Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Europeisk kulturhovudstad

Kart over europeiske kulturhovudstader
**Europeisk kulturhovudstad** vart skipa i 1985 etter eit initiativ frå den greske kulturministaren Melina Mercouri i eit møte 13. juni 1985 blant kulturmenistrane i EU. Formålet med ein europeisk kulturhovudstad skal vere å bringe folkesetnaden i Europa saman. EU utpeikar kulturhovedstad på bakgrunn av ein anbefaling frå Kommisjonen og synspunkt frå EU-parlamentet. Frå 2005 er det lagt til grunn eit rotasjonssystem slik at kvart medlemsland har høve til å fremje kandidatane sine eit bestemt år. I tillegg kan europeiske ikkje-medlemsland framme kandidatar, slik at det kan bli inntil to kulturhovudstader kvart år. Bergen var kulturhovudstad i 2000 og Stavanger/Sandnes var det i 2008. For 2024 er det Bodø i Nordland som er blitt tildelt tittelen, saman med Tartu og Bad Ischl.

## Europeiske kulturhovudstader

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Tidlegare kulturhovudstader| År | Stad |
| --- | --- |
| 1985 |  Aten |
| 1986 |  Firenze |
| 1987 |  Amsterdam |
| 1988 |  Vest-Berlin |
| 1989 |  Paris |
| 1990 |  Glasgow |
| 1991 |  Dublin |
| 1992 |  Madrid |
| 1993 |  Antwerpen |
| 1994 |  Lisboa |
| 1995 |  Luxembourg |
| 1996 |  København |
| 1997 |  Thessaloníki |
| 1998 |  Stockholm |
| 1999 |  Weimar |
| 2000 |  Avignon  Bergen  Bologna  Brussel  Helsingfors  Kraków  Reykjavík  Praha  Santiago de Compostela |
| 2001 |  Porto  Rotterdam |
| 2002 |  Brugge  Salamanca |
| 2003 |  Graz |
| 2004 |  Genova  Lille |
| 2005 |  Cork |
| 2006 |  Pátra |
| 2007 |  Luxembourg  Sibiu |
| 2008 |  Liverpool  Stavanger/Sandnes |
| 2009 |  Vilnius |
| 2010 |  Essen  Pécs  Istanbul |
| 2011 |  Åbo  Tallinn |
| 2012 |  Guimarães  Maribor |
| 2013 |  Marseille  Košice |
| 2014 |  Umeå  Riga |
| 2015 |  Mons  Plzeň |
| 2016 |  San Sebastián  Wrocław |
| 2017 |  Aarhus  Pafos |
| 2018 |  Leeuwarden  Valletta |
| 2019 |  Matera  Plovdiv |
| 2020-2021 |  Rijeka  Galway |
| 2022 |  Kaunas  Esch-sur-Alzette  Novi Sad |
| 2023 |  Veszprém  Timișoara  Elevsína |
| 2024 |  Bodø  Bad Ischl  Tartu |
| 2025 | /, Nova Gorica/Gorizia  Chemnitz |

 |
# 2026

|  |
| --- |
| < **2026** > |
|  |
| 2024 | 2025 | **2026** | 2027 | 2028 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   2026  2026 etter land  2026 etter verdsdel Døde i 2026 Fødde i 2026 Nedleggingar i 2026 Skipingar i 2026  Sport i 2026 |

 |
|

| 2026 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 2026 *MMXXVI* |
| Ab urbe condita | 2779 |
| Armensk kalender | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kinesisk kalender | 4722 – 4723 ?巳 – 丙午 |
| Etiopisk kalender | 2018 – 2019 |
| Jødisk kalender | 5786 – 5787 |
| Iransk kalender | 1404 – 1405 |
| Islamsk kalender | 1448 – 1449 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |

