Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ukrainsk

|  |
| --- |
| **Ukrainskукраїнська мова, ukrajinska mova** |
| **Klassifisering** | Indo-europeisk  Slavisk   Austslavisk    **Ukrainsk** |
| **Talarar** | Ukrainarar |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Ukraina |
| **Ukrainsktalande i alt** | 37-38 millionar |
| **Rangering** | 28. plass |
| **Skriftsystem** | Kyrillisk
(ukrainsk variant) |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** |  Ukraina |
| **Normert av** | Det nasjonale vitskapsakademiet i Ukraina |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | uk |
| **ISO 639-2** | ukr |
| **ISO 639-3** | ukr |
| **Wikipedia på ukrainsk** |

**Ukrainsk** er eit austslavisk språk på den slaviske greina av dei indoeuropeiske språka. Det blir tala som morsmål av om lag 47 millionar menneske, av dei bur om lag 31 millionar i Ukraina, der det er offisielt språk. Resten fordeler seg på 25 andre statar. Ukrainsk blir skrive med det kyrilliske alfabetet, men det ukrainske alfabetet har nokre bokstavar som er annleis enn dei russiske.

Video med ukrainsk tale
Ukrainsk høyrer saman med russisk og kviterussisk til den austslaviske språkgruppa. På 1700-talet utvikla det seg attmed kyrkjeslavisk eit ukrainsk skriftspråk som sprang ut frå folkemålet. På 1800-talet blomstra ukrainsk som litteraturspråk, men i 1876 kom det eit vidtgåande forbod mot ukrainskspråklege publikasjonar og anna bruk av språket, fordi tsaristiske tenestemenn ottast separatisme. Dette vara til 1906. Den mest framståande ukrainske diktaren på 1800-talet, Taras Sjevtsjenko, vart elles send i indre eksil til Kasakhstan for tekstane sine.

Med skipinga av ein sjølvstendig ukrainsk republikk i 1918 vart ukrainsk for første gong statsspråk, det var det òg i Den ukrainske sovjetrepublikken. Likevel dominerte russisk i vitskap, litteratur og media. Derfor har omgangsspråket til folk flest sterk russisk påverknad. Dette ser ein klart når ein samanliknar med ordbruken i det sterke ukrainske miljøet i Canada. Men språket deira verkar eksotisk og forelda for innanlands-ukrainarane.

Med sjølvstendet i 1991 vart ukrainsk einaste offisielle språket i den nye staten. Det var mykje strid om dette, da 22 prosent av folkesetnaden i Ukraina er russarar, og også mange etniske ukrainarar i den austlege delen av landet berre talar russisk. Det finst òg ei munnleg blandingsform mellom russisk og ukrainsk, kalla *sursjyk*.

På grunn av denne historiske utviklinga er språkspørsmålet for mange ukrainarar enno eit brennbart politisk tema, som blir heftig diskutert.

## Kjelder

Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk-ukrainsk ordliste
# Tsjernihiv oblast

|  |
| --- |
| Tsjernihiv oblast |
| Чернігівська область |
| oblast |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| **Kallenamn:Чернігівщина (*Tsjernihivsjtsjyna*)* |
| Land |  Ukraina |
| By | Tsjernihiv, Nizjyn, Prylukyj |
| Rajon | 22 |
| Byrajon | 3 |
| Byar | 78 |
| Landsbyar | 1494 |
| Hovudstad |  Tsjernihiv  |
| Areal | 31 865 km² |
| Folketal |  959 315 (1. januar 2022) |
| Grunnlagd | 15. oktober 1932 |
| Språk | ukrainsk |
| ISO 3166-2-kode | UA-74 |
| Postnummer | 14–17xxx |
| Retningsnummer | +380 46 |
| Bilnummer | СВ |
|  Tsjernihiv oblast ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Tsjernihiv oblast.

 Kart som viser Tsjernihiv oblast.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Chernihiv Oblast |

**Tsjernihiv oblast** (ukrainsk Чернігівська область *Tsjernihivska oblast* ) er ei politisk eining på provinsnivå (oblast) i det nordlege Ukraina. Hovudstaden i provinsen er byen Tsjernihiv.

