Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mars Express

Mars Express
Perspektivbilete av Charitum Montes basert på bilete frå HRSC-kameratet til Mars Express
**Mars Express** er ein europeisk romsonde som går i bane rundt planeten Mars. Han er den første Mars-sonden til Den europeiske romfartsorganisasjonen (ESA). Han blei skoten opp 2. juni 2003, og har krinsa i bane rundt Mars sidan 25. desember 2003. Romsonden hadde med seg ein liten landingssonde, kalla Beagle 2, som skulle lande på Mars den 26. desember 2003 for å leite etter liv. Sonden gav aldri lyd frå seg og blei meld tapt den 6. februar 2004 av ESA.

Føremålet med Mars Express var å undersøke overflata og atmosfæren på Mars. Frå Mars-banen skulle Mars Express romsonden:

* leite etter teikn på vatn, ned til nokre kilometer under overflata
* kartlegge overflata på Mars meir nøyaktig enn tidlegare
* slå fast samansetnaden til overflata
* slå fast tettleiken og samansetnaden til atmosfæren
* studere kva påverknad solvinden har på planeten.

## Bakgrunnsstoff

* Mars Express
* Fakta om Mars Express (engelsk)
# Belte- og veginitiativet

Kart med Kina merka raudt og medlemmer av Asiatisk infrastrukturinvesteringsbank, Asian Infrastructure Investment Bank, i oransje, og dei seks transportkorridorane i svart.
**Belte- og veg-initiativet** (kinesisk 一帶 一路 / 一带 一路, pinyin *yi dài yi lù* , 'eit belte ein veg', engelsk *Belt and Road Initiative (BRI)*) er eit kinesisk utviklingsprosjekt som går ut på å investera og byggja infrastruktur i ei rekkje land. Politikken er rekna som ein hjørnestein i Xi Jinping sin utanrikspolitikk, og blei offisielt teken i bruk av kinesiske styresmakter i 2013.

Bana mellom hovudstaden i Laos og grensa til Kina (Boten–Vientiane-bana) vart bygd som del av *BRI*. Ho opna i 2021. Eit anna prosjekt er byggjestart på Bangkok–Nong Khai-høgfartsbana, med uklar finansiering på strekninga Nong Khai til Nakhon Ratchasima, og med berre omlag 3,5 kilometer bane bygd per 2019.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Belt and Road Initiative» frå Wikipedia på engelsk, den 25. juni 2020.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Belte- og veginitiativet Offisiell nettstad
* Alt klart for motorvei til Kina. 31. juli 2019. dinside.no
# Rubidium

Krypton ← Rubidium → Strontium|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | rubidium |
| Symbol | Rb |
| Atomnummer | 37 |
| Utsjånad | Sølvkvitt |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 1 |
| Periode | 5 |
| Blokk | s |
| Kjemisk serie | Alkalimetall |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 85,4678 u |
| Kalkulert atomradius | 235 (265) pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Kr]5s1 |
| Krystallstruktur | Kubisk romsentrert |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Fast stoff |
| Smeltepunkt | 39,48 °C, 312,63 K |
| Kokepunkt | 688 °C, 961 K |
| Molart volum | 55,76 cm³/mol |
| Tettleik | 1532 kg/m³ |
| Hardleik | 0,3 kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 72,216 kJ/mol |
| Smeltevarme | 2,192 kJ/mol |
| Damptrykk | 1,56·10-4 Pa |
| Lydfart | 1300 m/s |
| Elektronegativitet etter Pauling-skalaen | 1 |
| Elektrisk leiingsevne | 7,79 MS/m |
| Termisk konduktivitet | 58,2 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial | 409 kJ/mol 2638 kJ/mol 3900 kJ/mol 5080 kJ/mol 6860 kJ/mol 8150 kJ/mol 9580 kJ/mol |

**Rubidium** er eit alkalimetall med atomnummer 37 og kjemisk symbol **Rb**

Rubidium reagerer, som dei andre alkalimetalla, kraftig med vatn. Ionet gjev raud flammefarge. Namnet kjem av farge i spektrumet.

