Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Delinga av Britisk India

| Sørasiatisk historie
 |
| --- |
| Steinalder | 70 000–3300 f.Kr. |
| • Mehrgarhkulturen | • 7000–3300 f.Kr. |
| Induskulturen | 3300–1700 f.Kr. |
| Sein harappakultur | 1700–1300 f.Kr. |
| Vedisk tid | 1500–500 f.Kr. |
| Jernalder | 1200–300 f.Kr. |
| • Mahadjanapada | • 700–300 f.Kr. |
| • Magadhariket | • 545–320 f.Kr. |
| • Mauryariket | • 321–184 f.Kr. |
| Mellomrika | 230 f.Kr.–1279 |
| • Satavahanariket | • 230 f.Kr.–199 e.Kr. |
| • Kusjanriket | • 60–240 |
| • Guptariket | •280–550 |
| • Palariket | • 750–1174 |
| • Tsjolariket | • 848–1070 |
| Muslimske rike | 1206–1596 |
| • Delhi-sultanatet | • 1206–1526 |
| • Dekkan-sultanat | • 1490–1596 |
| Hoysalariket | 1040–1346 |
| Kakatiyariket | 1083–1323 |
| Vidjayanagarariket | 1336–1565 |
| Marathariket | 1674–1818 |
| Mughalriket | 1526–1707 |
| Sikh-samveldet | 1716–1849 |
| Britisk India | 1858–1947 |
| Delinga | 1947 og vidare |

**Delinga av Britisk India** fann stad natta mellom den 14. og 15. august 1947 og skapte to nye sjølvstendige statar, India og Pakistan, av den britiske kolonien India. Delinga gjekk føre seg på geografisk og administrativt nivå, med innføringa av nye territorium og ei todeling av embetsverket, militæret, infrastruktur og annan britisk-indisk eigedom.

Kart over Sør-Asia frå 1909, med fleirtalsreligionar avmerkte med fargar. Grønt er islam, raudt hinduisme.
Muhammad Ali Jinnah, til venstre, blir rekna som landsfaderen til Pakistan. Mahatma Gandhi, til høgre, var imot delinga.
Delinga var basert på eit ønske frå muslimar om å få sitt eige land, og fordelte i stor grad område der det var muslimsk fleirtal til Pakistan (som også omfatta noverande Bangladesh) og resten til India. Meir eller mindre sjølvstendige fyrstestatar som hadde vore tilknytte den britiske kolonien fekk velja å bli med i eitt av dei to landa. Den nye landegrensa delte statar (Bengal og Panjab), lokalsamfunn og i nokre høve familiar. Ho medførte at rundt 15 millionar menneske måtte flytta, medan opp mot ein halv million blei drepne i uroa rundt delinga. Den tragiske delinga, ofte berre kjend som «Partition» i Sør-Asia, har sett djupe spor, og har vore skildra i talrike noveller, romanar og filmar. Ho har også ført med seg spenning og krigar mellom Pakistan og India over omstridde område, som Kashmir.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Delinga av Britisk India**
# Ali ibn Abi Talib

|  |
| --- |
| **Ali ibn Abi Talib** |
|  Framstilling av at Ali blir utnemnd til etterfølgjar ved Ghadir Khumm, i ein illustrasjon frå 1307 eller 1308. |
| **Statsborgarskap** | Rashidun-kalifatet |
| **Fødd** | 17. mars 599 Mekka |
| **Død** | 661 Kufa |
| **Yrke** | statsmann, kadi, faqih, muhaddith, mufassir, dommar, lyrikar, kalif |
| **Språk** | arabisk |
| **Religion** | Islam |
| **Far** | Abu Talib ibn ‘Abd al-Muttalib |
| **Mor** | Fatimah bint Asad |
| **Ektefelle** | Fatima az-Zahra, Umm ul-Banin, Umamah bint Zainab, Asma bint Umays, Khawla al-Hanafiyya, Layla bint Mas'ud, Al-Sahba bint Rabi'a, Umm Sa'id bint Urwah |
| Ali ibn Abi Talib på Commons |

**Ali bin Abu Talib** var kalif over den muslimske verda på 600-talet. Han etterfølgde kalif Uthman som vart drepen i 656. Ali bin Abu Talib var svigerson og nær slektning av profeten Muhammed. Kalifatet hans vart utfordra av omajadekalifen Muawiya I, dei kom fram til eit forlik i 657 som innebar at Muawiya vart kalif i røynda medan Ali bin Abu Talib vart verande kalif i namnet. Ali vart drepen i konfliktene som følgde av forliket. Tilhengjarane av Ali er opphavet til dagens sjiamuslimar.

