Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bangkok

|  |
| --- |
| Bangkok กรุงเทพมหานคร Krung Thep Maha Nakhon |
| by |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Thailand |
| Høgd | 1,5 m |
| Areal | 1 568,737 km² |
| Folketal |  8 280 925 (2010) |
|  Bangkok ﻿ / ﻿ |
|  Satellittbilete av Bangkok

 Satellittbilete av Bangkok

 |
| **Wikimedia Commons:**  Bangkok |
| **Nettstad:**   |

**Bangkok** (thai กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร, *Krung Thep* eller *Krung Thep Maha Nakhon*) er hovudstaden og den største byen i Thailand. Byen ligg på austsida av elva Chao Phraya, 40 km frå munningen av elva. I 2005 hadde byen 6 642 566 innbyggjarar, medan storbyområdet (Bangkok Metropolitan Region) omfattar 10 787 211 menneske.

## Historie

Bangkok vart gjort til hovudstad i 1782 etter at den tidlegare hovudstaden Ayutthaya vart rasert av styrkar frå Burma. Hovudstaden vart grunnlagd av Rama I, som var den fyrste kongen i Chakri-dynastiet. Moderniseringa av byen tok til for alvor frå 1950-talet. Då vart dei fleste kanalane som gjekk gjennom byen tetta igjen og bygg i vestleg stil vart oppført.

Frå ein *klong*, ein av dei mange kanalane i Bangkok.
## Namn

Det fulle formelle og seremonielle namnet på byen er:

*Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit*, som tyder
«Byen åt englane, den store byen, den evige juvelen, den uovervinnelege byen til Indra, den store hovudstaden i verda med ni verdfulle juvelar, den lukkelege byen, byen med eit stort kongeleg palass som liknar himlane der dei attfødde gudane herskar, ein by gjeven av Indra og bygd av Vishnukarn.»
Dette er det lengste stadnamnet i verda.
Namnet Bangkok er ifølgje ein teori avleidd frå eit tidlegare namn for området, sett saman av *bang*, 'landsby' eller 'distrikt', og *makok*, 'villplommer'.

## Administrasjon

Bangkok er eit av 76 fylke i Thailand.

Ulikt andre fylke, er Bangkok eit spesielt administrasjonsområde som har direkte val av ein guvernør for ein periode på fire år. 22. mai 2022 blei Chadchart Sittipunt vald til guvernør etter eit opphald i val sidan militærkuppet i Thailand i 2014.

## Museum, bygningar, gater og parkar

Wat Phra Kaew
Lumpini-parken
* Tempelet Wat Phra Kaew
* Khao San Road - ei gate som er ein samlingsstad for såkalla ryggsekk-turistar (eller backpackerar)
* Nasjonalmuseet i Thailand
* Kong Bhumibols fotografiske museum

Dei største parkane er mellom anna Chatuchak-parken, Dronning Sirikit-parken og Wachirabenchathat og Lumpini-parken.

## Nabofylke

Nabofylka er Pathum Thani,
Nakhon Nayok,
Chachoengsao,
Samut Prakan,
Samut Sakhon,
Nakhon Pathom og
Nonthaburi.

## Sjå også

* Siam-strøket i Bangkok

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Bangkok**

 Reiseguide for Bangkok frå Wikivoyage
* Turistinformasjon
* Bangkok.com
# Queensland

|  |
| --- |
| Queensland |
| delstat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land |  Australia |
| Hovudstad |  Brisbane  |
| Areal | 1 729 742 km² |
| Folketal |  5 618 800 (31. desember 2024) |
|  Queensland ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Queensland.

 Kart som viser Queensland.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Queensland |

**Queensland** er ein delstat i Australia.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Queensland Offisiell nettstad
# Bruce Lee

|  |
| --- |
| Bruce Lee |
|  |
|  |
| Fødd | 27. november 1940 |
| Fødestad | San Francisco Chinese Hospital |
| Død | 20. juli 1973 (32 år) |
| Dødsstad | Kowloon Tong |
| Fødenamn | 李振藩 |
| Alias | 李元鑒 |
| Aktive år | 1950–1973 |
| Verka som | filmregissør, fjernsynsskodespelar, filmskodespelar, skribent, filmprodusent, filosof, manusforfattar, skodespelar, kampsportutøver, stuntmann, stunt koreograf, regissør |
| Mor | Grace Ho |
| Far | Lee Hoi-chuen |
| Ektefelle | Linda Lee Cadwell |
| Born | Brandon Lee, Shannon Lee |
| Prisar | California Hall of Fame, stjerne på Hollywood Walk of Fame |

**Bruce Lee** (27. november 1940–20. juli 1973), på kantonesisk **Lee Siulung**, på mandarin **Li Xiaolong(«Lee Vesle Drake»)*, var ein nordamerikansk filmskodespelar som er mest kjend for dei mange kampsportsenene han var med i. Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
# Vestleg kampkunst

Fektemanualen *Flor de Batalla* frå 1409.
**Vestleg kampkunst** (eng. *Western Martial Arts*, *WMA*) er ein motsats til omgrepet «austleg kampkunst» (karate, judo, kendo etc). WMA omfattar alle kampsportar som har ei solid forankring i vesten.