## Bruk av rubidium

Rubidium vert brukt i fotoceller.

Grunnstoffet kan brukast for å gje fyrverkeri farge.

Metallet vert òg brukt i produksjon av spesielle glas.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements
* Rubidium Arkivert 2005-04-08 ved Wayback Machine.
# Pulsar

Den skjematiske oppbygginga til ein pulsar. Dei kurva linjene representerer magnetfeltet, lyskjeglene sjølv strålane av radiobølgjer og den grøne linja rotasjonsaksen. Sia rotasjonsaksen her fell dårleg saman med dei magnetiske polane, blir strålebuntane oppfatta som pulsar i staden for faste strålar.
**Pulsarar** er hurtigroterande nøytronstjerner som sender ut ein stråle av radiobølgjer frå kvar av to dei magnetiske polane, som blir observerte som pulsar. Strålane av radiobølgjer sveiper over jorda på ein måte som kan likna måten lysstrålen frå eit fyrtårn sveiper over sjøen.

Den første pulsaren blei oppdaga i 1967 av Anthony Hewish og Jocelyn Bell, og i dag kjenner ein til over tusen av dei. Rotasjonsperiodane til pulsarar, og soleis periodane på pulsane, varierer frå millisekund (millisekundpulsar) til fem sekund.

## Sjå òg

* millisekundpulsar
* nøytronstjerna

## Bakgrunnsstoff

* Hubble-bilete av pulsarar

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «pulsar» s.324-25 i* Phillip's Astronomy Encyclopedia *utgjeven i 2002.*
# Sinus

*Sjå òg anatomisk sinus*.
Ein finn sinus ved å dela lengda av motståande katet (AC) på hypotenusen OA på figuren.
**Sinus** er ein av dei trigonometriske funksjonane. Sinus til ein vinkel i ein rettvinkla trekant er lik den motståande kateten delt på hypotenusen. Sinus kan òg definerast ut frå einingssirkelen. Der er sinus til ein vinkel lik y-verdien til ytste punktet på vinkelbeinet.

Andre trigonometriske hjelpemiddel:

* cosinus
* tangens
# Djuphavsslette

Skjematisk tverrsnitt av eit havbasseng, som syner forholdet mellom djuphavssletta og kontinentalfoten og ei djuphavsgrop.
Ei djuphavssone i forhold til andre store havsoner.
Ei **djuphavsslette** er ei undervasslette på djuphavsbotnen, vanlegvis i djupner på mellom 3000 og 6000 m. Ho ligg generelt mellom foten av kontinentalfoten og ein midthavsrygg. Djuphavsslettene dekkjer meir enn 50 % av jordoverflata. Dei er av dei flataste, glattaste og minst utforska områda på jorda. Djuphavsslettene er eit av hovudelementa i havbassenga, og i tillegg til slettene finn ein som regel midthavsryggar, djuphavsåsar, djuphavsgroper og subduksjonssoner.

Djuphavsslettene vart ikkje rekna som eigne fysiografiske trekk ved havbotnen før seint i 1940-åra, og fram til nyare tid har dei ikkje vorte systematisk utforska. Dei er dårleg bevarte i det sedimenetære arkivet, fordi dei som regel blir slukt av subduksjonsprosessar. Djuphavsslettene oppstår ved at havbotnen spreiar seg (platetektonikk) og smelting av den lågare havskorpa. Magma stig opp frå astenosfæren (eit lag i den øvre mantelen) og når dette basaltiske materialet når overflata i midthavsryggane, vert det danna ny havskorpe. Desse vert dradd til sides av havbotnen som spreiar seg. Djuphavssletter hadde opphavleg ei ujamn flate, men har vorte dekte av finkorna sediment, hovudsakleg leire og og silt. Mykje av desse sedimenta er avsett av turbidittstraumar som har vorte kanalisert frå kontinentalmarginar langs submarine canyonar ned til djupare vatn. Resten av sedimenta består hovudsakleg av djuphavssediment. Metallisk knollar er vanlege i somme område av slettene, med forskjellige konsentrasjonar av metall, som mangan, jarn, nikkel, kobolt og kopar. Desse knollane kan vere viktige ressursar for framtidig gruvedrift.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Abyssal plain» frå Wikipedia på engelsk, den 21. november 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Sylinderkoordinatsystem