 |

 |

**2026** er eit normalår som byrjar på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

* 1. januar: Bulgaria tok i bruk euro som valuta, som den 21. medlemsstaten i eurosona.
* 2. januar: Ekvatorial-Guinea flytta hovudstaden sin frå Malabo til Ciudad de la Paz.
* 3. januar: USA sende fleire luftåtak mot nordlege delar av Venezuela, og tok president Nicolás Maduro og kona hans Cilia Flores til fange.
* 5. januar: Delcy Rodríguez blei formelt svoren inn som mellombels president av Venezuela.
* 23. januar: Ilijana Jotova blei den fyrste kvinnelege presidenten av Bulgaria etter at Rumen Radev trekte seg.
* 6.-22. februar: Tilskipinga av vinter-OL 2026, dei 25. olympiske vinterleikane i Milano og Cortina d'Ampezzo i Italia.
* 17. februar: Presidenten av Peru José Jerí tapte eit mistillitsforslag i Kongressen og blei fjerna frå embetet. Han blei etterfølgd av José María Balcázar.
* 28. februar: Israel og USA gjekk til åtaka på Iran og drap fleire høgtståande folk i landet, mellom dei statsleiaren Ali Khamenei. Iran gjekk til motåtak mot Israel og mot amerikanske militærbasar i Persiabukta, og stengde Hormuzsundet for skipstrafikk.
* 16. mars: Minst 400 menneske blei drepne og over 250 skadde i pakistanske luftåtak mot eit sjukehus i Kabul i Afghanistan.

* Forventa fullføring av Sagrada Familia i Barcelona.

### Noreg

## Kjelder

<*   2000-talet  *><< 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | *2027* | *2028* | *2029* | *2030* | *2031* | *2032* | *2033* | *2034* | *2035* | *2036* | *2037* | *2038* | *2039* | *2040* | *2041* | *2042* | *2043* | *2044* | *2045* | *2046* | *2047* | *2048* | *2049* | *2050* | *2051* | *2052* | *2053* | *2054* | *2055* | *2056* | *2057* | *2058* | *2059* | *2060* | *2061* | *2062* | *2063* | *2064* | *2065* | *2066* | *2067* | *2068* | *2069* | *2070* | *2071* | *2072* | *2073* | *2074* | *2075* | *2076* | *2077* | *2078* | *2079* | *2080* | *2081* | *2082* | *2083* | *2084* | *2085* | *2086* | *2087* | *2088* | *2089* | *2090* | *2091* | *2092* | *2093* | *2094* | *2095* | *2096* | *2097* | *2098* | *2099* >>
# Uleåborg

|  |
| --- |
| Uleåborg |
| Oulu |
| by |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Finland |
| Len | Uleåborgs län |
| Landskap | Norra Österbotten |
| Areal | 2 972,44 km² |
| Folketal |  217 469 (31. desember 2025) |
|  Uleåborg ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Oulu |

**Uleåborg** (svensk) eller **Oulu** (finsk) er ein by og kommune i landskapet Norra Österbotten i Uleåborgs län i Finland. Uleåborg er med sine om lag 201 100 innbyggjarar den største byen i det nordlege Finland og er den femte største byen i landet. Uleåborg har ei flatevidd på 3.031,64 km².

Uleåborg er einspråkleg finsk.

## Geografi

Uleåborg ligg ved elva Ule älv sitt utlaup i Bottenvika.

## Historie

Uleåborg på 1800-talet.
Uleåborg er kjend som en handelsstad frå førhistorisk tid. Det finske namnet på byen, «Oulu» kjem frå samisk.

Byen vart grunnlagd av kong Karl IX av Sverige i 1605 og fekk byprivilegium i 1610. Byen vart plassert på fastlandet midt mot øya Linnansaari, der Uleåborgs slott vart bygd nokre år tidlegare. Slottet vart øydelagt av eit lynnedslag i 1793.

