Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Symbiose

*Frankenia*-strålesoppane lever i symbiose med vertplanten.
**Symbiose** (av gresk *sym*, 'saman' og *bios*, 'liv') er samliv mellom ulike artar. Samlivet kan gå føre seg mellom plantar, dyr, bakterier eller sopp, eller mellom desse gruppene innbyrdes. Den aktive partnaren i samlivet vert kalla symbionten, medan den passive partnaren vert kalla verten. Desse termane vart introduserte av den tyske plantepatologen Anton de Bary i midten av attenhundretalet.

Omgrepet blir også brukt i overført tyding om tilhøve mellom menneske eller institusjonar der begge har ein fordel av eit samliv eller samarbeid.

## Definisjonar

Anton de Barys originale definisjon seier at *I ein symbiose er det snakk om eit tett eller intimt samliv mellem to organismer, normalt av forskjellig art. Samlivet skal vidare foregå over ei lengre periode, det skal altså vera konstant*.

Få år etter denne definisjonen hadde ein annan, ny symbiosedefinisjon vakse fram og vunne tilhengarar. Her vert berre tilhøve kor samlivet er til fordel for begge partar rekna som symbiotiske. Andre former for samliv vert rekna som «falske symbiosar». Om ein følgjer denne definisjonen kan det likevel i praksis vera vanskeleg å skilja mellom ekte symbiose og artar som gjensidig snyltar på kvarandre.

## Ulike former for symbiose

Krepsdyret *Lernaeenicus sprattae* lever i auga på brisling og er ein parasitt.**Mutualisme** er samliv mellom ulike organismar, kor begge får eit positivt utbytte av tilhøvet. Døme på dette er t.d. maur som passar på bladlus og til gjengjeld får sukker av desse, eller for den saks skuld tilhøvet mellom menneske og hund. Mellom dei mest ekstreme døma på dette kan me nemna lav, kor sopp og alger dannar felles vekst, eller ymse korallar som har innlemma fotosyntetiserande algar i kroppen sin.

**Kommensialisme** er samliv som er til fordel for den eine parten og nøytralt for den andre. Døme på dette kan t.d. vera åtseletarar, som ventar til predatoren har ete ferdig sin del av byttet før dei et av det, eller epifyttar, som er plantar som veks på andre plantar utan å skade dei.

**Parasittisme** er samliv som er til fordel for den eine parten og til ulempe for den andre. Ein skil ofte mellom endoparasittar, som lever inni ein organisme, og ektoparasittar, som lever på utsida. Døme på ektoparasittar kan vera t.d. flått, mygg og igler, medan døme på endoparasittar kan vera m.a. bendelorm. Ein tredje form for parasittar er epiparasittane, som lever på andre parasittar.

## Sjå òg

* Mutualisme
* Kommensialisme
* Parasittisme
* Koevolusjon
* Pollinator

## Kjelder

* Delvis omsett frå dansk wikipedia
# Mary Shelley

|  |
| --- |
| **Mary Shelley** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland, Kongeriket Storbritannia, Storbritannia |
| **Fødd** | 30. august 1797 Somers Town |
| **Død** |
1. februar 1851 (53 år) Chester Square, Bournemouth |
| **Yrke** | skribent, reiseforfattar, romanforfattar, essayist, skodespelforfattar, biograf, science fiction-forfattar, lyrikar, novelleforfattar, omsetjar, German–English translator |
| **Språk** | engelsk |
| **Sjanger** | reiseskildring, gotisk litteratur, gotisk roman, spekulativ fiksjon |
| **Far** | William Godwin |
| **Mor** | Mary Wollstonecraft |
| **Ektefelle** | Percy Bysshe Shelley |
| **Born** | Clara Everina Shelley, William Shelley, Percy Florence Shelley, Clara Shelley |
| **Prisar** | Science Fiction and Fantasy Hall of Fame |
|  |
| Mary Shelley på Commons |

**Mary Wollstonecraft Shelley** (30. august 1797–1. februar 1851) var ein britisk forfattar som er mest kjend for boka *Frankenstein*.

Mary var fødd i London av Mary Wollstonecraft, som døydde då Mary var ti dagar gamal, og William Godwin. Etter at faren gifta seg på ny i 1801 levde Mary ofte hos pleieforeldra i Skottland. Allereie 10 år gamal skreiv ho si første bok.

I 1814 rømte ho heimanfrå (*History of a six weeks' tour*) med poeten Percy Bysshe Shelley, og i 1816 gifta dei seg etter at den første kona hans hadde teke livet sitt. Same året (*året utan sommar*) drog dei saman med Mary si søster Claire til Sveits for å treffe Lord Byron. I løpet av sommaren var dei ofte i lag nattetider i Byron sin Villa Diodati. I skummelt torevêr las dei grøssarar for kvarandre. Byron sin livlege, John Polidori, var òg med.

