Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Øya Taiwan

|  |
| --- |
| Taiwan |
| øy |
|  |
| Land |  Republikken Kina |
| Areal | 35 883 km² |
| Folketal |  23 894 394 (2022) |
|  Taiwan ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Øya Taiwan.

 Kart som viser Øya Taiwan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Taiwan Island |

**Taiwan** er ei øy som ligg aust for det kinesiske fastlandet i Stillehavet. Ho er òg kjend som **Formosa**, eller **Ilha Formosa**, eit namn gjeve henne av portugisiske oppdagarar som tyder «vakker øy».

Øya vert styrt av den demokratisk valde forsamlinga til Republikken Kina eller Taiwan. Dette var den same politiske eininga som styrte fastlandskina frå 1912 til 1949.

## Geografi

Taiwansundet skil øya frå fastlandet og har ei breidd på rundt 200 km. Elles har Taiwan kyst mot Austkinahavet i nord, Filippinhavet i aust og Sørkinahavet i sørvest. Dei austlege to tredjedelane er stort sett ulendt fjellandskap, med fem parallelle fjellkjeder som går får nord heilt til sørspissen av øya. I vest er landet flatare, og her bur størsteparten av folka.

## Klima

Øya har tropisk til subtropisk monsunklima. Middeltemperaturen for januar varierer frå kring 15 °C i nord og 20 °C i sør til 28-29 °C i juli. I Taipei er den daglege maksimums- og minimumstemperaturen høvesvis 33 og 24 °C i juli, og høvesvis 18 og 12 °C i februar. Om sommaren bles monsun frå sør og er den våtaste tida av året. Om vinteren bles frålandsmonsunen frå nord og nordaust, med mindre regn, særleg på vestkysten. Årsmiddelnedbøren er 2500 mm, men varierer frå 1300 mm langs vestkysten til over 6000 mm i fjellskråningane i aust. I Taipei er den gjennomsnittlege årsnedbøren 2130 mm, med august som våtaste månad (305 mm) og november som den tørraste (66 mm). I tida kring monsunskiftet (juli-september) er tropiske syklonar (taifunar) hyppige, og skapar ofte store materielle skadar.

## Kultur

Kulturen på øya er ei blanding av kinesiske, japanske og vestlege tradisjonar, medan dei taiwanske urfolka har sin eigen tradisjon. Dei fleste som bur på øya snakkar mandarinspråk, etter at det har vore fremja av regjeringa og brukt som skolespråk i over førti år. Rundt 70 prosent av det taiwanske folket snakkar òg taiwansk, som er ein variant av minnan. Hakkafolket utgjer ein tidel av innbyggjarane på øya og har òg sitt eige språk.

## Kjelder

* «Taiwan – klima» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Øya Taiwan**
# Malayarkipelet

Malayarkipelet, tidligere også kalt Malaysia
**Malayarkipelet** viser til øyane i Søraust-Asia, tidlegare også kalla Ostindia, dei austindiske øyane, Malaysia eller Malaisia.

Nemninga «Malaysia» kom i bruk på 1800-talet. Namnet blei lagt fram av den franske utforskaren Jules Dumont d'Urville, som i eit føredrag i Société de Géographie i Paris i 1831 føreslo å dela Oseania inn i fire delar: Polynesia, Mikronesia, Melanesia og Malaysia, det vil seia øyane vest for Ny-Guinea. med til Malaysia rekna ein Sundaøyane, med dei store Sundaøyene Java, Borneo, Sumatra og Sulawesi, Dei små Sundaøyane frå Bali til Timor og Molukkane og Filippinane. Seinare er også Malayahalvøya teken med, ettersom ein rekna område der det budde malayisktalande folk, i området mellom Bak-India, Ny-Guinea og Australia, med til Malaysia.