Uleåborg fekk stapelstadsrettar i 1765 og har vore Uleåborgs läns residensstad sidan 1776. Frå ein by kjend for tjære og laks har Uleåborg utvikla seg til ein moderne by med ein stor IT-industri.

## Utdanning

* Uleåborgs universitet har over 15 000 studentar spreidd på seks fakultet.

* Yrkeshøgskolan i Uleåborg (Oulu Polytechnic) har kring 7 700 studentar spreidd på åtte einingar.

* Svenske Privatskolan i Uleåborg vart grunnlagd på 1850-talet. I dag har skulen drygt 100 elevar og 15 lærarar. I bygget er det grunnskule, gymnas og ein svensk barnehage med førskule.

## Verdt å sjå

* Tietomaa
* Rotuaari -promenadgatan
* saltmagasin
* Hupisaaret
* Uleåborgs domkyrka
* minnesmerke over F. M. Franzen
* Nord-Österbottens museum
* Pateniemis sågverksmuseum
* bilmuseum
* Universitetets botaniske trägård
* Uleåborgs konstmuseum
* Arktiske galleriet
* Teknologbyn
* Ruinane av Uleåborgs slott

### Anna

* Uleåborgs stadsteater
* Uleåborgs musikcentrum
* Uleåborgs universitet
* badeanstalt og hotell Eden
* Ouluhallen
* Nallikari rekreasjonsonsområde
* Terva -skiløp
* Oulu Horse Show
* American Car Show
* Oulu Music Film Festival og Luftgitar verdsmeisterskap

## Sport

* Ishockey: Kärpät

## Sjå òg

* Finska byar etter storleik
* Finska byar etter alfabetet
* Johannes Messenius
* Erkeengelen i Uleåborg

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Uleåborg Offisiell nettstad
# Krigen i Ukraina

| Krigen i Ukraina |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dato | 20. februar 2014 til no |
| Stad | Ukraina, Russland, Belarus |
| Resultat |  |

 |
| Partar |
|  Russland |  Ukraina |
| Styrkar |
| Det russiske forsvaret Wagnergruppa | Det ukrainske forsvaret |

**Krigen i Ukraina** er ein langvarig væpna konflikt mellom Russland og Ukraina. Han tok til på Krimhalvøya i februar 2014, som ein konflikt om statusen til dei ukrainske regionene Krim og Donbass. Konflikten blussa opp på nytt våren 2021. 24. februar 2022 invaderte russiske styrkar Ukraina.

## Bakgrunn

Ukrainakrisa byrja 21. november 2013 då presidenten i landet, Viktor Janukovitsj, avslutta førebuingane til ein assosieringsavtale med EU. Ein slik assosieringsavttale skulle gjera Ukraina mindre avhengig av Russland. Avgjerda førte til ei rekkje store demonstrasjonar i Kiev frå folk som støtta avtalen, og vart òg ein protest mot korrupsjon i det ukrainske statsapparatet. I februar 2014 blei presidenten nøydd til å gå av. Deretter følgde protestar i russiskvennlege, hovudsakleg russisktalande område aust og sør i Ukraina, der Janukovitsj hadde hatt mykje av støtta si. Deretter utvikla ei ny krise seg då Russland invaderte desse regionane og annekterte Krim-halvøya i mars 2014. Dette oppmuntra russisktalande ukrainarar i Donetsk og Luhansk, og områda gjekk inn i ein borgarkrig mot sentralstyresmakta frå april 2014. Etterkvart som konflikten utvikla seg blei den russisktalande ukrainske opposisjonen til ein pro-russisk oppreist som ofte fekk hjelp frå det russiske militæret og russiske spesialstyrkar.