Punktet P plotta med sylinderkoordinatar
**Sylinderkoordinatsystemet** er eit koordinatsystem som er ei utviding av polarkoordinatsystemet med ein ekstra z-akse, på same måte som det kartesiske koordinatsystemet i tre dimensjonar. Den tredje koordinaten er vanlegvis uttrykt med ein *h* eller ein *z*, som skildrar høgda til det øvre planet i sylinderen. Alle tre koordinatane blir då skrive (*r*, θ, *h*).

Samanhengen mellom dei tre sylinderkoordinatane og dei respektive kartesiske koordinatane blir

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
# Koordinat

Ein **koordinat** er ein eller fleire talstorleikar som vert nytta til å identifisere eit bestemt element i eit koordinatsystem. For å syne til plasseringa til eit punkt i planet eller i rommet er det vanlegaste å nytte rettvinkla koordinatar eller polarkoordinatar.

## Kjelder

* «koordinat» i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 6. januar 2012.
# National Oceanic and Atmospheric Administration

Logoen til NOAA
**National Oceanic and Atmospheric Administration** (**NOAA**) er eit vitskapleg byrå i det amerikanske Handelsdepartementet fokusert på tilhøva i havet og atmosfæren. NOAA sender ut åtvaringar om uvêr, kartlegging av hav og himmel, retningslinjer for bruk og vern av ressursar ved kysten og på havet, og forsking for å betre forstå miljøet. I tillegg til dei sivilt tilsette, har forskingsavdelinga til NOAA 300 uniformerte tenestemenn som utgjer NOAA Corps.

NOAA har fem vitskapelege direktorat:

* National Ocean Service- *Nasjonal havteneste*
* National Marine Fisheries Service - *Nasjonal fiskeriteneste*
* National Weather Service - *Nasjonalt vêrteneste*
* National Environmental Satellite, Data and Information Service - *Nasjonale tenester for miljøsatellittar, data og informasjon*
* Office of Oceanic and Atmospheric Research - *Forsking på hav og atmosfære*

Dei vitskaplege direktorata vert tent av fleire stabskontor, samt NOAA-korpset (*NOAA Commissioned Corps*), eit paramilitært offiserkorps som handsamar skip, fly og helikopter, og tenestegjer i vitskaplege og administrative stillingar.

## Bakgrunnsstoff

* www.noaa.gov — heimeside
* www.nws.noaa.gov — National Weather Service
* oceanservice.noaa.gov — National Ocean Service (NOS)
* www.nesdis.noaa.gov — National Environmental Satellite, Data, and Information Service (NESDIS)
* www.oar.noaa.gov — Office of Oceanic and Atmospheric Research
* Sea Flags: National Oceanic and Atmospheric Administration Arkivert 2008-12-24 ved Wayback Machine.
# Diagonal

Diagonalane av ein kube med sidelengdene 1. AC' (vist i blått) er ein «mellomromsdiagonal» med lengda WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , medan AC (vist i raudt) er ein «fjesdiagonal» og har lengda WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
Ein **diagonal** er ei rett linje som går mellom to hjørne i ein geometrisk figur, som eit polyeder eller mangekant, utan å falle saman med sidekantane eller sideflatene. Eit *diagonalplan* er eit plan som går gjennom fleire av hjørna i eit polyeder.

Ordet «diagonal» stammer frå det greske διαγώνιος (*diagonios*, frå *dia-* («gjennom», «på tvers») og *gonia* («vinkel» i slekt med *gony* «kne»).