Inspirert av desse nattlege fantasiane i kombinasjon med bruk av opiat, oppstod tanken om at dei sjølve kunne skrive liknande forteljingar. Berre Mary Shelley og John Polidori kom lenger enn til utkast. I 1818, ho var då 19 år gamal, gav ho ut Frankenstein, rekna for å vere den første science fiction-romanen. Året etter, i 1819 gav John Polidori ut romanen *The Vampyre* som seinare skulle inspirere Bram Stoker til romanen *Dracula* som var gjeven ut i 1897.

*Frankenstein* vart populær, Mary Shelley byrja difor å skrive fleire bøker. Av dei meir sentrale er *The Last Man* som handlar om menneska sin undergang i det 21. hundreåret.

## Bibliografi

* *History of a Six Weeks' Tour* (1817)
* *Frankenstein or The Modern Prometheus* (1818)
* *Valperga or The Life and Adventures of Castrussio, Price of Lucca* (1823)
* *The Last Man* (1826)
* *The Fortunes of Perkin Warbeck* (1830)
* *Rambles in Germany and Italy in 1840, 1842 and 1843* (1844)

## Filmar inspirert av Mary Shelley

* James Whale: *Frankenstein* (1931).
* Ken Russell: *Gothic* (1987). Filmen skildrar ei natt i Villa Diodati.
* Kenneth Branagh: *Frankenstein* (1994).

## Bakgrunnsstoff

* Etekstar av Mary Shelley på Project Gutenberg
* *The Last Man* som e-bok
# Ian Fleming

|  |
| --- |
| **Ian Fleming** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Storbritannia |
| **Fødd** | 28. mai 1908 Mayfair |
| **Død** | 12. august 1964 (56 år) Canterbury |
| **Yrke** | journalist, skribent, romanforfattar, manusforfattar, prosaforfatter, sjømann |
| **Språk** | engelsk |
| **Far** | Valentine Fleming |
| **Mor** | Evelyn St. Croix Fleming |
| **Ektefelle** | Ann Fleming |
| **Partnar** | Monique Panchaud de Bottens |
| **Nettstad** |  |
| Ian Fleming på Commons |

**Ian Lancaster Fleming** (fødd 28. mai 1908 i London død 12. august 1964, daud 12. august 1964) er ein britisk forfattar, mest kjend for å ha skrive romanane om James Bond. Fleming hadde skotske foreldre, og ein bror, Peter, som var eit år eldre enn han.

## Bibliografi

### James Bond

* *Casino Royale*, 1953
* *Live And Let Die* (*Voodo-prestens gjenganger*/*Å leve og la dø*), 1954
* *Moonraker* (*Måneraketten*), 1955
* *Diamonds Are Forever* (*Diamanter varer evig*), 1956
* *From Russia With Love* (*Frå Moskva med kjærleg helsing*/*Med hilsen fra Moskva*), 1957
* *Dr. No* (*Doktor No*), 1958
* *Goldfinger* (*Gullfinger*/*Goldfinger*), 1959
* *For Your Eyes Only* (samling med James Bond-forteljingar), 1960
* *Thunderball* (*Operasjon Tordensky*), 1961
* *The Spy Who Loved Me*, 1962
* *On Her Majesty’s Secret Service* (*I hemmelig tjeneste*), 1963
* *You Only Live Twice* (*James Bond i Japan*), 1964
* *The Man With The Golden Gun* (*James Bond og mannen med gullpistolen*), 1965
* *Octopussy and The Living Daylights*, (samling med James Bond-forteljingar) 1966

### Andre verk

* *The Diamond Smugglers*, 1957
* *Thrilling Cities*, 1963
* *Chitty Chitty Bang Bang*, 1964
# Batyskaf

USS «Trieste»
USS «Trieste» rett før rekorddykket i Marianergropa
Ein **batyskaf** eller eit **djupvasskip** er ein ubåtliknande, sjølvgåande djupvassfarkost som består av ein kabin tilsvarande ein batysfære festa under ein tank fylt med væske som til dømes bensin.

Auguste Piccard, som fann opp den første batyskafen, konstruerte namnet *batyskaf* av dei greske orda *βάθος* (*bathys*), «djupn» og *σκάφος* (*skaphos*), «skip».

Den første batyskafen var «FNRS-2», bygd i Belgia av Piccard. Batteridrivne, elektriske motorar sørgde for framdrifta.

Den andre batyskafen til Piccard var «Trieste», som vart kjøpt av den amerikanske marinen i 1957. I 1960 sette «Trieste» ein uslåeleg verdsrekord ved å dykke ned til botnen av Challengerdjupet, det djupaste punktet i Marianegropa, som blir rekna for å vere det djupaste punktet i verdshava.