## Sjå òg

* Krigen i Donbass
* Bakhmut

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Ukrainian crisis» frå Wikipedia på engelsk, den 27. januar 2020.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Krigen i Ukraina Verdens farliegste nabo. Kronikk med bakgrunn av Erika Fatland.
# Slavenka Drakulić

|  |
| --- |
| **Slavenka Drakulić** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia, Kroatia |
| **Fødd** | 4. juli 1949 Rijeka |
| **Død** |
20. juni 2026 (76 år) Sovinjak |
| **Yrke** | journalist, romanforfattar, essayist, skribent |
| **Ektefelle** | Slobodan Drakulić, Mirko Ilić, Richard Swartz |
| **Born** | Rujana Jeger |
| **Prisar** | Leipzigs bokpris for europeisk forståelse, Den internasjonale Stefan Heym-prisen |
| Slavenka Drakulić på Commons |

**Slavenka Drakulić** (fødd 4. juli 1949 i Rijeka) er ein kroatisk forfattar og journalist, dels busett i Wien, dels i Stockholm.

## Bibliografi (på norsk)

* *Balkanekspressen* *:* *fragmenter fra den andre siden av krigen*, omsett av Ginni Schulstock Henriksen (1994)
* *Hvordan vi overlevde kommunismen - og kunne le av den*, omsett av Elsa Frogner (1995)
* *Guddommelig sult*, omsett av Kirsten Korssjøen (1998)
* *Som om jeg ikke fantes*, omsett av Kirsten Korssjøen (1999)
* *Ikke en flue fortred*, omsett av Hilde Sophie Plau (2005)
* *Frida – et selvmords anatomi*, omsett av Kirsten Johanne Korssjøen, Gyldendal (2009)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Slavenka Drakulić» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2017.*

## Bakgrunnsstoff

* Nettstaden til Slavenka Drakulić
* Presentasjon på nettstaden til Gyldendal Norsk Forlag Arkivert 2014-03-05 ved Wayback Machine.
# Kazuo Imanishi

Kazuo Imanishi| Personleg informasjon |
| --- |
| Fødd |
12. januar 1941 (85 år) |
| Fødestad |
Hiroshima |
| Død | 16. april 2026 |
| Dødsstad |
Hiroshima |
| Posisjon |
Forsvarsspelar |
| Seniorkarriere\* |
| År | **Lag** | **Kampar** | **(Mål)** |
| 1963-1969 | Toyo Industries |  |  |
| Landslag |
| 1966 | Japan |
3 (0) |  |
|
\* Seniorklubbkampar og mål berre telt for nasjonal liga |

**Kazuo Imanishi** (fødd 12. januar 1941) er ein tidlegare japansk fotballspelar.

## Statistikk

| Japan |
| --- |
| År | Kampar | mål |
| 1966 | 3 | 0 |
| Totalt | 3 | 0 |

## Kjelder

* National Football Teams
* Japan National Football Team Database
# University of Oxford

|  |
| --- |
| University of Oxford |
|  |
|  |
|  |
| Motto | Dominus illuminatio mea («Herren er lyset mitt») |
| Grunnlagt | Uvisst, undervising frå 1096 |
| Type | kollegieuniversitet, offentleg universitet |
| Stad | Oxford |
| Studentar | 19 791 |
| Skulepengar | 28 732 britisk pund (2019) |
| Medlemskap | ORCID, World Wide Web Consortium |
| Nettstad |  (engelsk) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap University of Oxford ﻿ / ﻿ |

**University of Oxford** (norsk: Universitetet i Oxford) ligg i byen Oxford i England, og er det eldste universitetet i den engelsktalande verda. Det er uvisst kva tid universitetet vart grunnlagd, og det kan vera at det ikkje fann stad som ei enkelt hending. Undervisinga i Oxford kan førast attende til kring 1096. Universitetet er eit kollegieuniversitet, der studentane ikkje er underlagt universitetet sentralt, men eitt av dei mange kollegia som vart oppretta til forskjellige tider og med forskjellige føremål.

