cinnamomum* |
| **Art:** | **KamfertreC. camphora* |
| **Vitskapleg namn** |
| Cinnamomum camphoraJ.Presl, 1825 |

**Kamfertre** (*Cinnamomum camphora*) er ein lauvtreart i kaneltreslekta som har ei rekkje bruksområde. Trevirket blir brukt i produksjon av skrin og møblar, og kamfer er blitt brukt som medisinsk middel, i parfyme, som krydder og som naturleg insektmiddel. Kamfertreet veks opphavleg i Taiwan og Japan, søraustlege Kina og Indokina. Det har òg spreidd seg i søraustre Australia etter introduksjon i hagar og parkar sidan 1822. Dyrkinga for tømmer- og farmasøytisk produksjon har hatt stor tyding både på Taiwan og i Indokina.

Eit kamfertre i Japan som skal vera 1 000 år gammalt .
Kamfertreet blir frå 15 til 30 meter høgt, blada er breitt lansettforma, tjukke og voksaktig mørkegrønne. Når blada blir knuste, luktar dei kamfer. Om våren dannar treet ei mengde små, gulkvite blomar, medan bæra kan minna om solbær eller blåbær.

## Bruk

Den kvite, krystallinske substansen kamfer blir vunnen ut frå treet. Produksjonen inneber tradisjonelt at stykke av treet blir hogde opp, røykte i ein lukka røykbehaldar, og tørka via utlufting der det kvite, krystallinske pulveret blir skrapa av treet.

Bruksområda for kamfer har omfatta:

* Sukkertøy
* Krydder
* Legemiddel
* Hostemedisin
* Parfyme og røykjelse
* Insektmiddel
* Celluloid-produksjon
* Røyksvakt krut
* Kister og boksar
* Møblar

Ein kjenner bruk av kamfer i sukkertøy og til duftformål frå oldtida. I Tang-dynastiet (618-907) blei det brukt i produksjon av eit næringsmiddel som minna om iskrem. Ei kokebok frå Andalucía frå 1200-talet nemner ein kjøttrett med kamfer. I Europa fall kamfer ut av bruk i matlaginga på 1500-talet, men i India nyttar ein framleis *pachha karpooram* i dessertar. Under bønn (podsja) bruker hinduar kamfer som ein slags rituell røykjelse. I Sichuan bruker ein blada av kamfertreet til å laga retten *Zhangcha-and*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kamfertre» frå Wikipedia på bokmål, den 19. mars 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* (en) *Kamfertre* i Catalogue of Life
* (en) *Kamfertre* i Encyclopedia of Life
* (en) *Kamfertre* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *Kamfertre* hos Dyntaxa
* (en) *Kamfertre* hos ITIS
* (en) *Kamfertre* hos NCBI
* (en) *Kamfertre* hos Plants of the World Online
* (en) *Kamfertre* hos The International Plant Names Index
* (en) *Kamfertre* hos Tropicos
* (en) *Kategori:Camphora officinarum* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* (en) *Camphora officinarum* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# 1871

|  |
| --- |
| < **1871** > |
|  |
| 1869 | 1870 | **1871** | 1872 | 1873 |
| * Vitskap i 1871
 |
|

| Vid utKategoriar |
| --- |
|   1871  1871 etter land  1871 etter verdsdel Døde i 1871 Fødde i 1871 Hendingar i 1871  Katastrofar i 1871  Konfliktar i 1871  Kultur i 1871  Nedleggingar i 1871  Samferdsle i 1871 Skip frå 1871  Skipingar i 1871 Vitskap i 1871 |

 |
|

| Vid ut1871 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1871 *MDCCCLXXI* |
| Ab urbe condita | 2624 |
| Armensk kalender | 1320 ԹՎ ՌՅԻ |
| Kinesisk kalender | 4567 – 4568 ?午 – 辛未 |
| Etiopisk kalender | 1863 – 1864 |
| Jødisk kalender | 5631 – 5632 |
| Iransk kalender | 1249 – 1250 |
| Islamsk kalender | 1288 – 1289 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1926 – 1927 |
| - *Shaka Samvat* | 1793 – 1794 |
| - *Kali Yuga* | 4972 – 4973 |

 |

 |

**1871** (romartal MDCCCLXXI)

## Hendingar

### Utlandet

* 2. januar: Amadeo I blei konge av Spania.
* 2. januar: Den fransk-tyske krigen ende med at Frankrike overgav seg til Preussen.