## Kjelder

* Amidu A.A. (2005). *Leksjon 3*. For intern bruk i Afrikastudier Modul C ved NTNU.
# Pretoria

|  |
| --- |
| Pretoria |
| by |
|  |
| Land |  Sør-Afrika |
| Areal | 687,54 km² |
| Folketal |  741 651 (2011) |
|  Pretoria ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Pretoria |

**Pretoria** (også kalla **Tshwane**) er den administrative hovudstaden i Sør-Afrika, og har om lag 1,3 million innbyggjarar. Byen ligg i den nordlege delen av Gautengprovinsen, om lag 50 km nord for Johannesburg. Hovudspråka i området er afrikaans, tswana, engelsk og ndebele.

## Geografi

Byen ligg på ei trelaus slette i overgangsområdet mellom høglandet og bushlandet. Sletta ligg i ein frodig dal med rikt fugleliv, 1 360 moh., omkransa av Magalies- og Witwatersrandberga.
Elva Aapies renn gjennom.

Pretoria er regelmessig laga til med breie vegar, opne plassar og mange små hus med hagar rundt. Dei offisielle regjeringsbygga ligg i bydelen Bryntirion.

## Namn på byen

*Pretoria* fekk namnet sitt etter Andries Pretorius, ein boerhelt frå før Sør-Afrika blei kolonisert av britane. Etter at dei farga sørafrikanarane fekk demokratiske rettar i landet, har dei ønska å endra ulike mistilhøve, slik som at mange viktige byar har namn frå afrikaans eller engelsk, medan tradisjoneller namn frå innfødde språk er blitt borte. Det er gjort mange framlegg om namneendringar ulike stader i landet, og i Pretoria ville ein endra namnet til Tshwane, som tyder «me er like».

Tshwane var namnet på sonen til zuluhovdingen Mushi, som slo seg ned i området som skulle bli Pretoria tidleg på 1700-talet, rundt hundre år før dei første boarane kom dit. Mushi kalla opp elva som no renn gjennom byen etter sonen sin. Seinare fekk elva afrikaans-namnet Apies.

I nyare tid blei namnet Tshwane teke i bruk om det urbane området rundt Pretoria. I mars 2005 vedtok så bystyret at også sjølve hovudstaden skulle bera dette namnet. Endringa blei tilråda av den sørafrikanske kommitéen for geografiske namn i mai same året. Eit år etter uttalte kulturministeren Pallo Jordan at ei slik endring måtte tenkast nøye gjennom, og la henne foreløpig på is.

Det har vore motstand frå fleire kantar mot det føreslåtte nye namnet. Afrikaans-talarar har demonstrert for Pretoria-namnet, som dei hevder er ein viktig del av kulturen deira. Svarte leiarar har kritisert valet av Tshwane som einsidig zulu, og har mellom anna føreslått KwaMyamana, som er det tradisjonelle ndebele-namnet for området. Andre er derimot svært begeistra for namnet.

Pretoria har òg tilnamnet *jakarandabyen* etter dei mange jakarandatrea som veks langs gatene.
# Trykking

Avispresse
Flyttbare metalltypar.
**Trykking** er ein industriell prosess for å produsere tekst og bilde, typisk med blekk på papir ved hjelp av ei trykkepresse.

Boktrykking på 1400-talet.
## Historie

Trykking blei først utvikla i Kina, der blokktrykk med tre var i bruk på 500-talet. I 1040 utvikla oppfinnaren Bi Sheng lause typar i tre, og to århundre seinare blei det laga metalltypar i Korea. Utbreiinga av trykkekunsta førte til at kinesiske bibliotek inneheldt titusentals verk, medan bøker framleis var mangelvare i Europa.