Ved sidan av Universitetet i Cambridge er det eitt av dei mest prestisjefylde universiteta i verda. Dei to rivalane har konkurrert mot kvarandre i lang tid, men er samstundes på mange vis så like at dei ofte går under fellesnamnet Oxbridge.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **University of Oxford Offisiell nettstad
# 1893

|  |
| --- |
| < **1893** > |
|  |
| 1891 | 1892 | **1893** | 1894 | 1895 |
| * Vitskap i 1893
 |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1893  1893 etter land  1893 etter verdsdel Døde i 1893 Fødde i 1893  Hendingar i 1893  Kultur i 1893  Nedleggingar i 1893  Politikk i 1893  Samferdsle i 1893 Skip frå 1893  Skipingar i 1893  Sport i 1893  Vitskap i 1893 |

 |
|

| 1893 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1893 *MDCCCXCIII* |
| Ab urbe condita | 2646 |
| Armensk kalender | 1342 ԹՎ ՌՅԽԲ |
| Kinesisk kalender | 4589 – 4590 ?辰 – 癸巳 |
| Etiopisk kalender | 1885 – 1886 |
| Jødisk kalender | 5653 – 5654 |
| Iransk kalender | 1271 – 1272 |
| Islamsk kalender | 1311 – 1312 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Shaka Samvat* | 1815 – 1816 |
| - *Kali Yuga* | 4994 – 4995 |

 |

 |

**1893** (romartal MDCCCXCIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

* 19. september: Kvinner fekk stemmerett i New Zealand.

### Noreg

* 19. mai: Verdalsraset drap 116 menneske.
* Stavanger Aftenblad vart grunnlagd av Lars Oftedal.

## Fødde

*Sjå òg Fødde i 1893.*

* 12. januar: Hermann Göring, tysk politikar og krigar
* 21. februar: Andrés Segovia, spansk gitarist
* 18. mars: Egil Hjorth-Jenssen, norsk skodespelar og teatersjef
	+ Wilfred Owen, britisk diktar og soldat
* 27. april: Sigval Bergesen d.y., norsk skipsreiar
* 7. juni: Erling Johnson, norsk ingeniør
* 8. juni: Oscar Torp, norsk statsminister
* 11. juli: Tancred Ibsen, norsk filmskapar
* 19. juli: Vladimir Majakovskij, sovjet-russisk målar
* 21. juli: Hans Fallada, norsk forfattar
* 19. august: Inge Krokann, norsk forfattar
* 30. august: Huey Long, USA-amerikansk politikar
* 26. desember: Mao Zedong, kinesisk revolusjons- og statsleiar

## Døde

Grava til Pjotr Tsjajkovskij i St. Petersburg
*Sjå òg Døde i 1893.*

* 2. februar: Carl Christopher Georg Andræ, dansk statsminister
* 1. mai: Ludvig Daae, norsk embetsmann og politikar
* 14. mai: Jørgen Olafsen, norsk lærar og politikar
* 6. oktober: Ford Madox Brown, britisk målar
* 18. oktober: Charles Gounod, fransk toneskapar
* 6. november: Pjotr Tsjajkovskij, russisk toneskapar
* 10. desember: Johan Fritzner, norsk prest

<*   1800-talet  *><< 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 >>
# DDR (fleirtyding)

**DDR** er ei forkorting som kan tyda:

* Den tyske demokratiske republikken (tysk språk: *Deutsche Demokratische Republik*, DDR).
* DDR - ei norsk rock-gruppe
* Disarmament, Demobilization and Reintegration - ei engelsk nemning innan dei sameinte nasjonane.
* Double Data Rate (dobbelt datarate) - Ein overføringsteknikk for databussar. Særleg vert teknikken nytta i samband med prosessorar (Front Side Bus) og arbeidsminne (DDR-SDRAM).
* Dance Dance Revolution - Eit videospel der ein fysisk skal danse til.
* Dial on Demand Routing - ein teknikk som vert nytta t.d. i samband med ISDN for å redusera kostnadar.
* Dynamic Data Routing - Ein protokoll innan OSI, som vert nytta av datafirmaet Apple.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dette er ei fleirtydingsside. Ho listar sider om ulike emne som elles ville hatt same namnet.* *Dersom du følgde ei lenkje hit, kan du kanskje gå tilbake og **rette henne** slik at ho peikar direkte til den rette sida.* |
# Den spesielle relativitetsteorien