## Geografi

Kart over Tsjernihiv oblast.
Provinsen har ei flatevidd på i kring 31 900 km². Han grensar i vest mot Kievdammen i elva Dnepr og mot Kyiv oblast, mot Sumy oblast i aust, og Poltava oblast i sør. Tsjernhiv oblast si nordgrense dannar Ukrainas statsgrense mot høvesvis Belarus (Homiel voblast) i nordvest og Russland (Brjansk oblast) i nordaust.

Tsjernhiv oblast vert av elva Desna delt i ein nordleg part og ein sørleg part. Desna renn ut i Dnepr straks nord for Kyiv sine bygrenser.

## Demografi

I 2006 var folketalet i Tsjernhiv oblast 1 156 609, i 2022 hadde folketalet minka til 959 315. Størstedelen av innbyggjarane er ukrainarar, mindre grupper av belarusarar og russarar er konsentrert om dei nordlegaste distrikta.

Folketalet i provinsen har vore fallande i lang tid, og fallet er kraftigare enn i nokon annan ukrainsk provins. I 1959 budde 1 554 000 menneske i provinsen. Ingen annan provins i Ukraina er så tynt folkesett.

## Økonomi

Tsjernihiv oblast sitt næringsliv dreiar seg mykje om utvinning av petroleum og naturgass, produksjon av maskinar, tilverking av tobakk og tekstilindustri. Ein stor tobakksfabrikk ligg i Pryluky. Byane Bakhmatsj og Nizjyn er viktige knutepunkt for jarnbaner frå Russland og Kviterussland til Søraust-Europa. I Tsjernhiv by ligg maskinverkstader og elektronikkindustri.

### Rajon

Rajonar (*distrikt*) i Tsjernihiv oblast:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Bakhmatskyj rajon
* Bobrovytskyj rajon
* Borznianskyj rajon
* Tsjernihiv
* Tsjernihivskyj rajon
 | * Horodnianskyj rajon
* Itsjnianskyj rajon
* Koriukivskyj rajon
* Koropskyj rajon
* Kozeletskyj rajon
 | * Kulykivskyj rajon
* Menskyj rajon
* Nizjyn
* Nizjynskyj rajon
* Nosivskyj rajon
 | * Novhorod-Siversky rajon
* Pryluky
* Prylutskyj rajon
* Ripkynskyj rajon
* Semenivskyj rajon
 | * Sjtsjorskyj rajon
* Sosnytskyj rajon
* Sribnianskyj rajon
* Talalajivskyj rajon
* Varvynskyj rajon
 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Chernihiv oblast» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Tsjernihiv oblast Offisiell nettstad
# Geodesi

Variasjonar i tyngdekrafta på havoverflata (1 milligal = 1 milliontedel av tyngdekrafta).
**Geodesi** (gammalgresk. *γῆ* (gé, «jorda») og *δαίζειν* (daízeïn, «deler») er vitskapen om oppmålinga og avbildinga av jordoverflata. Dette omfattar oppmåling av jorda sin geometriske form og oppbygginga av jordoverflata (geoid, terreng), tyngdefeltet og jorda si orientering i verdsrommet (jordrotasjonen). Geodesien dannar grunnlaget for oppmålinga av jordkloden.

I matematikken blir omgrepet *geodetisk* brukt om den teoretisk kortaste avstanden mellom to punkt på ei krum flate – den geodesiske linja, noko som motsvarar ein storsirkel (ortodrom) på jordkula.

## Sjå òg

* Landmåling

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Geodesi**
# Geodynamikk

**Geodynamikk** er ei grein innan geofysikk som omfattar kreftene som virkar i jordskorpa og fører til foldingar, overskyvingar og forkastingar.

Ekspertar innan geodynamikk nyttar vanlegvis data frå geodetisk GPS, InSAR og seismologi, samt numeriske modellar, for å studere utviklinga i litosfæren, mantelen og kjernen til jorda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Geodynamics» frå Wikipedia på engelsk, den 8. mai 2010.*

## Bakgrunnsstoff

* geodynamics.org Arkivert 2014-05-17 ved Wayback Machine.
# Geodetisk kurve

Ein geodetisk trekant på ei kule. Dei geodetiske kurvene er storsirkelbogane.
Ei **geodetisk kurve** eller ei **geodetisk linje** er ei kurve som følgjer den kortaste vegen mellom to punkt på ei flate. På ei kuleflate er til dømes den geodetiske kurva mellom to punkt ein storsirkel. Dei geodetiske kurvene på ei viss flate vert avgjort ved visse differensiallikningar som vert avleidd ved hjelp av variasjonsrekning.