Kunnskapen om trykking filtrerte truleg vestover, gjennom India og Arabia til Europa, men likevel var ein nøydd til å gjenoppfinna dei lause typane her. Det gjorde Johann Gutenberg i 1440, på ei gammal vinpresse. Oppfinninga er blitt gjeven mykje av æra for den europeiske overgangen frå mellomalder til opplysingstid.

Mot slutten av 1700-talet kom ei bølgje med nye oppfinningar innan trykkinga, som teknikkane litografi og trestikk, og fleire typar nye og sterkare presser.

## Moderne trykkeprosessar

Vi har i dag fire forskjellige trykkteknikkar som blir brukt til både industriell og kunstnarisk trykking.

* Høgtrykk (boktrykk), der elementa ein trykkar ligg høgare enn dei andre
* Djuptrykk, der elementa ein trykkar ligg djupare enn dei andre
* Flattrykk/Plantrykk (litografi, offset), der det ikkje er høgdeforskjell på dei trykkande og ikkje-trykkande felta i trykkforma
* Silketrykk (serigrafi), der fargen blir pressa gjennom hol i ein duk.

## Bakgrunnsstoff

* DET TRYKTE ORD - bokens historie i Norge av Karin-Helene R. Hognestad
# SGML

**SGML** (Standard Generalized Markup Language) er ein ISO-standard frå 1986 (ISO 8879) og er som XML eit metaspråk. Det vil seie at språket vert nytta for å definere markup-språk. XML er ein W3C-standard frå 1998 og er eit subset av SGML. SGML er meir komplekst og meir komplisert å implementere enn XML, men språket er meir fleksibelt. I motsetnad til XML så held SGML seg alltid til ein DTD (Document Type Definition).

## Sjå også

Skilnadar og samanlikning mellom SGML og XML:
# ESPN Classic

ESPN Classic|  |
|  |
| Lansert | 6. mai 1995 |
| Eigd av | ESPN |
| Land | USA |
| Hovudkontor | Bristol |
| Nettstad |  |

**ESPN Classic** var ein amerikansk sportskanal som sende reprisar av klassiske idrettshendingar og dokumentarar om idrettsutøvarar. Kanalen starta i 1995 som **Classic Sports Network**, 2 år seinare vart kanalen kjøpt opp av ESPN og fekk namnet *ESPN Classic*. Kanalen vart lagd ned den 1. januar 2022.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **ESPN Classic Offisiell nettstad
# Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais

|  |
| --- |
| Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais |
|  |
|  |
| Fødd | 11. februar 1699 |
| Fødestad | Saint-Malo |
| Død | 10. november 1753 |
| Dødsstad | Paris |
| Rang | capitaine de frégate |
| Eining | Den franske marinen |
| Konfliktar | Den austerrikske arvefølgjekrigen, Den fyrste karnatiske krigen |

**Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais** (**comte de La Bourdonnais**) (11. februar 1699–10. november 1753) var ein offiser i den franske marinen og administrator i Det franske austindiske kompaniet.

Han vart fødd 11. februar 1699 i Saint-Malo i Bretagne og reiste til sjøs som gut. I 1718 tente han for Det franske austindiske kompaniet som løytnant. I 1724 vart han forfremma til kaptein og utmerkte i erobringa av Mahé utanfor Malabarkysten, slik at han fekk namn etter byen. I to år tente han som portugisisk statthaldar i Goa, men kom tilbake i fransk teneste i 1735 som guvernør i Île de France (Mauritius) og the Île de Bourbon (Réunion). Han vitja Frankrike i 1740, men reisa vart avbroten på grunn av krig med Storbritannia og han vart sett til å kommandere flåten i dei indiske farvatna.

