Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Datolinja

Datolinja
**Datolinja** (òg kalla **datogrensa**), er ei tenkt linje frå Nordpolen til Sørpolen som skil område med ulik dato.

Datolinja vart innført i 1845. Ho følgjer stort sett med 180°-meridianen, som går gjennom Stillehavet, men avviker frå denne for at land og øygrupper som strekkjer seg over denne meridianen skal ha same dato. Det største avviket har Linjeøyane i staten Kiribati, som ligg i tidssonen UTC+14, opptil 30° aust for 180°-meridianen. Øyane har dermed same tid på dagen som på Hawaii lenger nord, men datoen er ein dag før Hawaii.

Ved reise austover må ein legge til ein time for kvar 15. lengdegrad for å få riktig sonetid. Ein vinn dermed ein heil dag om ein reiser Jorda rundt. For å unngå dette, må ein trekke frå eit døgn frå datoen når ein passerer datolinja på reise austover. Ved passering mot vest må ein legge til eit døgn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Datolinjen» frå Wikipedia på bokmål, den 10. mars 2010.*
# Geodetiske koordinatar

**Geodetiske koordinatar** er breiddegrad, lengdegrad og høgde over havet (geodetisk eller ellipsoidisk høgde). Desse blir nytta for å kunne gi koordinatar til eit punkt på jorda. Skal dei geodetiske koordinatane vera eintydige er det naudsynt å vita kva geodetisk «datum» som er bruka, det vil seia kva form det er på ellipsoiden som er bruka som modell for jorda.

Breiddegraden og lengdegraden kan givast på forskjellig vis. Her er koordinatane for Gaustatoppen gitt i «datumet» WGS 84 (tilsvarar UTM-koordinatar 32V 480408 6635222).

* Desimalgrader (59,85415° N 08,65032° E)
* Grader og desimalminutter (59°51.249′ N 08°39.019′ E)
* Grader, minutter og desimalsekunder (59°51′14.9″ N 08°39′01.2″ E)

## Sjå au

* Geodesi
* Geosentriske koordinatar

## Kjelder
# Keyhole Markup Language

**Keyhole Markup Language** (*KML*) er eit filformat for vising av data på kart.

Som ein nettlesar kan visa innhald skrive i HTML, kan KML brukast til å visa data på kart som Google Maps som virtuelle globus Google Earth.

Dette er ein internasjonal standard som blir halden ved like av Open Geospatial Consortium og tidlegare av Google.

Eit døme:

```
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<kml xmlns="
<Placemark>
 <name>New York City</name>
 <description>New York City</description>
 <Point>
 <coordinates>-74.006393,40.714172,0</coordinates>
 </Point>
</Placemark>
</kml>

```

## Sjå òg

* XML

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Keyhole Markup Language» frå Wikipedia på dansk, den 27. juli 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* OGC KML 2.2 Standard
* OGC Official KML 2.2 Schema
* Google's KML Documentation
* KML Validator
* KMLToolbox
* KML Developer Support group
# Taipei

|  |
| --- |
| Taipei |
| by |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Republikken Kina |
| Areal | 271,7997 km² |
| Folketal |  2 442 991 (september 2025) |
| Grunnlagd | 1709 |
| Tidssone | UTC + 8 (UTC+8) |
| Postnummer | 100–116 |
| Retningsnummer | (0)2 |
|  Taipei ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Taipei |

**Taipei** (**Taipeh**; tradisjonell kinesisk 臺北市, pinyin *Táibĕi Shì*, taiwanesisk *Tâi-pak*) er den provisoriske hovudstaden i Republikken Kina og den største byen på Taiwan. I 2020 hadde byen eit folketal på 2 603 150. Byen har ein stor elektronikk-, tekstil-, metall-, skipsverfts- og motorsykkelindustri.

Taipei by er ein eigen kommune administrert direkte av sentralregjeringa i Republikken Kina. Den er ikkje ein del av, men er omgjeven av, Taipei-provinsen.

Den offisielle hovudstaden til Republikken Kina er Nanjing, men regjeringa har halde til i Taipei sidan republikken mista kontrollen over Fastlands-Kina i 1949.

Det eldste museet i landet er nasjonalmuseet, Guólì Táiwān Bówùguǎn.