* Henry Morton Stanley med følgje la ut frå Zanzibar for å finna David Livingstone.
* Storbritannia annekterer Griqualand West ved grensa til Oranje-fristaten.
* B.F. Cook nytta ei dampmaskin for å driva slåtteapparatet på ein hestedregen skurtreskar.

### Noreg

## Fødde

*Sjå òg Fødde i 1871.*

* 5. mars: Rosa Luxemburg, tysk politikar
* 31. mai: Gert Falch Heiberg, norsk museumsmann
* 6. juni: Oscar Wisting, norsk oppdagar
* 8. juni: Odd S. Klingenberg, norsk politikar
* 22. juni: Johan Anker, norsk båtkonstruktør
* 18. juli: Magnus Nilssen, norsk politikar
* 14. august: Keisar Guangxu av Qing
* 30. august: Ernest Rutherford, britisk fysikar
* 17. september: Eivind Astrup, norsk oppdagar
* 24. oktober: Sven Moren, norsk forfattar
* 24. desember: Vilhelm Krag, norsk forfattar

## Døde

*Sjå òg Døde i 1871.*

* 1. mars: Johan Henrik Nebelong, dansk arkitekt
* 13. mai: Daniel-François Auber, fransk toneskapar
* 3. juli: Carl Andreas Fougstad, norsk embetsmann
* 15. juli: James Busby, britisk kolonibyggjar
* 18. oktober: Charles Babbage, britisk matematikar og oppfinnar
* 2. november: Mathias Stoltenberg, norsk målar

<*   1800-talet  *><< 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 >>
# Væpna styrkar

**Væpna styrkar** i eit land er statleg støtta forsvars- og kampstyrkar og organisasjonar. Slike styrkar har som regel som føremål å fremja interessene og politikken til styresmaktene i landet, og verna det mot fiendar utanfrå. Dei væpna styrkane kan omfatta militære og i nokre høve også paramilitære styrkar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Armed forces» frå Wikipedia på engelsk, den 23. september 2011.*
# Khuzestan

|  |
| --- |
| Khūzestān |
| خوزستان |
| Provins |
|  Ziggurat i Chogha Zanbil, 1200-talet fvt.  |
| Land |  Iran |
| Region | Region 4 |
| Fylke | 27 |
| Hovudstad | Ahvaz |
| Areal | 64 055 km² |
| Folketal |  4 710 509 (2016) |
| Språk | persisk, lurisk, khuzestansk-arabisk |
| Tidssone | IRST (UTC+03:30) |
|  •  Sommartid | IRST (UTC+04:30) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Khuzestan ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Khuzestan Province |

**Khuzestan** (farsi استان خوزستان *Ostān-e Khūzestān*) er ein av 31 provinsar i Iran. Han ligg sørvest i landet, ved grensa til Irak og Persiabukta. Provinshovudstaden er Ahvaz og provinsen dekkjer ei flatevidd på 63 238 km². Andre store byar i provinsen er Behbahan, Abadan, Andimeshk, Khorramshahr, Bandar Imam, Dezful, Shushtar, Omidiyeh, Izeh, Baq-e-Malek, Mah Shahr, Susangerd, Ramhormoz, Shadegan, Susa, Masjed Soleiman, Minoo Island og Hoveizeh. I 2014 vart provinsen plassert i Region 4.

Som den iranske provinsen med den eldste historia, vert han ofte kalla «fødestaden til nasjonen», sidan det er her soga om elamittane byrjar. Historisk sett var regionen ein av dei viktigaste i Det nære austen i oldtida og er området som historikarar omtalar som Elam, med hovudstad i Susa. Det akamenidisk-gammalpersiske namnet på Elam var *Hujiyā*, som dei nytta då dei erobra det frå elamittane, og dette går att i det moderne namnet. Khuzestan, som tyder «landet til Khuz» syner til dei opphavlege innbyggjarane i provinsen, «folket frå Susa» (gammapersisk *Huza* eller *Huja*, som skrive på grava til Darius den store i Naqsh-e Rostam). I mellompersisk utvikla dette seg til «Khuz» og «Kuzi». Førislamske partisk/sassanidiske inskripsjonar gjev namnet på provinsen som Khwuzestan.