På ein rotasjonsellipsoide, som vert nytta som referanseflate i geodetiske referansesystem, er meridianane geodetiske linjer. Det same er ekvatorbogar som er kortare enn *π·b*, der *b* er lengda av den vesle halvaksen til ellipsoiden. For lengre ekvatorbogar, vil den kortsate linja på grunn av flattrykkinga til ellipsoiden gå i ein boge som vil fjerne seg meir og meir frå ekvator, avhengig av kor mykje lengre dei er enn *π·b*. Dersom ekvatorbogen er ein halvsirkel, vil den den geodetiske linja gå over polen.

Generelt gjelder likninga

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
der *p* = avstanden til symmetriaksen til sfæroiden (den vesle aksen), α = er asimut og *c* = er ein konstant for linja (Clairautkonstanten)

Asimut varierer altså langs den geodetiske linja avhengig av *h*.

Normalsnittet som ligg i vertikalplanet i startpunktet for den geodetiske linja, avviker vanlegvis frå vertikalplanet langs linja, og vil derfor ikkje bli den kortaste linja mellom startpunktet og eit anna punkt på ellipsoiden.

## Kjelder

* geodetisk kurve. (2011-11-13) I *Store norske leksikon*. Henta frå
# Geoide

Høgdeskilnader i EGM96-geoiden i forhold til WGS84-ellipsoiden.
Ein **geoide** (av gresk: *geo*, jord og *eides*, liknande) er ei ekvipotensiell overflate (overflata som motsvarar ein spesifikk verdi) som omtrent fell saman med det gjennomsnittlege nivået til havoverflata. Han blir ofte sagt å vere ein nær attgjeving eller fysisk modell av den ekte forma til jorda, og ifølgje Carl Friedrich Gauss er geoiden eit «matematisk bilete av jorda» eller, eigenleg, av gravitasjonsfeltet til jorda.

Overflata til geoiden er meir uregelmessig enn den rotasjonsellipsoiden som ofte blir nytta for omtrentleg å skildre den fysiske forma til jorda, men langt jamnare enn den fysiske overflata til jorda. Medan den sistnemnde har toppar på over 8 000 meter (Mount Everest) og dalar på under 11 000 meter (Marianergropa), varierer geoiden berre med omkring ±100 m frå ein nøyaktig fastlagt rotasjonsellipsoide.

1. Hav

2. Ellipsoide

3. Lokal loddlinje (overflatenormalen)

4. Land

5. Geoiden
Ein konsekvens av at geoiden er ei ekvipotensiell flate er at tyngdekrafta er vinkelrett mot geoiden i kvart og eit punkt. Dette gjer at havoverflata skulle ha ei form som fell saman med geoiden om havvatnet fekk virke fritt, uavhengig av andre krefter og kontinentale landmassar. Geodetar kan berekne høgda hos punkt på kontinenta ovanfor denne tenkte, men fysisk definerte overflata gjennom ein teknikk som blir kalla avveging.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Geoide» frå Wikipedia på bokmål, den 8. november 2013.*
# Navigasjonssatellitt

Døme på bruka av navigasjonssatellittar.
Ein **navigasjonssatellitt** er ein kunstig satellitt som sender signal til primærplaneten til bruk i navigasjon.

Alle dagens navigasjonssatellittsystem består av konstellasjonar av mange satellittar. NAVSTAR Global Positioning System (dette systemet vert omtalt i daglegtalen som «GPS») består av kring 27 operative satellittar. Desse sender signal samstundes slik at ein får krysspeila posisjonen sin på jorda. Systemet har opphavet sitt i det amerikanske militæret, men har no flest sivile brukarar. Det russiske systemet Glonass nyttar eit system som er svært likt GPS. Den siste av dei 24 satellittane i GLONASS vart skoten opp frå Plesetsk kosmodrom 3. oktober 2011. GPS og Glonass krinsar i 20 000 km høge banar.