Namnet *Malaysia* blei i 1963 teke i bruk av forbundsstaten Malaysia, som bestod av område på Malayahalvøya og Borneo.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Malayarkipelet» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juni 2018.*
# Malakkasundet

|  |
| --- |
| Malakkasundet |
| sund |
|  |
| Land | Mal:Landdata Indonesia, Malaysia, Singapore, Thailand |
|  Malakkasundet ﻿ / ﻿ |
|  Malakkasundet mellom Malakkahalvøya i nord og øya Sumatra i sør

 Malakkasundet mellom Malakkahalvøya i nord og øya Sumatra i sør

 |
| **Wikimedia Commons:**  Strait of Malacca |

**Malakkasundet** er eit smalt havområde i Indiahavet som ligg mellom øya Sumatra i sør og Malayahalvøya i Søraust-Asia. Sundet grensar til landa Indonesia i sør, og Malaysia og Singapore i nord. Det strekker seg aust-vest og er 800 km langt. Det meste av sundet er mellom 50 og 300 km breitt, på det smalaste er det berre 2,5 km breitt. Sundet munnar i aust ut i eit randhav til Stillehavet.

Malakkasundet i høve til ulike land og øyar.
Malakkasundet er verdas mest trafikkerte farvatn med ca. 50 000 skipspasseringar i året. Transporten gjennom sundet utgjer nær ein ¼-part av den totale utanrikshandelen i verda. Perioden 1995-2005 var sjørøveri til stor plage for skipstrafikken, med opptil over 200 årlege kapringar. Sidan har kyststatane i området forsterka patruljeringa av sundet, og sjørøveriet har minka mykje.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Malackasundet» frå Wikipedia på svensk, den 6. januar 2011.*
# Singapore

| Republic of Singapore malayisk Republik Singapura kinesisk 新加坡共和国 tamil சிங்கப்பூர் குடியரசு
(norsk: Singapore, singaporsk) |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagg | Riksvåpen |

 |

 |
| **Nasjonalsong** | «Majulah Singapura» |
| **Motto** | Majulah Singapura (Onward, Singapore) |
|  |
| **Offisielle språk** | Engelsk, mandarin-kinesisk, malayisk, tamil |
| **Hovudstad** | Singapore ¹ |
| **Styresett** President Statsminister | Parlamentarisk republikk Tharman Shanmugaratnam Lawrence Wong |
| **Flatevidd**  – Totalt  – Andel vatn |   697 km² (179.) 1,4 % |
| **Folketal**  – Estimert (2017)  – Folketeljing (2023)  – Tettleik |   5 888 926 (112.) 5 917 600 8 449 /km² (2.) |
| **Sjølvstende** Frå Malaysia | 9. august 1965 |
| **Nasjonaldag** | 9. august |
| **BNP**  – Totalt (2015)  – Per innbyggjar |   468 900 mill. USD (40.) 88 700 USD (4.) |
| **Valuta** | Singapore Dollar (SGD) |
| **Tidssone** | UTC +8 |
| **Telefonkode** | +65² |
| **Toppnivådomene** | .sq |
| ¹ Singapore er ein bystat ² +02 når ein ringer frå Malaysia  |

**Singapore** er ein by- og øystat i Søraust-Asia som ligg ved sørspissen av Den malaysiske halvøya. Singapore har sjøgrense mot Malaysia i nord gjennom Johorestredet, og mot Indonesia i sør gjennom Singaporesundet. Singapore er ein viktig by for finans og samferdsel i Søraust-Asia.

Utsyn over Singapore.
Singapore oppstod som stat i 1965 då det blei skild ut frå Malaya-føderasjonen (resten er i dag Malaysia). Begge områda hadde fram til 1963 vore britiske koloniar. Landet er fleirkulturelt med dei fleste fastbuande innbyggjarane av kinesisk opphav og elles mange av malayisk eller indisk opphav. Rundt 40 % av dei som bur i landet er innvandrarar.