Ein viktig del av WMA er gamle og dels gløymde kampmanualar som viser teknikkar med stav, kjepp, dolk, sverd, langsverd, strid frå hest, helebard, bruk av lite rundskjold (buckler) osv. Den eldste av desse manualane er frå ca. 1280, og dei fleste meiner at han vart skriven ned av ein munk. Manualen vert kalla «133»/«1.33»/«I 33» og syner teknikkar for bruk av sverd og lite rundskjold. Andre manualar går under namna på dei som ein trur laga dei, som *Fiore di Liberi*, *Hanko Döbringer* *Johannes Liechtenauer*, *Sigmund Ringeck*, *Peter von Danzig*, *Juden Lew*, *Paulus Kal*, *Joachim Meyer*, *Da Silva* og *Mendoza*.

Nokre WMA-tradisjonar har halde seg i live i fleire hundre år, til dømes olympisk fekting med kårde, olympisk bryting eller boksing. Desse retningane oppfattast av mange ikkje til å vere ein del av WMA-omgrepet, sjølv om dei kan reknast inn under det.

Ein må ikkje forveksle WMA med scenekamp og showkamp.

Det finst fleire moderne regelsystem for å kunne fekte trygt med varierande grad av verneutstyr og for å kunne kåre ein eller fleire vinnarar. Døme på dette er dei skandinaviske systema *Hærkamp* og *Huskarl*, det russiske *Paloba*, og det amerikanske systemet *SCA*. Dei vert normalt ikkje omfatta av WMA omgrepet.

## Kjelder

* Nettside med mange WMA manualar
* Video frå youtube som syner ein gjennomgang av fleire teknikkar frå tysk langsverdtradisjon
* Video frå youtube som syner ein gjennomgang av teknikkar for 5 ulike mellomaldervåpen
# Duell

Duellen mellom Eugen Onegin og Vladimir Lenskij, måla av Ilja Repin i 1899.
Karikatur frå 1900 av duellen mellom Robert Schyberg og Edvald Brandes av Alfred Schmidt .
**Duell** er nemninga på eit rituelt oppgjer mellom to partar, helst med bruk av våpen. Duellar vart for det meste utførte av høgtståande innanfor europeisk adel, for å bileggje tvistemål eller for å halde oppe ære. Dei «klassiske» duellane finn ein i nyare tid, gjerne frå renessansen og frametter.

## Historie

Den moderne duellen oppstod i det som i dag er Italia på 1500-talet som eit rituale for å regulera æressaker mellom adelsmenn. Duellen blei spreidd på slutten av 1500-talet via Frankrike til store delar av Europa elles. Røtene til duellen kan ein spora tilbake til mellomalderturneringa.

Allereie i 1562 gjekk den katolske kyrkja inn for å forby duellering, og sa at både duellanter og sekundantar skulle bannlysas og at einkvan som døydde i ein duell ikkje skulle få ei kyrkjeleg gravferd. På 1600-talet blei det laga lovar mot duellering i dei flesta land.

Sverd-duellar kunne ha mykje sams med vikingtidas holmgang. Med tida vart desse utførte etter faste ritual, og sverd vart skift ut med kårde, særskilt laga for slikt bruk. Fleire av desse er skildra mellom anna av William Shakespeare og seinare av Alexandre Dumas. Av historiske personar som har mist livet i slik nærkamp kan ein nemne Peter Wessel Tordenskjold. I England vart denne typen duellantar kalla *swashbucklers*.

Pistol-duellar vart meir vanlege utover på 1700-talet, då pistol kom i bruk. Her vart det vanleg å ha sekundantar, og ein brukte pistolar med eitt skot i løpet (flintlås). Her var vinnaren den som råka best etter tjue steg (førti meters hald).

I den amerikanske nybyggjartida vart desse duellane utvikla til kjappe revolveroppgjer, og duellmeistrane vart kalla gunslingerar. Her galdt det å trekke snøggast.

Opp mot nyare tid vart denne måten å gjera opp på gradvis forboden.