| Partikkelfysikk |
| --- |
| **Teoriar** |
| Standardmodellen |
| Kvantemekanikk |
| Kvantefeltteori (QFT) |
| Kvanteelektrodynamikk (QED) |
| Kvantekromodynamikk (QCD) |
| Den spesielle relativitetsteorien |
| **Vekselverknad** |
| Sterk kjernekraft |
| Elektromagnetisme |
| Svak kjernekraft |
| Gravitasjon |
| Fargekraft |
| **Eigenskapar** |
| Energi |
| Rørslemengd |
| Elektrisk ladning |
| Spinn |
| Paritet |
| Isospinn |
| Svakt isospinn |
| Fargeladning |

**Den spesielle relativitetsteorien** skildrar korleis naturen oppfører seg når objekt fer med særs ulik fart i høve til kvarandre.

Den spesielle relativitetsteorien vart resultatet av eit prosjekt i fysikken på slutten av 1800-talet, som gjekk ut på å sameina Maxwells elektromagnetisme og Newtons mekanikk. I denne prosessen støytte fysikarane på ei mengd teoretiske problem. I 1905 publiserte Albert Einstein ei løysing som skulle få omfattande ringverknader:

* Albert Einstein, «Zur Elektrodynamik bewegter Körper», Annalen der Physik, Vol. 17, 1905, s. 891.

## Einstein sine postulat

Ifylgje Einstein byggjer teorien på to postulat:

1. *Relativitetsprinsippet*, som seier at dei same naturlovene gjeld i alle tråleikssystem, fyrste gongen formulert av Galileo Galilei.
2. *Prinsippet om den konstante lysfarten*, som inneber at lysfarten i vakuum er nøyaktig den same for alle observatørar, uavhengig av farten deira.

I artikkelen synte Einstein at dersom ein tek utgangspunkt i desse to prinsippa, er det mogleg å fletta elektromagnetismen saman med resten av fysikken utan å støyta på sjølvmotseiingar.

## Ein vitskapeleg revolusjon

Dersom den spesielle relativitetsteorien skulle verta akseptert, måtte ein forkasta mange vedtekne sanningar frå det nittande hundreåret. Noko av det ein måtte gje slepp på, var førestillingane om absolutt tid og rom og den universelle gildskapen til Newtons mekanikk. Mysteriet med eteren vart òg løyst, for den spesielle relativitetsteorien gjorde det uturvande med noko medium for utbreiing av lysbølgjer, og dermed trongst ingen eter.

Somme konsekvensar av den spesielle relativitetsteorien står i sterk kontrast til den menneskelege intuitive oppfatninga av naturen, til dømes tidsdilatasjon (tvillingparadokset) og lengdekontraksjon. Teorien gav òg ein enkel samanheng mellom masse og energi: *E* = *mc*2).

I dag er den spesielle relativitetsteorien stadfesta eksperimentelt, mellom anna i partikkelakseleratorar.

## Sjå òg

* Tvillingparadokset
* Relativitetsteorien
# Adolf Hitler

|  |
| --- |
| **Adolf Hitler** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Cisleithania, Austerrike, ingen verdi, Det tyske riket, Det tyske riket |
| **Fødd** | 20. april 1889 Salzburger Vorstadt 15, Braunau am Inn |
| **Død** | 30. april 1945 (56 år) Førerbunkeren, Berlin |
| **Yrke** | soldat, kunstmålar, politisk skribent, politikar, militær befalingshavende, skribent, Holocaustforbryter |
| **Språk** | østerriksk tysk, tysk |
| **Høgd** | 175 centimeter |
| **Politisk parti** | Det tyske Arbeiderparti[\*], NSDAP |
| **Religion** | ukjend verdi |
| **Far** | Alois Hitler |
| **Mor** | Klara Hitler |
| **Ektefelle** | Eva Braun |
| **Partnar** | Maria Reiter, Eva Braun, Geli Raubal |
| Adolf Hitler på Commons |