Satellittbilete av Taipei og omegn
Nasjonalmuseet
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Taipei Offisiell nettstad
# Google Maps

|  |
| --- |
| Google Maps |
|  |
|  |
| Type nettstad | nettstad, digital map, webapplikasjon, internet map service |
| Grunnlagd | 8. februar 2005 |
| Hovudkontor | Mountain View |
| Eigar | Google |
| Nettstad | www.google.com/maps |

Google Maps-ikon
**Google Maps** er ei nettbasert kartteneste frå Google som tilbyr satellittbilde, kart, gatebilde (Street View), trafikkinformasjon (Google Traffic) og ruteplanlegging for reiser til fots, i bil, på sykkel og offentleg transport.

## Sjå òg

* Google
* Google Earth

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Google Maps» frå Wikipedia på engelsk, den 30. august 2018.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
* Google Maps (satellitt, sentrert over Noreg)
# Asia

Samansett satellittbilete av Asia
**Asia** er verdsdelen med det største folketalet og den største flatevidda, og utgjer brorparten av det eurasiske kontinentet. Han møter Stillehavet i aust og Europa i vest, med ei grense ein ofte dreg gjennom Uralfjella, Kaspihavet, Kaukasus, Svartehavet, Bosporos, Marmarahavet og Dardanellane. Ved Suezkanalen grensar Asia til Afrika.

## Historie

Asia har ein svært lang kulturhistorie. Ein finn mange av verdas eldste sivilisasjonar her, som langs elvene Indus i India, Yangtze i Kina, og Eufrat og Tigris i Mesopotamia. Fleire av desse utvikla tidleg skriftsystem, og difor har fleire land ein mykje lengre nedskriven historie enn land andre stader i verda, til dømes Noreg.

## Religion

Alle dei store verdsreligionane kjem faktisk frå Asia. Hinduismen og buddhismen utvikla seg i India, medan jødedommen, kristendommen og islam blei til i Midtausten. Religionsmangfaldet i verdsdelen er likevel (eller på grunn av dette) stort. Her finst mange sjamanistiske tradisjonar og mindre religionar, som sikhisme og djainisme.

## Sjølvstendige land

|  |  |
| --- | --- |
| Sentralasia
* Aserbajdsjan
* Kasakhstan - ligg òg i Europa
* Kirgisistan
* Mongolia
* Russland - ligg òg i Europa
* Tadsjikistan
* Turkmenistan
* Usbekistan

Aust-Asia
* Japan
* Kina
* Nord-Korea
* Russland - ligg òg i Europa
* Sør-Korea

Øystatar
* Aust-Timor
* Brunei
* Filippinane
* Indonesia
* Kypros
* Maldivane
* Seychellane
* Taiwan

Søraust-Asia
* Burma (Myanmar)
* Kambodsja
* Laos
* Malaysia
* Singapore
* Thailand
* Vietnam
 | Sør-Asia
* Bangladesh
* Bhutan
* India
* Nepal
* Pakistan
* Sri Lanka

Vest-Asia
* Afghanistan
* Armenia
* Bahrain
* Dei sameinte arabiske emirata
* Irak
* Iran
* Israel
* Jemen
* Jordan
* Kuwait
* Kypros
* Libanon
* Palestina
* Oman
* Qatar
* Saudi-Arabia
* Syria
* Tyrkia (ligg òg i Europa)
 |

### Uavhengige territorium

* Det britiske territoriet i Indiahavet (Storbritannia)
* Akrotiri og Dhekelia på Kypros (Storbritannia)
* Hong Kong (Folkerepublikken Kina)
* Macao (Folkerepublikken Kina)
* Tibet - okkupert av Folkerepublikken Kina

## Bakgrunnsstoff
# Norskehavet

Kart over Norskehavet
**Norskehavet** er ein del av Atlanterhavet som ligg mellom Nordsjøen, Grønlandshavet, Islandshavet og Barentshavet. Ein undersjøisk kant mellom Island og Færøyane markerer grensa til Atlanterhavet; i nord skil Jan-Mayen-kanten det frå Nordishavet.

Nordsjøen er fiskerik, og ein tek særleg sild, sardin og ansjos der. I tillegg starta ein å vinna ut olje og gass frå havbotnen i 1993.

I Norskehavet og Grønlandshavet søkk overflatevatnet to til tre kilometer ned til havbotnen, slik at vatnet der blir metta med oksygen. Dette vatnet går sørover i ein djup, kald straum langs norskekysten, medan ein annan straum tek kaldt vatn først sørover mot Island og sidan austover, langs polarsirkelen. Nær overflata fyller Golfstraumen Norskehavet med varmt og saltrikt vatn sørfrå, og derfor er det stort sett isfritt heile året.