Setet i provinsen har gjennom det meste av historia vore nord i området, først i Susa (Shush) og så i Shushtar. Ein kort periode under sassanidane vart hovustaden flytta til det geografiske sentrumet, der elvebyen Hormuz-Ardasher vart skipa over fundamenta på oldtidsbyen Hoorpahir av Ardashir I, som skipa Sassanidedynastiet på 200-talet evt. Denne byen er i dag Ahvaz. Seinare i sassanidetida og gjennom den islamske tida vart provinssetet flytta attende til Shushtar, fram til seint i Qajar-tida. Med stadig meir internasjonal handel til havs som kom til kysten av Khuzistan, vart Ahvaz rekna som ein meir høvande stad som provinshovudstad. Elva Karun er farbar heile vegen til Ahvaz. Byen vart derfor ombygd etter ordrer frå Qajar-kongen Naser al-Din Shah og gjeve namn etter han, Nâseri. Shushtar forfall raskt, medan Ahvaz/Nâseri har vokse sidan den gongen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Khuzestan Province» frå Wikipedia på engelsk, den 7. mars 2021.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Khuzestan**
# Persiabukta

Satellittbilde av Persiabukta. Foto: NASA
**Persiabukta** er ei bukt frå Indiahavet som ligg mellom Iran og Den arabiske halvøya. Bukta er rundt 1000 km lang og 350 km brei på det breiaste. Gjennomsnittleg djupne er om lag 40 meter, største djupna er rundt 110 meter. Persiabukta er eitt av dei varamaste hava i verda (augusttemperaturen er 35 °C) og ser ofte kraftige stormar. Stor fordamping gjer henne også til eit av dei saltaste havområda i verda.

Kart over Persiabukta.
Inst i bukta ligg Irak og munningen av Shatt al-Arab (Arvand Rud), som blir danna av at
Eufrat og Tigris renn saman. I nord grensar ho mot Iran og i sør mot Qatar, Saudi-Arabia, øyriket Bahrain, Dei sameinte arabiske emirata og Oman. Bukta er forbunden med Arabiahavet gjennom Hormuzsundet.

Persiabukta har sidan oldtida vore eit viktig ledd for handel og kontakt mellom middelhavslanda og Austen.

Bukta vert òg kalla *Persiagolfen*, *Den persiske bukta* eller *Den persiske gulfen*.
Namnet er omstridd: Panarabistiske rørsler bruker gjerne namn som «Arabiabukta» eller «Den arabiske bukta», medan ho blir kalla Basra-bukta i Tyrkia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Persiska viken» frå Wikipedia på svensk, den 7. august 2010.*

## Bakgrunnsstoff

* Persian Gulf Online
* The Persian Gulf
* Om kolonimakter ved Persiabukta
# Jammu og Kashmir

|  |
| --- |
| Jammu og Kashmir |
| forbundsterritorium |
|  |
| **Forkorting:** IN-JK |
| Land |  India |
| Hovudstad | Srinagar (mai–oktober) Jammu (november-april) |
| Største by | Srinagar |
| Areal | 42 241 km² |
| Folketal |  12 258 433 (2011) |
| Grunnlagd | 31. oktober 2019 |
| Språk | Kasjmiri, urdu |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Jammu og Kashmir ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Jammu og Kashmir.

 Kart som viser Jammu og Kashmir.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Jammu and Kashmir (union territory) |

**Jammu og Kashmir** er eit unionsterritorium i India. Det blei oppretta i 2019 frå den større delstaten Jammu og Kashmir, med Ladakh skild ut.

Jammu og Kashmir kan delast inn i to hovudområde: Jammu og den omstridde Kashmirdalen. Det utgjer den sørlege delen av den større historiske regionen Kashmir. Denne delen har både India og Pakistan gjort krav på sidan landa blei oppretta i 1047.