## Sjå òg

* Djupvassfartøy

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Batyskaf» frå Wikipedia på bokmål, den 6. september 2011.*

## Bakgrunnsstoff

* Den amerikanske marine si skildring av dykket, med bilete (engelsk) Arkivert 2001-03-03 ved Wayback Machine.
* Ei anna skildring av dykket (engelsk)
# 23. januar

**23. januar** er den 23. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 342 dagar att av året (343 under skotår).

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 23. januar i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Emil, Emilie og Emma |
| **Sverige** | Frej og Freja |
| **Danmark** | Emerentius og Emerentia |

## Hendingar

### Utlandet

* 1571: Børsen i London, *The Royal Exchange*, opna.
* 1793: Delingane av Polen: Russland og Preussen delte Polen mellom seg.
* 1973: Vulkanen Eldfell på Heimaey i Island braut ut.
* 1984: Brunei fekk sjølvstende frå Storbritannia.

### Noreg

Bouvetøya vart norsk biland 23. januar 1928.
* 1903: Trøndernes Fagforening blei stifta av Karl Sørvik.
* 1904: Bybrannen i Ålesund øydela 800 bygningar i sentrum av byen. 10 000 blei heimlause.
* 1928: Bouvetøya vart norsk biland ved kongeleg resolusjon.

## Fødde

*Sjå òg Fødde den 23. januar.*

* 1783: Stendhal, fransk forfattar
* 1813: Camilla Collett, norsk forfattar og kvinnesakskjempar
* 1832: Édouard Manet, fransk målar
* 1855: Edvard Hagerup Bull, norsk jurist og politikar

## Døde

Edvard Munch i 1921
*Sjå òg Døde den 23. januar.*

* 1744: Giambattista Vico, italiensk filosof
* 1889: Alexandre Cabanel, fransk målar
* 1898: Johannes Johannesson Aga, norsk bonde og politikar
* 1944: Edvard Munch, norsk målar
* 1947: Pierre Bonnard, fransk målar og iluustratør
* 1962: Anders Lothe, norsk lærar, poltikar og målmann
* 1963: Józef Gosławski, polsk bilethoggar
* 1989: Salvador Dalí, spansk målar
* 2000: Nils Bruland, norsk bilethoggar
* 2002: Pierre Bourdieu, fransk sosiolog
# Marianegropa

Marianegropa i Stillehavet.
**Marianegropa** er verdas djupaste djuphavsgrop. Marianegropa ligg vest i Stillehavet, aust og søraust for Marianane, på 11°21′ N 142°12′ Ø, nær Guam. Gropa markerer også grensa der to tektoniske plater møtest; Stillehavsplata vert her pressa under den filippinske plata.

Den største djupna i Marianegropa er Challengerdjupna, 11 034 meter under havflata. Denne djupna er langt større enn høgda til Mount Everest over havet. Djupa vart danna då Stillehavsplata vert pressa under den filipinske plata.

«USS Trieste» før dykkinga i Marianegropa.
Det lengste menneske har kome ned i gropa er 10 927 meter. Rekorden vart satt av den amerikanske oppdagaren Victor Vescovo i ein mini-ubåt i mai 2019.

Ekspedisjonen til Don Walsh og Jacques Piccard var dei første som dykka ned i gropa, i ein batyskaf (spesial-ubåt) kalla «USS Trieste». Dei nådde 10 916 meter ned den 23. januar 1960.

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Marianergropen» frå Wikipedia på bokmål, den 26. januar 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Marianegropa**
# Momentmagnitude

**Momentmagnitude** er ein magnitudeskala som vert nytta av seismologar for å samanlikne storleiken på jordskjelv.

Skalen er logaritmisk, slik at eit sprang på 1 på skalaen utgjer eit jordskjelv som er 31,6 gonger sterkare og eit sprang på 2 utgjer nesten eit tusen gonger kraftigare jordskjelv.

## Sjå òg

* Richterskalaen

## Bakgrunnsstoff

* NORSAR: Magnitude Arkivert 2008-01-08 ved Wayback Machine.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Moment magnitude scale» frå Wikipedia på engelsk, og «Momentmagnitude» frå Wikipedia på bokmål den 2. februar 2008.*
# 23. juni

Bål på jonsokaftan. *(Foto: Malene Thyssen, 23. juni 2005)*
**23. juni** er den 174. dagen i den gregorianske kalenderen (175. under skotår). Det er 191 dagar att av året.

## Merkedag

* Jonsokaftan, St. Hanskvelden eller midtsommar.

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nasjonaldag i Luxemburg. |

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 23. juni i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Elfrid og Eldrid |
| **Sverige** | Adolf og Alice |
| **Danmark** | Paulinus |

## Hendingar

### Utlandet

* 1743: Adolf Fredrik blei vald til tronfølgar av den svenske riksdagen etter påtrykk frå tsarina Elisabet av Russland.
* 1915: Italia gjekk til åtak mot Austerrike langs Isonzo.