I norsk petroleumsforvaltning vert grensa på sokkelen mellom Nordsjøen og Norskehavet sett ved 62°N og grensa mellom Norskehavet og Barentshavet ved 71°N. 62 grader nord er om lag ved Stad.
# Beringsundet

Satellittbilde av Beringsundet, med Diomedesøyane i midten.
**Beringsundet** er eit sund som skil Russland i Asia frå Alaska i Amerika, og bind saman Tsjuktsjarhavet i Nordishavet med Beringhavet i Stillehavet.

Sundet er kalla opp etter den dansk-russiske oppdagaren Vitus Bering, som kryssa det i 1728. Det er rundt 85 km vidt, med ei djupne på 30–50 meter. Midt i sundet ligg Diomedesøyane.

## Bru over Beringsundet

Det er gjort framlegg om å laga ei bru som bind saman det eurasiske og det amerikanske kontinentet, føreslått kalla «den interkontinentale fredsbrua». Eit anna framlegg er å laga ein tunnel under sundet.

Under dei store istidene var området sundet no ligg i ei landbru mellom dei to kontinenta, og det amerikanske urfolket kom seg dit denne vegen.
# Den skandinaviske halvøya

Satellittbilde av den skandinaviske halvøya. (Kjelde: NASA)
**Den skandinaviske halvøya** er landområdet mellom Nordsjøen og Norskehavet på den eine sida og Austersjøen og Bottenvika på den andre. Den omfattar det meste av Noreg og Sverige. Til Skandinavia høyrer Den skandinaviske halvøya og Danmark. Den skandinaviske halvøya høyrer saman med Finland og Kolahalvøya til Fennoskandia.

Det sørlegaste punktet på halvøya er Smygehuk i Skåne medan det nordlegaste er Kinnarodden (fastlandet) eller Knivskjellodden (om ein reknar med øyar og skjer) i Finnmark.

Halvøya strekker seg over 15 breiddegradar med store forskjellar i klima og natur. Den skandinaviske halvøya har to skoggrenser: den polare som viser kor langt mot nord ulike treslag veks, og den alpine som viser kort høgt over havet det er skog. Typisk for dette området er at bjørk veks lengst mot nord og høgast over havet, ikkje barskog som er vanleg andre stader. Ingen andre stadar veks det furu så langt mot nord som i Pasvikdalen. Dei skandinaviske fjella går langs halvøya i sør-nord-retninga som eit samanhengande høgt og breiddt fjelldrag på den vestvendte delen av halvøya. Fjella avtar gradvis mot Austersjøen og Bottenvika. I nord blir fjellkjeda kalla Kjølen, i midten Dovrefjell og i sør Langfjella.

Namnet på halvøya kjem frå det latinske *Skandinavia*, av det urnordiske ordet *Skadinaujo*, som svarer til det moderne namnet Skåne.

## Land

* Noreg
* Sverige
* Finland (den nordvestre delen)

## Litteratur

* Frislid, Ragnar: *Natur mellom to hav. Skandinavia - de store kontrasters halvøy.* Forord ved Hans Chr. Alsvik. Oslo: Aschehoug, 1990.

## Kjelder
# Austersjøen

|  |
| --- |
| Austersjøen |
| hav |
|  Satellittbilde av Austersjøen. (Kjelde: NASA)  |
| Land |  Sverige,  Finland  Russland,  Estland  Latvia,  Litauen  Polen,  Tyskland  Danmark |
|  Austersjøen ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Austersjøen.

 Kart som viser Austersjøen.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Baltic Sea |

**Austersjøen** er eit innhav i Nord-Europa og eit randhav av Atlanterhavet. Han er det største brakkvasshavet på jorda. Sjøen ligg mellom Sverige og Finland i vest, Estland, Latvia, Litauen og Russland i aust og Polen, Tyskland og Danmark i sør. Store øyar er Gotland, Öland, Bornholm, Hiiumaa, Saaremaa, Fasta Åland og Rügen.

Sjøen har ei flatevidd på rundt 400 000 km² og gjennomsnittleg djupne på 60 m. Det djupaste punktet er 459 m, nord for Gotland.
I nord, nær 60°N, delar han seg opp i Bottenhavet med framhald til Bottenviken mot nord og Finskebukta mot aust. Rigabukta er ei anna større bukt i nordaust.