Adjektivet *diagonal* kan i vidare tyding bety «skråttløpande» eller «på skrå».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Diagonal» frå Wikipedia på bokmål, den 1. november 2011.*
# Gammafunksjonen

**Gammafunksjonen** er ein matematisk funksjon definert som eit ueigentleg integral: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
Funksjonen kan så utvidast til alle reelle tal utanom 0, -1, -2, -3, ... der han ikkje eksisterer, ved å bruke funksjonallikninga Γ(x + 1) = x Γ(x). Sidan han har verdiane Γ(x + 1) = 1 · 2 · 3 · ... · x = x! for alle naturlege tal *x*, kan gammafunksjonen oppfattast som ei generalisering av omgrepet fakultet.

Han vert ofte nytta i sannsynsrekning og i kompleks analyse, og har nokre spesielle eigenskapar:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

Den første eigenskapen følgjer frå ein enkel delvis integrasjon, medan den andre følgjer frå den første.

Funksjonen vart først innført av Leonhard Euler og vert som regelen skriven med den greske bokstaven gamma Γ og vert skriven Γ(x), derav namnet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Gammafunksjonen» frå Wikipedia på bokmål, den 11. september 2011.*
# Den pytagoreiske læresetninga

Ein rettvinkla trekant med katetane *a* og *b*, hypotenusen *c* og kvadrata deira.
Animasjon av Pytagoras sitt bevis for læresetninga.
**Den pytagoreiske læresetninga** eller **Pytagoras’ læresetning** er ei grunnleggjande læresetning innan euklidsk geometri og viser til sambandet mellom lengda til sidene i ein rettvinkla trekant. Setninga kan uttrykkast slik:

>
> *«I ein rettvinkla trekant er summen av kvadrata til katetane lik kvadratet til hypotenusen.»*
>
>
>

Dette kan uttrykkast med likninga:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
der *a* og *b* er lengda av katetane, eller sidene som utgjer den rette vinkelen, og *c* er lengda av hypotenusen.

Den pytagoreiske læresetninga har namnet sitt etter den greske matematikaren Pytagoras som har vore rekna som den som oppdaga og beviste setninga. Dette er ikkje nødvendigvis rett; både i Babylon og India verker det som om dei kjende innhaldet i setninga lenge før Pytagoras. Ein har likevel ikkje kunna påvisa at dei beviste teoremet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Pythagoras’ læresetning» frå Wikipedia på bokmål, den 24. september 2011.*

* Heath, Thomas, *A History of Greek Mathematics* (2 band), Clarendon Press, Oxford (1921), Dover Publications, Inc. (1981), ISBN 0-486-24073-8.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Den pytagoreiske læresetninga Pythagorean Theorem (meir enn 70 bevis frå *cut-the-knot*) (en)
* Interaktive lenker:
	+ Interaktivt bevis av Den pytagoreiske læresetninga ved sunsite.ubc.ca
	+ Endå eit interaktivt bevis ved cut-the-knot.org
	+ Det pytagoreiske teorem med interaktiv animasjon
	+ Animert, ikkje-algebraisk framvising av Den pytagoreiske læresetninga
	+ Animasjon Arkivert 2010-01-03 ved Wayback Machine.
* Den pytagoreiske læresetninga og formelen for rette trekantar (en)
* Historisk emne: Pythagoras' læresetning i babylonsk matematikk Arkivert 2011-06-06 ved Wayback Machine. (en)
* Eric Weisstein: PythagoreanTheorem i MathWorld
* Fleire animerte bevis av Pythagorasteoremet Arkivert 2009-09-13 ved Wayback Machine. (de)
* Interaktivt læreprogram med bevis, oppgåver og fleire lenkjer
# Mesoarkeikum