## Sjå òg

* Kashmir
* Pakistansk Kashmir (Azad Kashmir og Gilgit-Baltistan)

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Jammu og Kashmir Offisiell nettstad
# Indisk mat

Eit panjabisk måltid.
**Indisk mat** er eit samleomgrep for mat og matkultur frå dei ulike kulturane på det indiske subkontinentet. Felles for dei fleste typane indisk mat er den utstrakte bruken av sausar som er smaksette med sterke og/eller søte krydder. Mykje av maten er prega av den indiske vegetartradisjonen, med stor vekt på linseretter, grønsaker og basismat som ris og brød. Nokre tradisjonar bruker likevel mykje kjøt og fisk.

Av dei ulike typane indisk mat kan nemnast nordindisk mat (inkludert panjabisk mat), bengalsk mat og sørindisk mat (inkludert tamilsk mat).

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Indisk mat**
# Farao

Framstilling av ein farao i egyptisk kunststil.
Tutankhmon si gullmaske.
**Farao** er ein herskartittel brukt om gudekongane i det gamle Egypt. Han stammar frå det egyptiske ordet *pr-o*, som i hebraisk form (hebr. **פרעה**) blei brukt i Bibelen, og betyr «det store huset». Opphavleg viste dette til kongepalasset, men seinare blei det brukt som ein tittel for kongen sjølv.

Tittelen er kjend første gong frå eit brev til farao Tuthmose III. Han blei seinare brukt som ei tiltaleform. Kongen bar offisielt ein tittel som bestod av fem namn. Farao var ikkje eitt av dei, men blei med tida ei viktig nemning på kongen.

Nokre av dei mest kjende faraoane:

* Djoser
* Thutmose III

* Tutankhmon
* Ramses II
* Xerxes I
* Kleopatra VII

Farao Senusret III.
## Sjå òg

* Faraoar i Egypt
* Egypt i oldtida
# Fordamping

Flytande nitrogen blir kjølt ned for å avgrensa fordampinga.
**Fordamping** er ein faseovergang der atom eller molekyl ved overflata i eit stoff får nok energi til å gå frå ein lågare aggregattilstand til gass. Ofte vil dette seia å gå over i gassform frå væskeform, men ved sublimasjon kan eit stoff òg gå direkte frå fast stoff til gass.

For at eit stoff skal fordampa må det ha nok energi til å vinna over overflatespenninga. Fordamping skjer derfor raskare ved høgare temperaturar, der molekyla har meir energi, og i stoff med låg overflatespenning. Sidan berre få molekyl er nær overflata og rører seg i rett retning for å sleppa fri, er det avgrensa kor mange som kan fordampa. I tillegg vil dei raske molekyla som slepp unna føra til at resten av molekyla i gjennomsnitt har lågare rørsleenergi, slik at temperaturen i stoffet og dermed sjansen for fordamping vil gå ned.

## Fordamping av vatn

Om lag 90 % av vassdampen i lufta kjem frå havet. Fordampinga skjer når sola varmar opp vatnet. Vassmolekyla inneheld positive og negative elektriske ladningar. Så sjølv om molekyla er i rørsle er dei knytt saman av kreftene mellom ladningane. Oppvarminga fører til at vassmolekyla vibrerer raskare, og enkelte vassmolekyl klarar å bryte laus og flykte ut i lufta i form av damp. Jo meir vatn som blir varma opp, jo meir vassdamp blir tilført til lufta.

Ein nyttar fordamping i dagleglivet mellom anna når ein heng opp våte klede for å tørka dei.

## Sjå òg

* Kokepunkt
* Kondensasjon
* Sublimasjon
* Deposisjon
# Habitat

Habitatet til svartbak.
Det oppstykka habitatet til afrikansk elefant.
**Habitat** (av latin *habitare*, '[det] bur') er den konkrete staden der ei levande organisme (enkeltvis eller i samfunn) lever og utviklar seg. Omgrepet blir ofte brukt delvis synonymt med biotop, som ein i skandinavisk og tysk tradisjon bruker om ei overordna eining som inneheld fleire habitat. Felles for omgrepa er at ein brukar dei om eit konkret leveområde for organismar der levevilkåra er definert gjennom ulike miljøfaktorar.