## Folk som har falle i duell

* Peter Wessel Tordenskjold, dansk-norsk sjøhelt (kårde, 1720.)
* Alexander Hamilton, amerikansk finansminister (pistol, 1804)
* Évariste Galois, fransk matematikar (1832)
* Aleksandr Pusjkin, russisk diktar (1837)
* Ferdinand Lassalle, tysk politikar og forfattar (1864)

## Litterære duellar

* Hamlet endar i eit oppgjer mellom Hamlet og Laertes. Utfallet er fatalt for dei begge.
* Romeo og Julie krinsar mykje om duellen mellom Tybalt og Mercutio, seinare mellom Tybalt og Romeo. I dette skodespelet blir minst tre mann drepne i duell.
* Twelfth Night brukar duell-grepet meir humoristisk, i det korkje heltinna Viola/Cæsario eller motstandaren Andrew Ague-cheek kan meistre våpna i særleg grad.
* Dumas sine bøker om dei tre musketerane har fleire duellar.
* Teikneserien Lucky Luke syner ei rekkje revolverduellar av «vill vest»-typen, pluss ei scene med «klassisk britisk» duellering med pistol (Grønnskollingen). Lucky Luke vinn sjølvsagt alle oppgjer.

## Kjelder
# Bronsealderen

To par bronseringar

Frå Herslev Mose, Vejle og Horn Mose, Gjern, Danmark

Frå siste delen av bronsealderen: 600-500 fvt.
Solvogna frå Trundholm, Danmark.
**Bronsealderen** er perioden i menneskeslekta si historie som var mellom steinalderen (somme plassar koparalderen) og jernalderen. Perioden har fått namnet sitt fordi bronse var det mest avanserte materialet dei hadde for tilverking av reiskapar, våpen og smykke på den tida. Bronse er ei legering som består av ca. 90 % kopar og 10 % tinn. Ho var svært kostbar, og dei bruka derfor framleis ei mengd med steinreiskapar heilt fram til romersk jernalder. Oppdelinga av oldtida i tre periodar; stein-, bronse- og jernalder, vart opphavleg formulert av den danske arkeologen Christian Jürgensen Thomsen.

Bronsealderen kom til forskjellige tider, avhengig av kva for plassar ein snakkar om. Dei eldste kjende bronsegjenstandane er frå Midtausten (Egypt og Mesopotamia) ca. 3500 fvt. Derfrå spreidde det seg til Hellas 3200 fvt., Aust-Europa 2500 fvt., Vest-Europa 2200 fvt., Kina 2000 fvt., og Skandinavia 1800 fvt.

På grunn av dei fåtalige funna trur vi at bronsen i førstninga stort sett vart bruka berre til smykke og andre pyntegjenstandar, særleg sidan *tinn* på den tida var så vanskeleg tilgjengeleg. Ei anna årsak til fåtalige funn kan òg vera at desse kostbarheitene rett og slett vart passa spesielt godt på. I tillegg til at råmaterialane var kostbare så kravde sjølve bronsestøypinga mykje kunnskap. Derfor var det nok berre dei mektigaste familiane som eigde smykke og våpen av bronse.

## Bronsealderen i Skandinavia

Bronsealderen i Skandinavia deler vi i to fasar:

* *Eldre bronsealder* (1800-1100 fvt.)
* *Yngre bronsealder* (1100-500 fvt.)

Omkring 2000 fvt. kom det i gang ein «internasjonal samhandel», mykje fordi dei på den tida fann ein del tinn i England, noko som gjorde det mogleg å laga våpen og reiskapar i større mengder enn før. Frå omkring 1800 f.v.t. fanst det ein sjølvstendig skandinavisk bronsealderkultur, med Danmark som eit sentralt bindeledd. Kopar og tinn vart for det meste «kjøpt» med rav og skinn. Skinna bytte handelsmennene til seg mot bl.a. flint i Noreg. Så fór dei med båtane sine fullasta av bytevarer lengre sør (gjerne opp Elben i dagens Tyskland), der skinna og ravet vart bytt mot kopar. På heimvegen vart noko av koparen og resten av skinna bytt mot tinn i England.

Det at dette nye og framande materialet kom til Skandinavia skuldast altså sannsynlegvis at det pågjekk ei form for organisert handel, og han må ha vore styrt av ein mektig overklasse, for det var ikkje billig å utruste dei lange båtturane som denne handelen kravde.

## Sjå òg

* Vestbyfunnet
* Landa - fortidslandby frå bronsealderen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Bronsealderen» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juni 2006.*
# I Sun-sin

|  |
| --- |
| **I Sun-sin** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Joseon |
| **Fødd** | 28. april 1545 Seoul |
| **Død** | 16. desember 1598 (53 år) Namhae |
| **Yrke** | sjøoffiser, soldat |
| **Språk** | koreansk |
| I Sun-sin på Commons |

**I Sun-sin** (8. mars 1545–19. november 1598) var ein koreansk sjømilitær leiar, kjend for sigrane sine over den japanske marinen.