|  |
| --- |
| **Mesoarkeikum3200–2800 million år sidan* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| −4500 —–—–−4000 —–—–−3500 —–—–−3000 —–—–−2500 —–—–−2000 —–—–−1500 —–—–−1000 —–—–−500 —–—–0 — | *Prekambrium*HadeikumArkeikumProterozoikumFaner- ozoikumEoarkeikumPaleo­arkeikumMesoarkeikumNeoarkeikumPaleo­proterozoikumMeso­proterozoikumNeo­proterozoikumPaleozoikumMesozoikumKenozoikum    |
| Vertikal akseskala: Millionar år sidan |

 |

**Mesoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum som strekkjer seg frå tida 3200 millionar år sida til 2800 millionar år sidan. Denne perioden er definert kronometrisk og refererer ikkje til eit spesifikt berglag på Jorda eller ei paleontologisk hending, slik som mange nyare geologiske periodar er. Fossil frå Australia viser at stromatolittar har eksistert på jorda sidan mesoarkeikum. Det første superkontinentet Vaalbara braut saman i denne perioden for rundt 2,8 milliardar år sidan.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «Mesoarchean» frå Wikipedia på engelsk, den 18. august 2008.*

| Arkeikum |
| --- |
| Eoarkeikum | Paleoarkeikum | Mesoarkeikum | Neoarkeikum |
# Den kambriske eksplosjonen

|  |
| --- |
| Denne boksen: * vis
* diskuter
* endre
 |
| −580 —–−570 —–−560 —–−550 —–−540 —–−530 —–−520 —–−510 —–−500 —–−490 — | **N e o p r o t e r o z oP a l e o z oEdiacaraK a m b r i u mOrdovicium**T e r r e n e u v i a n S e r i e 2S e r i e 3F u r o n g i u mØ v r eM i d t r eN e d r eFortunium "Stage 2""Stage 3""Stage 4"WuliuumDrumiumGuzhangiumPaibiumJiangshanium"Stage 10"  Ediacara- biota**\* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \ Baykonur- glacial**\* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \\* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \* \ |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Orsten-faunaen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Burgess-skifer |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kaili-biota |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Archaeocyatha-utryddinga |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Emu Bay-skifer |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Sirius Passet-biota |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Chengjiang-biota |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Fyrste leddyr med mineraliserte eksoskjelett (Trilobittar) |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | SSF-diversifisering, fyrste armføtingar & archaeocyatha |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Fyrste halkieriidar, Helcionelloida, Hyolitha |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Treptichnus pedum* Stor negativ δ13C-topp |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Fyrste *Cloudina* & *Namacalathus*-minerale tubefossil |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Blautdyr-aktige *Kimberella* og sporfossil |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Gaskiers-glaciale sporfossil av *Archaeonassa*-type |

 |
| Ein mogeleg tidsskala for hendingar i overgangen mellom prekambrium og kambrium. Skala: millionar år sidan. |

**Den kambriske eksplosjonen** er namnet på ein periode då dei fleste komplekse organismar brått dukka opp for rundt 530 millionar år sidan. Bevis for dette er dei mange fossila som er funne i berglag frå denne tida. I tillegg oppstod det eit stort mangfald av andre organismar. Før om lag 580 millionar år sidan var dei fleste organismane enkle og består av individuelle celler som stundom organiserte seg i koloniar. I løpet av dei neste 70-80 millionar åra auka evolusjonen kraftig. og det biologiske mangfaldet byrja å likne det ein ser i dag.

Den kambriske eksplosjonen har ført til omfattande vitskapleg debatt. Den brå førekomsten av fossil i berglaga vart oppdaga på midten av 1800-talet, og Charles Darwin såg på dette som eit av hovudargumenta mot evolusjonsteorien hans om naturleg utval.

Den kambriske eksplosjonen var i lang tid ei gåte som baserte seg på tre forhold: om den raske auken i mangfaldet av komplekse organismar verkeleg skjedde over så kort tid, kva som kunne skape ei slik rask utvikling, og kva det ville sei om opphavet og evolusjonen til dyra. Svara er vanskeleg å finne på grunn av få spor som hovudsakleg baserer seg på mangelfulle fossil og kjemiske spor frå kambriske bergartar.