Habitat kan påverkast av biotiske og abiotiske faktorar. Dei biotiske faktorane kan til dømes vera tilhøvet mellom ulike artar og korleis dette påverkar bestanden deira i habitatet. Viktige abiotiske faktorar er geologi og klima.
# Sukrose

Sukrosekrystall
**Sukrose** eller **sakkarose** er eit disakkarid sett saman av glukose og fruktose. Det er eit trivialnamn som vert brukt om vanleg hushaldningssukker, og er ikkje eit systematisk namn i kjemien. Sukker som vert brukt i matlaging er som regel sukrose, og er også kjend som **sukker**, **kvitt sukker**, **bordsukker** eller **farin**. Det finst også i sirup og melis.

Stoffet vert utvunne frå sukkerrøyr og sukkerroe.

## Kjemi

Strukturen til eit sukrosemolekyl
Kjemisk sett er sukrose eit samband av molekyla glukose (også kalla druesukker) og fruktose (også kalla fruktsukker) med eit oksygenatom imellom. Ved hydrolyse (invertering) vert sukrose spalta i glukose og fruktose. Ei blanding av like delar glukose og fruktose vert kalla invertsukker.

Sukrose har ikkje eit bestemt smeltepunkt, men ved ein temperatur på rundt 160–186 grader celsius (°C) vert det spalta og omdanna til karamell.

## Biologi

Plantar brukar sukrose til å transportera sukker over lange avstandar. Dei kan lagra stoffet i vakuolen.

Hjå menneske vert stoffet spalta til monosakkarid i tynntarmen og teke opp i kroppen.

Ei oppløysing av sukrose i vatn blir bruka som lett smertestillande hos spedbarn. Verknaden skuldast truleg ei aktivering av opioidsystemet i lekamen.

## Sjå òg

* Karbohydrat
* Sukker

## Kjelder

* Ohlsson A, Taddio A, Jaddad AR, Stevens BJ: «Evidence-based decision making, systematic reviews and the Cochrane collaboration: implications for neonatal analgesia» i Anand KJS, Stevens BJ , McGrath PJ: Pain in neonates. 2. utg. Amsterdam 2000.
* Matheson, I. Spedbarnskolikk--hva hjelper? *Tidsskrift for Den Norske Lægeforening*. 115(19):2386-9, 1995 Aug 20.
# Biljardspelet pool

**Pool** er eit biljardspel der ein nyttar ein kø til å treffa den kvite køballen, som så skal treffa andre ballar med ulike fargar. Målet er å få kvar av dei farga ballane til å gå i eit av seks hol på bordet. Det er eit hol i kvart hyrne og eit midt på kvar langside.

## Kjelder
# Saharawiar

Kart over stammer i Vest-Sahara
Saharawiske kvinner demonstrerer mot muren som deler Vest-Sahara.
**Saharawi** (*saharisk*) vert brukt på norsk for å skildre folket i territoriet Vest-Sahara, men kan også skildre alle som bur i Sahara. Omgrepet vert brukt både om ein person frå Vest-Sahara og om det saharawiske folket, som lever i Mauritania og det sørlege Marokko, i tillegg til Vest-Sahara. Fleirtalet av saharawiar bur i dag i dei saharawiske flyktningleirane i Tindouf i Algerie, grunna den marokkanske okkupasjonen av Vest-Sahara. Dei fleste snakkar hassaniyaforma av arabisk.

## Kultur

Typisk saharawisk teseremoni. Teke i Tifariti i august 2009. Foto: Kathrine Sund-Henriksen (2010)
Eldre saharawimann med kamel i Dakhlaleiren i Tindouf.
Det saharawiske folket er eit nomadefolk som for det meste har dreve med kameldrift, geitedrift og fisk. Kamelkjøtt, fisk, geitemelk og te er dei viktigaste delane i klassisk saharawisk mat. Te har ein veldig viktig plass i saharawisk kultur. Under ein teseremoni er det vanleg med tre glass te: Det første er bittert som livet, det andre søtt som kjærleiken og det tredje mildt som døden.

På grunn av okkupasjonen er det vanskeleg for saharawiane i flyktningleirane, og umogeleg for folk i det okkuperte Vest-Sahara å drive nomadekulturen vidare. Ein del av saharawiane i flyktningleirane reiser framleis ut i dei frigjorde områda i Vest-Sahara som nomadar om somrane. Dette gjer dei mest i området rundt Tifariti i den nordlegaste delen av dei frigjorde områda.