### Noreg

* 1948: Høgsterett dømde Knut Hamsun til å betale kr 325 000 i skadebot for sitt hopehav med det norske nazi-styret.
* 1959: 24 utanlandske turistar omkom då Stalheim Hotell i Voss brann ned.
* 1998: Noreg slo Brasil 2-1 i fotball-VM i Frankrike, og kvalifserte seg til åttedelsfinalane.
* 2000: Frøyatunnelen mellom øyane Hitra og Frøya vart opna.

## Fødde

*Sjå òg Fødde den 23. juni.*

* 47 f.Kr.: Farao Cæsarion av Egypt
* 1863: Christian Fredrik Michelet, norsk politikar
* 1889: Anna Akhmatova, russisk diktar
* 1937: Martti Ahtisaari, finsk politikar
* 1948: Kari Nordheim-Larsen, norsk politikar
* 1951: Borghild Tenden, norsk politikar
* 1972: Zinedine Zidane, fransk fotballspelar

## Døde

*Sjå òg Døde den 23. juni.*

* 1891: Wilhelm Eduard Weber, tysk fysikar
* 1926: Viktor Vasnetsov, russisk målar
* 1933: Olaf Bull, norsk forfattar
* 1948: Sven Oftedal, norsk politikar
* 2005: Hanna Kvanmo, norsk politikar
# Første mai

Første mai 2003 i Trondheim. Foto: Aslak Raanes
**Første mai** er ein internasjonal demonstrasjonsdag for den sosialistisk orienterte fagrørsla og alle sosialistiske og kommunistiske parti i heile verda. Det var den Andre Internasjonalen på kongressen sin i 1889 som vedtok at 1. mai skulle vera arbeidarrørsla sin dag, og slik har det sidan vore. I somme land, mellom dei Noreg, er første mai offentleg høgtidsdag.

I Første mai-demonstrasjonane verda rundt blir det bruka raude flagg, det felles symbolet for den sosialistiske arbeidarrørsla i alle land. I Noreg blir det attåt norske flagg og reine raude flagg også bruka «hammarflagg», det vil seie raude flagg med eit kvitt hammarmerke øvst ved stonga. Dette var symbolet for norsk arbeidarrørsle i 1930-åra, då bruka i alle samanhengar, men blir no berre bruka 1. mai.

Dei fleste Første mai-arrangementa i Noreg blir organiserte av LO-avdelingar eller LO-avdelingar i lag med partilag av DNA og SV.

I somme land har sosialistiske førstemai-markeringar vore forbodne, såleis mellom anna i Noreg under den nazi-tyske okkupasjonen og Quisling-styret.

## Anna

* *1ste Mai* var namnet på ei sosialistisk rogalandsavis som kom ut første gong i 1895 og siste gong i 1955.
# 20. juni

**20. juni** er den 171. dagen i den gregorianske kalenderen (172. under skotår). Det er 194 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

* Verdas flyktningedag

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 20. juni i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Salve, Sølve og Sølvi |
| **Sverige** | Linda |
| **Danmark** | Sylverius |

## Hendingar

### Utlandet

* 1837: Victoria blei britisk dronning.
* 1960: Mali og Senegal fekk sjølvstende.
* 2001: Pervez Musharraf blei president i Pakistan etter eit statskupp.

### Noreg

* 1985: Arne Treholt blei dømd til 20 års fengsel for spionasje.

## Fødde

*Sjå òg Fødde den 20. juni.*

* 1615: Salvatore Rosa, italiensk målar
* 1694: Hans Adolph Brorson, dansk biskop og salmediktar
* 1847: Gina Krog, politisk aktivist
* 1868: Olav J. Myklebust, gardbrukar og politikar
* 1931: Arne Nordheim, norsk komponist
* 1942: Brian Wilson, USA-amerikansk komponist og musikar
* 1963: Anne Jahren, norsk langrennsløpar
* 1967: Nicole Kidman, amerikansk-australsk skodespelar
* 1981: Brede Hangeland, norsk fotballspelar

## Døde

Den danske historikaren Kristian Erslev døydde 77 år gammal
*Sjå òg Døde den 20. juni.*

* 465: Keisar Wencheng av Nordre Wei
* 840: Ludvig den fromme, frankisk konge
* 1351: Margareta Ebner, tysk nonne og mystikar
* 1597: Willem Barents, nederlandsk oppdagar
* 1787: Carl Friedrich Abel, tysk gambespelar og komponist
* 1930: Kristian Erslev, dansk historikar
* 1933: Clara Zetkin, tysk politikar
* 2015: Miriam Schapiro, kanadisk-amerikansk kunstnar
* 2017: Artisten Prodigy, amerikansk rappar