## Fotnotar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Cambrian explosion» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Pyroksen

|  |
| --- |
| Pyroksen |
|  |
|  |
| Generelt |
| Kategori | Kjedesilikat |
| Kjemisk formel | Diopsid: [Ca(Mg,Fe)Si2O6]
Enstatitt [(Mg,Fe)2Si2O6] |
| Identifikasjon |
| Farge | Grønt til svart |
| Mohs hardleiksskala | 5-6,5 |
| Glans | Glasglans |
| Andre eigenskapar | Massetettleik 3,2-4,0 g/cm³
Monoklin eller ortorombisk krystallstruktur |

**Pyroksen** er eit kjemisk ueinsarta mineral. Dei to vanlegaste pyroksentypane er diopsid og enstatitt. Pyroksen kan skiljast frå liknande mineral på den særeigne måten mineralet spaltar på. Mineralet har kjemisk svakare bindingar i to retningar. Steinprøvane har derfor alltid spalteplan som står om lag 90 grader (vinkelrett) på kvarandre.

Pyroksen er stabilt i ei rekke geologiske miljø (stabilt med variert trykk og temperatur). Det finst til vanleg i magmatiske og metamorfe bergartar danna ved høg temperatur. Havbotnsbergartane gabbro (djupbergart) og basalt (dagbergart) inneheld typisk ein del pyroksen. Pyroksen er etter feltspat truleg det vanlegaste mineralet i jordskorpa.

Pyroksen har til no ikkje vore brukt til mange praktiske føremål, men kan vere ein mogeleg slaggdannar i jarnindustrien grunna evna til å takle høge temperaturar. Olivin og dolomitt vert som oftast brukt til dette føremålet.

## Viktige mineral

* Enstatitt Mg2Si2O6
* Bronzitt/hypersthen (Mg,Fe)2Si2O6
* Ferrosilitt Fe2Si2O6

### Klinopyroksen (monokline)

* Klinoenstatitt Mg2Si2O6
* Klinoferrosilitt Fe2Si2O6
* Pigeonitt (Mg,Fe,Ca)2Si2O6

* Diopsid CaMg Si2O6
* Hedenbergitt CaFe Si2O6
* Johannsenitt CaMn Si2O6

* Augitt (Ca,Mg,Fe,Al)2(Si, Al)2O6
* Omfacitt (Ca,Na)(Mg,Fe,Al)(Si, Al)2O6

* Spodumen LiAl Si2O6
* Jadeitt NaAl Si2O6
* Ægirin NaFe Si2O6
* Kosmoklor NaCr Si2O6

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Pyroksen» frå Wikipedia på bokmål, den 19. oktober 2012.*

## Bakgrunnsstoff

* Mineralgalleri
# Nazcaplata

|  |
| --- |
| Nazcaplata |
| jordskorpeplate |
|  |
|  Nazcaplata ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Nazcaplata.

 Kart som viser Nazcaplata.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Nazca tectonic plate |

**Nazca-plata** er ei tektonisk plate under Stillehavet vest for Sør-Amerika. Ho har namn etter Nazca-regionen i Peru.
Subduksjonen av Nazcaplata under den søramerikanske plata er det viktigaste opphavet til Andesfjella.

Nazcaplata grensar til Stillehavsplata i vest, Cocosplata i nord, den søramerikanske plata i aust og til den antarktiske plata i sør. Nazca er ei relativt ung jordskorpeplate både når det gjeld alderen til berget her og eksistensen som ei eiga plate. Nazcaplata og Cocosplata blei danna då Farallon-plata delte seg for rundt 23 million år sidan. Det eldste berget på plata er rundt 50 millionar år gammalt.

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Nazca Plate» frå Wikipedia på engelsk, den 13. februar 2021.*
# Passatvind

*For bilen sjå Volkswagen Passat*
Passatvind er ein del av den atmosfæriske sirkulasjonen på jorda
**Passatvind** er eit vindmønster ein finn i tropiske strøk på begge sider av ekvator. Han er ein vedvarande vind som bles frå høgtrykk i subtropiske område til lågtrykksområdet rundt ekvator. Passatvinden bles hovudsakleg frå nordaust på nordlege halvkule og frå søraust på sørlege. Området der passatvindane rådar vert òg kalla passatbeltet.