Galileo-satellittane er eit sivilt europeisk program. Dei 30 satellittane krinsar i 23 222 km høge banar. Dei to første operasjonelle satellittane vart skotne opp i oktober 2011.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Navigasjonssatellitt» frå Wikipedia på bokmål, den 8. mai 2020.*
# Navigasjonssystemet Galileo

Logoen til Galileo
Samanlikning av banane til satellittnavigasjonssystema GPS, GLONASS, Galileo og Compass med banane til Den internasjonale romstasjonen (ISS), Hubble Space Telescope og Iridium-konstellasjonen, geostasjonær bane, og storleiken til jorda.
**Galileo** er eit system for satellittnavigasjon etablert av Den europeiske unionen (EU) og Den europeiske romfartsorganisasjonen. Systemet er meint som et alternativ til det militære og USA-kontrollerte systemet GPS og det russiske GLONASS. Navigasjonssystemet vart tilgjengeleg for sivil bruk frå desember 2016 og var da basert på 18 satellittar. Eit system med 30 satellittar skal vere ferdig utbygd i 2020.
# UTM-koordinatar

**UTM** står for *Universal Transverse Mercator*, og er ein projeksjon av overflata til jorda mot ein sylinder, der ekvator tangerer sylinderen. Ein **UTM-koordinat** er ei todimensjonal stadbeskriving på jordkloden, på same måte som lengde- og breiddegrader. Ein fordel med UTM er at det brukar SI-systemet, og derfor er alle einingar i meter, og ikkje grader, minutt og sekund.

## Bakgrunnsstoff

* UTM-sonene Arkivert 2008-06-26 ved Wayback Machine. (engelsk)
* Faktaark om UTM frå U.S. Geological Survey Arkivert 2008-06-26 ved Wayback Machine. (engelsk)
# Sfæroide

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Ein flat (oblat) sfæroide. |  | Ein lang og smal (prolat) sfæroide. |

Konstruksjon av ein rotasjonsellipsoide.
Ein **rotasjonsellipsoide**, **sfæroide** eller **omdreiningsellipsoide** er det rotasjonslekamen som oppstår når ein ellipse roterer rundt ein av aksane sine. Såleis er lekamen, som er ei lukka og krum andregradsflate, eit spesialtilfelle av ein ellipsoide der to av dei tre aksa er like lange. Ordet **sfæroide** er sett saman av orda **sfære** (kule) og **ellipsoide** og tyder såleis at ein sfæroide er ein lekam mellom ei kule og ein ellipsoide.
Han ser ut som ei «flattrykt» eller «utdradd» kule, sjølv om ei kule i prinsippet òg kan reknast som ein rotasjon­ellipsoide. Forma og storleiken av ein rotasjonsellipsoide blir avgjort av forma og storleiken til tverrsnitta langs rotasjonsaksen, det vil seie av ellipsen som blir brukt for å skape han. Dette kan formulerast på fleire måtar.

Forma til mange himmellekamar kan meir eller mindre nøyaktig reknast å ha forma av ein rotasjonsellipsoide. Ofte har dei forma av flate sfæroidar eller, om dei roterer tilstrekkeleg langsamt, kuler. For himmellekamar blir han vanlegvis formulert som den store halvaksen *a* og flattrykkinga *f*. Omdreiingslekamar blir brukt blant anna som referanseflater i geodesien. Målingar på den fysiske jordoverflata blir først projisert til den valde referanseellipsoiden for deretter å bli overført til eit kartplan ved ein vald kartprojeksjon. Jorda si havoverflate kan reknast som ein tilnærma rotasjon sin­ellipsoide. Eit døme på bruk av dette er referanse­systemet GRS80. Avstanden til ein av polane er kring 21,4 km kortare enn ekvator­radiusen på grunn av jordrotasjonen. Nokre av månane i solsystemet liknar meir på smale og lange sfæroider: Saturnmånane Mimas, Enceladus og Tethys og dessutan Uranusmånen Miranda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Rotasjonsellipsoide» frå Wikipedia på bokmål, den 14. februar 2012.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- «Hvordan WGS 84 definerer Jorden».
# Ellipsoide

Ein ellipsoide.
Ein **ellipsoide** er ein tredimensjonal lekam, med tre ulike diametrar. Han kan sjåast på som den tredimensjonale utgåva av ein ellipse.

Ei gjennomskjæring av ein ellipsoide vil alltid gje ein ellipse. Om to av ellipsens diametrar er like store kan ein tenkje seg at ellipsoiden er danna ved å la ein ellipse rotere rundt ein akse. Dette kallast ein **rotasjonsellipsoide** eller **sfæroide**. Han er flatklemt eller forlenga, etter som om rotasjonen er gjort rundt den vesle eller store aksen på ellipsen. Jorda og andre himmellekamar har forma til flatklemte sfæroidar.

