# 1905

|  |
| --- |
| < **1905** > |
|  |
| 1903 | 1904 | **1905** | 1906 | 1907 |
| * Vitskap i 1905
 |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1905  1905 etter land  1905 etter verdsdel Døde i 1905 Fødde i 1905  Hendingar i 1905  Katastrofar i 1905  Konfliktar i 1905  Kultur i 1905  Nedleggingar i 1905  Politikk i 1905  Samferdsle i 1905 Skip frå 1905  Skipingar i 1905  Sport i 1905 Vitskap i 1905 |

 |
|

| 1905 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1905 *MCMV* |
| Ab urbe condita | 2658 |
| Armensk kalender | 1354 ԹՎ ՌՅԾԴ |
| Kinesisk kalender | 4601 – 4602 ?辰 – 乙巳 |
| Etiopisk kalender | 1897 – 1898 |
| Jødisk kalender | 5665 – 5666 |
| Iransk kalender | 1283 – 1284 |
| Islamsk kalender | 1323 – 1324 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1960 – 1961 |
| - *Shaka Samvat* | 1827 – 1828 |
| - *Kali Yuga* | 5006 – 5007 |

 |

 |

**1905** (romartal MCMV) var eit normalår som byrja på ein sindag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

Den blodige sundagen i St. Petersburg: Soldatane til tsaren opna eld mot tusenvis av demonstrantar.
* Albert Einstein publiserte den spesielle relativitetsteorien.
* 2. januar: Den russiske flåtebasen Port Arthur kapitulerte i den russisk-japanske krigen.
* 22. januar: 200 000 russiske arbeidarar marsjerte til vinterpalasset i St. Petersburg der dei blei skotne på av troppane til tsaren. Hundrevis døydde. Denne hendinga var den første russiske revolusjonen.
* 26. januar: Cullinandiamanten blei funnen i ei gruve nær Pretoria i Sør-Afrika.
* 3. mars: Den russiske tsaren aksepterte å skapa ei folkevald forsamling — Dumaen.
* 4. april: Eit jordskjelv med styrke 7,8 på Richterskalaen i Kangra-området i det nordlege India kravde nær 20 000 dødsoffer.
* 15. mai: Las Vegas i Nevada blei grunnlagt.
* 27. mai: Den japanske flåten under befalet til general Tojo sigra over den russiske austersjøflåten under befal av admiral Rozjdestvenskij ved Tsushima i Koreasundet. Det russiske nederlaget blei slutten på den russisk–japanske krigen.
* 5. september: Med meklinga av den amerikanske presidenten Theodore Roosevelt blei det slutta fred mellom Russland og Japan i Portsmouth i USA. Den russisk-japanske krigen var over.
* 8. september: Eit jordskjelv med styrke 7,9 i Calabria i Italia kravde ca. 2 500 dødsoffer.
* 26. oktober: Kong Oscar II av Sverige sa frå seg den norske krona og tok eit nytt valspråk: «Sveriges Väl!»
* 30. oktober: Russlands Tsar Nikolaus II proklamerte det såkalla oktobermanifestet.
* 28. november: Det irske nasjonalistpartiet Sinn Féin blei grunnlagt.
* 5. desember: Sir Henry Campbell-Bannerman blei statsminister i Storbritannia.

### Noreg

Norsk postkort frå 1905.
* 15. januar: Eit stort ras i Loen drap 61 menneske.
* 7. juni: Stortinget erklærte unionen med Sverige for oppløyst. Stortinget gav Christian Michelsen si regjering i oppdrag å overta styringa mellombels inntil nytt statsoverhovud var på plass.
* 12.-13. august: Ei folkerøysting gjev 368 208 ja og 184 nei til oppløysing av unionen.
* 16. oktober: Unionsoppløysinga i 1905: Etter krigshissing og harde forhandlingar vart den norske unionen med Sverige formelt oppløyst då den svenske riksdagen godkjende Noreg som eigen stat.
* 12. november: Ei folkerøysting om republikk eller kongedøme gav fleirtal for kongedømme. 259 563 for monarki og 69 264 for republikk.
* 18. november: Stortinget valde samrøystes den danske prins Carl til konge (Som konge heitte han Haakon VII av Noreg).
* 25. november: Haakon VII og familien hans kom til Kristiania (det noverande Oslo).
* 2. desember: Sam Eyde og Kristian Birkeland stifta Norsk Hydro.

## Fødde

Jean-Paul Sartre kom til verda 21. juni
Åse Gruda Skard vart fødd 2. dsember
*Sjå òg Fødde i 1905.*

* 2. februar: Ayn Rand, russisk-amerikansk filosof og forfattar
* 3. februar: Arne Beurling, svensk matematikar.
* 15. mars: Berthold Schenk von Stauffenberg, tysk jurist og nazi-motstandar
* 19. mars: Albert Speer, tysk nazistisk politikar og arkitekt
* 8. april: Bernt Evensen, norsk skeiserennar
* 12. april: Inger Hagerup, norsk forfattar
* 3. juni: Sven Oftedal, norsk politikar
* 21. juni: Jean-Paul Sartre, fransk forfattar og nobelprisvinnar
* 25. juli Elias Canetti, tyskspråkleg forfattar og nobelprisvinnar
* 29. juli: Dag Hammarskjöld, generalsekretær i SN og nobelprisvinnar
* 13. august: Trygve Bull, norsk politikar
* 20. august: Hans Vinjarengen, norsk skirennar
* 22. august: John Lyng, norsk politikar og statsminister
* 3. september: Carl David Anderson, amerikansk fysikar og nobelprisvinnar
* 18. september: Greta Garbo (eig. Greta Gustafsson), svensk filmskodespelar
* 22. september: Haakon Lie, norsk politikar
* 19. november: Tommy Dorsey, amerikansk jazztrombonist og storbandsleiar
* 2. desember: Åse Gruda Skard, norsk barnepyskolog
* 16. desember: Piet Hein, dansk kunstnar, diktar og ingeniør

## Døde

*The Madonna of the Roses* (1903) av William Bouguereau, som døydde i 1905.
*Sjå òg Døde i 1905.*

* 15. mars: Amalie Skram, norsk forfattar
* 22. mars: Antonin Proust, fransk politikar
* 24. mars: Jules Verne, fransk forfattar
* 14. april: Otto Wilhelm von Struve, russisk astronom
* 5. august: Anton Ažbe, slovensk kunstnar
* 19. august: William Bouguereau, fransk målar
* 21. august: Julius Oppert, fransk orientalist
* 30. november: Rasmus Flo, norsk litterat og filolog
* 29. desember: Martin Wiberg, svensk pppfinnar

## Nobelprisar

* Fysikk: Philipp von Lenard, Tyskland
* Kjemi: Adolf von Baeyer, Tyskland
* Medisin: Robert Koch, Tyskland
* Litteratur: Henryk Sienkiewicz, Polen
* Fred: Bertha von Suttner, Austerrike

<*   1900-talet  *><< 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 | 1910 | 1911 | 1912 | 1913 | 1914 | 1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919 | 1920 | 1921 | 1922 | 1923 | 1924 | 1925 | 1926 | 1927 | 1928 | 1929 | 1930 | 1931 | 1932 | 1933 | 1934 | 1935 | 1936 | 1937 | 1938 | 1939 | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1944 | 1945 | 1946 | 1947 | 1948 | 1949 | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | 1956 | 1957 | 1958 | 1959 | 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 >>