Passatvindane som treffer havøyar fører ofte med seg orografisk heving og orografisk nedbør på vindsida av øyane. Dette fører som regel til at sida av øya som møter vinden har eit mykje våtare klima enn lesida av øya, som ligg i regnskuggen.

## Årsak

I området mellom 30°N og 30°S strøymer luft mot ekvator nær bakken og mot polane i høgda. Den intense soloppvarminga over ekvator fører til stigande luftrørsler her, som dannar eit lågtrykksområde med roleg vind nær ekvator kalla stillebeltet (doldrums). Den varme lufta stig til ho når tropopausen, og strøymer så horisontalt mot polane. Når denne lufta kjem til rundt 30°N og S er lufta blitt så pass avkjølt at ho søkk ned mot bakken igjen og dannar det subtropiske høgtrykksområdet. Den søkkande lufta her er relativt tørr fordi all fukt har regna ut nær ekvator. Overflatelufta strøymer så frå det subtropiske høgtrykksområdet mot ekvator, men blir avbøygd vestover på begge halvkuler på grunn av corioliskrafta. Denne luftstraumen blir altså kalla passatvinden. Passatvinden frå nordlege og sørlege halvkule møter kvarandre i stillebeltet.

## Den nordlege halvkula

På den nordlege halvkula er passaten best utvikla over dei austlege områda av Atlanterhavet og Stillehavet, der han startar som ein nordnordaustleg vind med gradvis dreiing mot austnordaust lenger vest og nærare ekvator. I januar dekker passaten mesteparten av beltet frå kring 0° til kring 30 °N, i juli frå kring 10 °N til kring 35 °N.

Ein av dei mest kjende passatvindane er vinden **alizé** som er ein jamn og mild nordaustleg vind som bles over det sentrale Afrika og Karibia. Frå november til februar kan denne vinden føre med seg kjølige luftmassar.

## Den sørlege halvkula

Passaten på den sørlege halvkula syner tilsvarande trekk som på den nordlege, og bles frå sørsøraust og dreier austsøraust lenger nord og vest. Søraustpassaten dekker større delar av verdshava sidan han òg er velutvikla over Indiahavet, der han ligg kring 10 °S.

## Austlege bølgjer

På ekvatorsida av passatbelta er det variasjonar i vindfeltet i samband med trykkbølgjer som flyttar seg frå aust mot vest, så kalla austlege bølgjer. Dei kan òg oppstå på andre sida av belta og i sjeldnare tilfelle kan dei utvikle seg til tropiske lågtrykk eller orkanar i trykkbølgjene.

## Kjelder

«passat» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Mjølkevegen

Mjølkevegen slik ein trur han ser ut på avstand.
Fotografi av Mjølkevegen sett frå vårt solsystem.
**Mjølkevegen**, **Vinterbrauta** eller **Vintergata** er den galaksen som inneheld solsystemet vårt. Han er 80 000 – 100 000 lysår i diameter og inneheld ein stad mellom 200 og 400 milliardar stjerner.

Mjølkevegen høyrer til mindretalet av spiralgalaksar som har stavforma sentrum i staden for ein rund kjerne, som er langt meir vanleg.

Mjølkevegen er medlem av galaksehopen den lokale gruppa. Denne gruppa har ein diameter på om lag 1 megaparsec og omfattar nokre dusin galaksar. Alle er mykje mindre enn Mjølkevegen, så nær som Andromeda-galaksen, som er litt større, og som ligg omtrent 3 millionar lysår unna. Mange av dei mindre galaksane er satellittar til dei to store. Den lokale hopen ligg heilt i utkanten av den gigantiske superhopen Virgo-hopen i stjernebiletet Jomfrua.