Likninga for ein standard ellipsoide i kartesiske koordinatar er

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
der *a* og *b* er radien langs *x*- og *y*-aksane og *c* er polarradien langs z-aksen.

## Volum

Volumet til ein ellipsoide er gjeven av formelen

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Merk at likninga vert redusert til volumet for ei kule om dei tre radiane er like.

Voluma til den største innskrivne og minste omskrivne boksen er høvesvis:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .
## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Ellipsoide**
# Havnivå

**Havnivå** viser til gjennomsnittshøgda på havet i høve til eit vald referanseområde på landjorda. Ut frå dette nivået kan ein oppgje høgda på stader eller geografiske formasjonar i meter over havet. Havnivået vil på ein bestemt stad varierer på grunn av tidvatn og havbølgjer, men sjølv om ein jamnar ut desse faktorane, vil ein få både kortperiodiske og langperiodeiske variasjonar.

Kortperiodiske variasjonar kjem hovudsakleg av varierande lufttrykk og at vinden stuvar opp vatn mot ein kyst, noko som kan gje stormflod. Langperiodiske svingingar kan kome av at temperaturen i havet, og dermed tettleiken til vatnet, og lufttrykket endrar seg gjennom året. Dette kan utgjere ein middelvasstand mellom vinter og sommar på over 30 cm.

Havnivået kan hevast eller senkast i samband med at sjølve havet endrar seg gjennom prosessar som til dømes global oppvarming, eller ved at eit landområde stig, som den skandinaviske halvøya etter istida. Dette kallar ein *eustatisk heving og senking*

Danninga av djupe groper i botn i samband med orogenese fører til eustatisk senking. Det same skjer under istider fordi mykje av vatnet då vert bunde opp som is på land. Når is smeltar får ein eustatisk heving. Den maksimale eustatiske senkinga i kvartærtida var om lag 250 meter og under den siste nedisinga var han 100 meter. Om alle noverande isbrear, som utgjer om lag 15 millionar kubikkilometer hadde smelta, ville ein ha fått ei eustatisk heving på om lag 35 meter.

## Bakgrunnsstoff

* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Past. Arkivert 2012-11-09 ved Wayback Machine.
* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Present Arkivert 2012-11-09 ved Wayback Machine.

## Kjelder

«eustatisk hevning og senkning» i *Store norske leksikon*, snl.no.
«havnivå» av Odd Henrik Sælen i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Loddsnor

*Denne artikkelen handlar om reiskapen for å finne vertikal retning. For reiskapen for å måle vassdjupne, sjå loddline.*
Loddsnor.
Loddsnor og lodd på ei norsk lærebok i landmåling frå 1896
Ei **loddsnor** eller **perpendikkel** (av latin *perpendiculum* = lodd) er ein reiskap som viser ei loddrett linje, ei **loddlinje**, og som nedfeller ein normal frå eit høgdeplan til eit anna.

## Prinsipp og utforming

Prinsippet bygger på gravitasjonen til jorda.

Prinsippet fungerer ved at eit lodd med lite volum og stor masse vert festa i enden på ei lang snor med minst mogeleg volum og masse. Enden av loddet er forma som ein spiss. Ved å feste øvre enden av snora i eit punkt, vil loddet bli trekt mot tyngdepunktet til jorda av gravitasjonskrafta. Spissen av loddet vil derfor vere eit punkt som ligg i ein nedfelt normal frå festepunktet til loddsnora mot ei horisontal vassflate, og snora vil danne ei linje i den nedfelte normalen. Denne loddlinja er ikkje identisk med normalen på den teoretiske ellipsoiden for jorda. Avviket frå denne retninga vert kalla loddavviket på staden.

I motsetning til ein vaterpass, eit optisk lodd, eller eit laser-lodd, krev loddsnora inga justering eller kalibrering for å vise riktig loddlinje. Føresetnaden er derimot at loddsnora ikkje blir påverka av ytre krefter (vind eller magnetisme).

## Historie og bruk

Det enkle prinsippet til loddsnora trur ein har vore kjend sidan sivilisasjonen byrja og har vorte nytta til ulike konstruksjonar. Særleg i samband med bygningar, anleggskonstruksjonar og landmåling, har loddsnora vore brukt heilt opp til våre dagar, og han er framleis ein handelsvare.