## Klima

Landet har eit tropisk klima som endrar seg lite igjennom året. Temperaturane held seg stort sett rundt 30-32 °C midt på dagen og rundt 22-25 °C om natta. Nedbøren er stort sett jamt for delt gjennom året, men med ei lita auke i overgangsperiodane til monsunen i april-mai og oktober-november. I det store og heile kjem det ei regn- eller torebyge om lag annakvar dag. Den årlege nedbørsnormalen for Singapore er 2415 mm.

Singapore er den staten i verda som har flest lynnedslag i året.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Singapore**

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Singapore» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mars 2011.*
# Kongobassenget

Kongobassenget
**Kongobassenget** er eit sedimentasjonsbasseng som stort sett dekker Kongo. Bassenget omfattar Kongoelva og nedbørsområdet til elva. Kongoelva får øvst tilsig frå Det etiopiske høglandet med blant anna elvane Zambesi, Uele og Ubangi. I midtre delar av Kongoelva får ho tilsig frå Lualabaelva. Kongoelva renn ut i Guineabukta i Atlanterhavet. Kongobassenget er bevokst med tropisk regnskog.

## Kjelder

* Askheim, Svein. (16. desember 2013). Kongobassenget. I Store norske leksikon. Henta 28. januar 2014.
# Amazonasbekkenet

|  |
| --- |
| Amazonasbekkenet |
|  |
|  Utstrekninga av Amazonasbekkenet er indikert med mørk grøn farge  |
| Land |  Brasil,  Peru  Colombia,  Bolivia  Ecuador,  Venezuela |
| Areal | 7 300 000 km² |
|  |
| **Wikimedia Commons:**  Amazon basin |

**Amazonasbekkenet**, ofte kalla **Amazonasbassenget**, er nedbørsfeltet i Sør-Amerika som er drenert av Amazonaselva med sideelvar. Nedbørsfeltet dekkjer eit område på rundt 7 300 000 km² eller rundt 40 prosent av det søramerikanske kontinentet. Amazonasbekkenet har størst areal innanfor Brasil, men ligg òg i Peru, Bolivia, Colombia, Ecuador, og Venezuela, og grensar dessutan mot Guyanaregionen. Amazonasbekkenet er avgrensa av Guayanaskjoldet i nord, Andesfjella i vest og cerrado- savannar i sør.

Utanom grensestrøka i vest og nord ligg nedbørsfeltet i lågtliggande terreng, det meste dekt av regnskogen i Amazonas. Med eit område på 5,5 millionar km² med tett tropisk skog, er regnskogen i Amazonas den største regnskogen i verda.

Amazonaselva byrjar i Andesfjella vest for bassenget med vektige sideelver som Marañón, Apurímac og Mantaro i Peru. Andesfjella i Peru utgjer òg dei høgaste punkta i det vestlege vasskiljet.

Med ei lengd på rundt 6400 km frå dei fjernaste kjeldene til utlaupet i Atlanterhavet, er ho ei av dei to lengste elvane i verda. Eit team av forskarar har hevda at Amazonas er lengre enn Nilen, men debatten om kor presist dette er held fram. Amazonas-systemet transporterer det største volumet av vatn i verdas elvesystem, og utgjer omtrent 20 % av det totale ferskvatnet som blir ført til havs av elvar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger dels på «Amazon basin» frå Wikipedia på engelsk, den 27. januar 2024*

Referansar
## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Amazonasbekkenet**
# Steinbukken sin vendekrins

Steinbukken sin vendekrins
**Steinbukken sin vendekrins**, eller **den sørlege vendesirkelen**, er den breiddegrada (23° 26' 22" sørom ekvator), der sola når opp til senit ved vintersolkverv (ca. 22. desember). Grovt sett finn ein den tropiske klimasona mellom Steinbukken sin vendekrins og Krepsen sin vendekrins.