Nokre av dei største elvane som renn ut i Austersjøen er Torne älv, Dalälven, avløp frå Mälaren og Vättern, russiske Neva, latviske Daugava og polske Wisła og Oder.

Austersjøen er forbunden til Kattegat gjennom tre tronge sund – Øresund, Storebælt og Lillebælt. Dette hindrar vassutskifting og fører til at innhaldsstoff, som salt og forureiningar, blir fanga. I sentrale delar av sjøen er saltinnhaldet 6–10 ‰. På siste halvdel av 1900-talet opplevde sjøen store utslepp av svovel og nitrogen. Desse næringsstoffa førte til algeblomstring, som igjen førte til oksygenmangel og ein daud havbotn.

Den baltiske straumen fører brakkvatn ut av Austersjøen til Skagerrak, medan ein saltare understraum fører saltvatn inn i Austersjøen.
Den baltiske straumen fortset langs norskekysten som Den norske kyststraumen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Austersjøen**
# Kina-regionen

Kart over Kina
Den kinesiske muren
**Kina** (tradisjonell kinesisk skrift 中國, forenkla kinesisk 中国;, pinyin *Zhōngguó*, Wade-Giles *Chung-kuo*) er eit land i Aust-Asia som frå 1949 i røynda er delt i to. *Folkerepublikken Kina* (med hovudstad i Beijing) (eller Peking) omfattar alle fastlandsprovinsane. *Republikken Kina* (med hovudstad Taipei) styrer berre over provinsen og øya Taiwan (Formosa) og nokre små øyar i provinsen Fujian. Styremaktene i båe republikkane gjer krav på å vera styresmakt i heile Kina. Republikken Kina sin offisielle hovudstad er Nanjing (eller Nanking) som ligg i fastlands-Kina.

Kina er ofte rekna som den eldste framleis eksisterande sivilisasjonen.

Kina har eit folketal på over ein milliard og utgjer ein femdel av menneska på jorda. Fleirtalet er han-kinesarar. Viktige minoritetar inkluderer mandsjuarar. Det kinesiske språket er inndelt i ei rad variasjonar. Beijiingdialekten vert nytta som utgangspunkt for standardkinesisk.

## Historie

*For meir om dette emnet, sjå Kinesisk historie.*
Den kinesiske antikken hadde følgjande dynasti,

Xia-dynastiet herska i tida 2070 fvt.-1600 fvt.

Shang-dynastiet herska i tida 1600 fvt.-1046 fvt.

Zhou-dynastiet herska i tida 1046 fvt.–256 fvt.

Vår- og haustannaltida var tida 722 fvt.–476 fvt.

Krigarrika-tida var tida 476 fvt.–221 fvt, og med ho slutta den kinesiske antikken.

Qin-dynastiet herska i tida 221 fvt.–207 fvt.

Han-dynastiet herska i tida 202 fvt.–220.

Dei tre kongedøma herska i tida 220–280.

Jin-dynastiet herska i tida 266–420.

Nord- og Sør-dynastia herska i perioden 420–589.

Sui-dynastiet herska i tida 581–618.

Tang-dynastiet herska 618–907.

Dei fem dynasti og ti kongerike herska frå 907 til 960.

Dynastia Liao, Song, det vestlege Xia, og det yngre Jin-dynastiet herska i perioden 960–1276.

Yuan-dynastiet herska 1271–1368.

Særleg frå 600-talet til og med 1300-talet, kunne Kina reknast som den mest avanserte sivilisasjonen i verda.

Ming-dynastiet herska i tida 1368–1644.

Mandsju- eller Qing-dynastiet herska i perioden 1644–1912.

Frå 1800-talet til ut på 1900-talet var landet for svakt til å slå attende europeisk kolonialisme og japansk invasjon. Samstundes var det interne konfliktar i landet. Kommunistsigeren i den kinesiske borgarkrigen etablerte Folkerepublikken Kina på fastlandet, medan Republikken Kina si regjering heldt fram med å kontrollera Taiwan og nokre mindre øyar i Austkinahavet.

Historia til landet vert kjenneteikna av ymse delingar og samanslåingar mellom skiftande periodar av fred og krig, og valdelege maktskifte. Makta låg gjerne i hovudsak hjå den kinesiske keisaren. Den røynlege makta kunne liggja hjå mektige embetsmenn og regionale krigsherrar. Kina sitt landområde har variert gjennom historia.

## Sjå òg

* Belte og veg-initiativet (*BRI*)

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kina-regionen**