## Sjå òg

* Loddline
* Pendel
* Foucaults pendel
* Vater
* Vinkelrett – ortogonal

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Loddlinje» frå Wikipedia på bokmål, den 18. mai 2013.*
# Kart

Eit verdskart av Johannes Kepler
Eit **kart** er ein representasjon av eit fysisk rom, objekta i det og relasjonane mellom dei. Dei fleste kart er ein todimensjonal representasjon av et tredimensjonalt rom. Faget som omhandler kart vert kalla kartografi.

## Sjå også

* Statens kartverk
* Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Kart**
# Kule

Ei **kule**, eller ein **ball**, er eit tredimensjonal geometrisk lekam der alle punkt på overflata er i same avstanden (har same radiusen) frå sentrumet. Kuleoverflata blir kalla ein **sfære**. Om ein roterer ein todimensjonal sirkel 360° rundt diameteren, får ein same forma.

Kvart punkt (*x*, *y*, *z*) på overflata til ei kule med sentrum i (*x*0, *y*0, *z*0) stettar likninga

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Geometri for kuler

Overflatearealet til ei kule er gitt ved formelen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Volumet til ei kule er gitt ved formelen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
# Kartesisk koordinatsystem

Det kartesiske koordinatsystemet med fire merka punkt: (2,3) i grøn, (-3,1) i raud, (-1.5,-2.5) i blå og (0,0), origo, i gul.
I det **kartesiske koordinatsystemet** (òg kalla **rektangulært koordinatsystem**) er koordinataksane vinkelrett på kvarandre. I to dimensjonar er det vanleg å kalle desse for x- og y-aksen. x-koordinaten vert kalla *abscisse* og y-koordinaten *ordinat*. Den tredje dimensjonen går då eventuelt langs z-aksen.

Det kartesiske koordinatsystemet vart først nytta av Rene Descartes, som har gjeve namnet.

Koordinatane til eit punkt i eit kartesisk koordinatsystem er bestemt av projeksjonen ned på kvar av koordinataksane. Punktet kan derfor reknast ut frå koordinatane ved å ta lineærkombinasjonen av dei kartesiske basisvektorane, vekta med koordinatane.

I tillegg til kartesiske koordinatar, kan eit punkt verte gjeve i polare, sylindriske eller sfæriske koordinatar.

## Døme

Eit punkt i planet kan spesifiserast eintydig ved å gje to verdiar, x- og y-koordinaten. For å gje to verdiar samstundes er det vanleg å nytte vektornotasjon, då skriv ein:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 for å uttrykke kvar punktet WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ligg.

## Sjå òg

* Lineær algebra
* Vektor
* Basis
* Sylindrisk koordinatsystem
* Polarkoordinatsystem
* Sfærisk koordinatsystem

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kartesisk koordinatsystem» frå Wikipedia på bokmål, den 1. juli 2009.*
# Ekvator

Skilt ved ekvator i Kenya.
Ekvatormonument i Ecuador. (*Foto: Martin Zeise)*
**Ekvator** er ei tenkt linje rundt ein planet midtvegs mellom polane der skjeringsplanet er vinkelrett på rotasjonsaksa til planeten. Ekvator deler overflata av planeten inn i den nordlege halvkula og den sørlege halvkula. Breiddegrada ved ekvator er per definisjon 0°. Jorda sin ekvator er omtrent 40 070 km lang.

## Land under ekvator

Ved ekvator er alle dagar omtrent 12 timar lange. Klokka 12 ved vår- og haustjamdøgn står sola rett over hovudet. Landa som ligg under ekvator har som oftast tropisk klima.

* São Tomé og Príncipe - ekvator går gjennom den vesle øya *Ilhéu das Rolas*
* Gabon
* Kongorepublikken
* Den demokratiske Kongorepublikken
* Uganda
* Kenya
* Somalia
* Maldivane (gjennom landet)
* Indonesia: Sumatra og småøyane Pini og Lingga i nærleiken
* Borneo
* Sulawesi
* Halmahera
* Gilbertøyane
* Phoenixøyane - på kanten av øya Baker
* Lineøyane - på kanten av øya Jarvis
* Galapagosøyane - gjennom øya Isabela
* Ecuador, som er oppkalla etter ekvator
* Colombia
* Brasil

## Bakgrunnsstoff