Jordomkrinsen ved vendekrinsane er 36 787, 559 kilometer.
# Atlanterhavet

|  |
| --- |
| Atlanterhavet |
|  |
|  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Atlanterhavet ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Atlantic Ocean |

**Atlanterhavet** eller **Atlanteren** er det nest største verdshavet, etter Stillehavet. Det utgjer om lag ein tredjedel av havflata i verda, og ein femtedel av heile jordoverflat

Havet er kalla opp etter titanen Atlas frå gresk mytologi, som stod i Gibraltarsundet og heldt himmelen på akslene sine. Sogeøya Atlantis har fått namn frå havet.

## Geologi

Atlanterhavsbotnen. *(Kjelde: NASA)*
Havet blei til for rundt 55 millionar år sidan då den midtatlantiske ryggen tok til å opna seg. Denne nord-sørgåande sprekka i jordskorpa deler Atlanterhavet i to. Ho er framleis aktiv, og havet veks difor med rundt 2 cm i året.

Ekvator deler Atlanterhavet inn i ein nordleg og ein sørleg del. Den nordlege delen av havet har fleire bihav som Nordsjøen, Austersjøen, Middelhavet og Det karibiske havet. I sør er Guineabukta den største vika.

Havbotnen er relativt flat og det finst få øyar. Nokre av dei er Grønland, Island, dei britiske øyane, Færøyane, Rockall, Asorane, Madeira, Kapp Verdeøyane, Sao Tome e Principe, Newfoundland, Bermuda og Kanariøyane i nord og mindre vulkanøyar som Ascension Island, St. Helena, Tristan da Cunha og Bouvetøya i tillegg til Falklandsøyane og Sør-Georgia i sør.

Atlanterhavet har samband med Polhavet fire stader: Vest for Grønland gjennom det 60 km breie Hudsonsundet og det 200 km breie Davissundet, mellom Grønland og Svalbard gjennom Grønlandshavet, og gjennom Norskehavet mellom Noreg og Island. Det møter Stillehavet gjennom Drakesundet og den menneskeskapte Panamakanalen. I aust dreg ein skiljet mellom Atlanterhavet og Indiahavet ved 20° austleg lverden

Utsyn over Atlanterhavet frå Frankrike. Foto: Claire Pouteau
Atlanterhavet har ei utrekna flatevidd på 106 millionar kvadratkilometer og ei kystlengde på 142 300 kilometer. 43 600 km høyrer til hovudhavet og 98 700 dei meir forgreina bihava.

Dei smalaste delane av havet er strekket på 2 800 kilometer mellom det sørlegaste punktet på Grønland, Kapp Farvel, og Noreg på 60° nordleg bredd, og det på 2970 kilometer mellom Sør-Amerika og Cabo de Sao Roque i Vest-Afrika.

Nokre grader nord og sør for ekvator, mellom Afrika og Amerika, ligg to område med skiftande vindar eller vindstille som blir kalla doldrums. Nord for dette området, til 30° nordleg breidd, går nordaustpassasjen, medan den sterkare og jamnare søraustpassasjen ligg sør.
# Arabiahavet

|  |
| --- |
| Arabiahavet |
| hav |
|  |
| Land |  India |
|  Arabiahavet ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Arabiahavet.

 Kart som viser Arabiahavet.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Arabian Sea |

**Arabiahavet** er ein del av Indiahavet og ligg mellom kystane av Den arabiske halvøya i vest og India i aust. Iran og Pakistan ligg i nord.

Havgrensa mot sjølve Indiahavet trekkjer ein frå den sørlegaste av Maldivane til Ras Hafun på austkysten av Somalia. Grensa er nokonlunde samanfallande med den undersjøiske Carlsbergryggen.