**Adolf Hitler** (fødd 20. april 1889 i Braunau am Inn, død 30. april 1945 i Berlin) var ein tysk diktator. Hitler var statsoverhovud i Tyskland frå 1934 til 1945, og var hovudmannen bak Holocaust og den andre verdskrigen.

## Bakgrunn

Hitler var fødd i Braunau am Inn i Austerrike-Ungarn. Han var soldat under den fyrste verdenskrigen.

Hitler var partileiar for partiet NSDAP frå 1921. Det fulle namnet på partiet var *Nasjonalsosialistisk tysk arbeidarparti*. Rørsla til Hitler vart av dette kalla nasjonalsosialistar. Av dette igjen kjem ordet *nazisme*.

I 1933 tok han over som rikskanslar innan Weimar-republikken etter general Kurt von Schleicher. Frå 1934 fekk han tittel som Førar og Rikskanslar (*"Führer und Reichskanzler"*) og uinnskrenka makt som statsoverhovud for det tredje riket (*"Drittes Reich"*). Ein tenkte seg at Hitler si styringstid skulle vera ei tredje stordomstid til Tyskland, som naturleg skulle kunna samanlikna seg med dei to tidlegare tyske keisarrika.

Hitler vart sett på som ein sterk og karismatisk leiar av di han leia Tyskland ut av problema etter den fyrste verdskrigen. Regimet han leia slo hardt ned på all opposisjon, alt frå kommunistar til konservative, jødar, kristne, sigøynarar, homofile, funksjonshemma mfl.

Hitler sitt mål var å utvida Tyskland sine grenser, og ta att tapte landområde. Dette førte til samanslåinga med Austerrike og invasjonen av Tsjekkoslovakia og Polen. Allereie i boka Mein Kampf ('Kampen min') frå 1924 la Hitler vekt på at tyskarane var eit herrefolk som trengde livsrom (Lebensraum). Livsrommet kunne gjerne gå på kostnad av andre folkeslag. Hitler førte ein politikk med vekt på sterk militær opprusting og etter kvart krigføring. Målet vart etter kvart at store delar av Europa skulle gå inn i eit stortysk rike.

I Andre verdskrigen kjempa Tyskland til slutt ein krig på frontar både i aust og vest. Etter kvart vart det klart at Tyskland ville verta den tapande part, men Hitler kravde at kampen skulle førast til siste slutt.

Etter at den sovjetiske hæren hadde omringa Berlin, skal Hitler ha teke sitt eige liv saman med kona Eva Braun.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Adolf Hitler Deutsches Historisches Museum – Adolf Hitler
# Dei lange knivars natt

**Dei lange knivars natt**» var ei utreinsking av dei potensielle politiske rivalane til Adolf Hitler i den halvmilitære organisasjonen Sturmabteilung (SA) leia av Ernst Röhm.

SA fungerte som ein paramilitær organisasjon for NSDAP, det tyske nazipartiet, og var viktig i samband med at Adolf Hitler kom til makta i 1933. Natt til 30. juni vart SA-leiarar og medlemer som var meir assosiert med sosialisme enn med nasjonalisme, og difor sett på som ein trussel, avretta. Gestapo hadde òg konservative rivalar og element innanfor og utanfor regimet som mål. Offisielle dokument viser at 82 vart avretta. Det omfatta nesten alle SA-leiarane. Likevel meiner ein at om lag 200 påståtte motstandarar av naziregimet var drepne.

## Merknadar

## Kjelder