Frå Arabiahavet går to store bukter inn på kvar side av Den arabiske halvøya: Adenbukta med Raudehavet og Omanbukta med Persiabukta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Arabiahavet» frå Wikipedia på bokmål, den 7. mars 2010.*
# Det nordindiske låglandet

Skjematisk kart over Det nordindiske låglandet.
Åkrar i Punjab, del av låglandet.
**Det nordindiske låglandet**, **Dei nordindiske elveslettene** eller **Indus–Gangessletta** er eit stort sletteområde i den nordlege delen av Sør-Asia, mellom Himalaya i nord og ulike fjellplatå i sør. Det strekkjer seg frå kysten mot Arabiahavet i vest til Bengalbukta i aust. Størstedelen av låglandet ligg i India, men det omfattar også store delar av Bangladesh, Nepal og Pakistan. Hovudelvane som renn gjennm landskapet i dag er Indus i vest og Ganges og Brahmaputra i aust. Området er svært fruktbart, og er det tettast folkesette i Sør-Asia.

Låglandet er danna av ei tidlegare havgrop som er fylt opp av sediment frå ulike elvar. Havgropa blei danna ved ei nedfolding av Den indiske plata i den same prosessen som danna Himalaya. Elveslam har seinare fylt opp området med lag som vanlegvis er rundt 6000 meter tjukke, men kan vera opptil 10 000 meter. Breidda på låglandet er gjennomsnittleg 250–300 km. Det går over i åsar og fjell i nord, som Terai i Nepal, og platå som Malwa og Chota Nagpur i sør.

Dei høgare slettene har eldre, leirhaldig sediment, medan dei lågare delane har meir sandhaldige sediment. Høgdforskjellen mellom desse to landskapa er rundt 60 meter. Topografien i landskapet er flat og einsformig, ofte med elvevollar og diker som einaste landemerke.

Den austlege delen av området har sterk nedbør om sommaren og lettare nedbør eller tørke om vinteren. Lenger vest er klimaet tørrare, der Tharørkenen er eit særs tørt ytterpunkt.

## Kjelder

* «India – geologi og landformer» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Indo-Gangetic Plain», *Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica Online, 2010
# Bohai

|  |
| --- |
| Bohai |
| bukt |
|  Satellittbilde av Bohaibukta. (Kjelde: NASA)  |
| Land |  Folkerepublikken Kina |
|  Bohai ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Bohai.

 Kart som viser Bohai.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Bohai Sea |

**Bohai** eller **Bohaibukta** er den inste av buktene i Gulehavet og har kyst mot Kina i nord, vest og sør. Ho ligg søraust for Beijing, er 480 km lang og 29 km brei, og dekker eit område på rundt 823 000 km².

## Namn

Bohai (kinesisk skrift 渤海, pinyin *Bó Hǎi*) tyder direkte omsett 'Bo-havet'

Fram til januar 1929 heitte bukta offisielt *Chih-li*-bukta. *Chih-li* (moderne transkripsjon *Zhili*) var eit tidlegare namn for provinsen Hebei. Eit anna tidlegare namn var *Pechili*-bukta.

På norsk er bukta også blitt kalla *Pohaibukta* etter ein tidlegare transkripsjon av Bohai.

## Geografi

Bukta grensar mot Liaodong-halvøya i nordaust og Shandonghalvøya i sør. Ho er delt inn i tre mindre bukter som heite Laizhou (i sør), Liaodong (i nord) og Bohai (i vest). Elvene Huang He, Liao He og Hai He renn ut i Bohai.

Bohai grensar til provinsane Shandong, Liaoning og Hebei, og til byen Tianjin som er ei eiga administrativ eining på provinsnivå. Blant hamnebyar ved Bohai kan ein nemna:

* Qinhuangdao i Hebei
* Dalian, Jinzhou og Yingkou i Liaoning
* Longkou, Weihai og Yantai i Shandong
* Tanggu i Tianjin

Bukta har nokre få øyar. Den viktigaste er Zhifu, som er del av byprefekturet Yantai i Shandong.

Det er funne olje og naturgass i bukta.

## Samferdsel

Togferja i Bohai.
Ei togferje som opna i 2007 kryssar den nordlege delen av bukta mellom Dalian og Yantai.

## Kjelder

«Bohaibukta» i *Store norske leksikon*, snl.no.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Bo Hai» frå Wikipedia på bokmål, den 12. juli 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Bohai**