Statue i Saint-Denis på Réunion
Han redda Mahé og hjelpte general Dupleix ved Pondicherry, slo Lord Peyton og i 1746 medverka han i omleiringa av Madras. Han krangla med Dupleix over styret av India, og tilhøvet dei i mellom vart ikkje betre då Mahe kom tilbake til Île de France og oppdaga at Dupleix hadde utpeikt ein etterfølgjar som guvernør. Han segla på eit nederlandsk fartøy for å ta saka si til retten då han vart teken til fange av britane. Han fekk derimot lov å reise til Frankrike på prøve, men i staden for å ta krangelen med Dupleix til retten, vart han i 1748 arrestert for vanstyre som guvernør, og sett i Bastillen i to år. Han vart stilt for retten i 1751 og frikjend, men helsa hans hadde vorte dårleg i fengselet og han hadde mista eigedomane sine. Til det siste kom han med urettvise anklager mot Dupleix. Han døydde i Paris den 10. november 1753.

Fleire stader vart kalla opp etter han, som Mahé på Seychellane, Mahé i Pondicherry i India, Mahébourg på Mauritius og ei gate i Pondichéry. Port Louis på Mauritius har eit hotell med hans namn, Labourdonnais Waterfront Hotel.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais» frå Wikipedia på engelsk, den 1. januar 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Tekst frå *Encyclopædia Britannica* si 11. utgåve, eit leksikon som i dag er offentleg eigedom.
# Grunnvasspegel

Skisse av grunnvasspegelen med endringar mellom sommar og vinter.
**Grunnvasspegel** er den øvre grensa for nivået til grunnvatnet i berggrunn eller jordgrunn. Denne kan vera så djup at ein må bora eller grava ein brønn for å skaffa drikkevatn. Han er definert som «den flaten der grunnvannstrykket er lik atmosfæretrykket». Grunnvasspegelen dannar den øvre grensa av den freatiske sona.

Tørke eller lågare nedbørsmengder vil føre til at grunnvasspegelen blir lågare, medan han i regntid kan stiga til bakkenivå.

## Endringar i grunnvassnivået

Bygginga av Romeriksporten, jernbanetunnelen frå Oslo til Lillestrøm, førte til endringar i grunnvasspegelen i Østmarka i Oslo. Fjellet der tunnelen skulle gå var oppsprekt. Då tunnelen var ferdig, fungerte han som eit dreneringsrøyr for fleire tjern og småvann i Østmarka i Oslo. Nordre Puttjern blei nesten heilt tørrlagt.

I botnen av Engavatnet i Brønnøy i Nordland er det eit hull som er forbunde med eit grottesystem. Dette holet er vanlegvis tetta att av leire, men når grunnvasspegelen synk, kan denne «proppen» kollapsa, og vatnet forsvinn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Grunnvannsspeil» frå Wikipedia på bokmål, den 11. juni 2023.*
# Volgograd oblast

|  |
| --- |
| Volgograd oblast |
| Волгогрaдская oбласть |
| oblast |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land |  Russland |
| Region | Povolzjyje |
| Hovudstad |  Volgograd  |
| Areal | 113 900 km² |
| Folketal |  2 434 046 (1. januar 2025) |
| Språk | russisk |
| Tidssone | UTC +3 (MSK) |
| Bilnummer | 34 |
|  Volgograd oblast ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Volgograd Oblast |

**Volgograd oblast** er eit oblast sør i Russland. Volgograd oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Volgograd.

## Folkesetnad

Dei største byane er Volgograd (1 021 000 ibuarar) og Volzjskij (314 300).

Dei største etniske gruppene ved folketeljinga i 2010 var:

* Russarar: 88,5 %
* Kasakhar: 1,8 %
* Ukrainarar: 1,4 %
* Armenarar: 1,1 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Volgograd oblast Offisiell nettstad
# Sosial manipulering

**Sosial manipulering** går ut på å skaffe seg ein fordel eller makt ved å lure nokon. Det er mykje det same som psykologisk manipulasjon, som er ein type sosial påverknad med det føremål å skifte oppførsel eller oppfatning hjå den gruppa som skal manipulerast.
# Helle Thorning-Schmidt

|  |
| --- |
| Helle Thorning-Schmidt |
|  Helle Thorning-Schmidt Foto: Magnus Fröderberg/norden.org |
|  |
| Fødd | 14. desember 1966 (59 år) Rødovre i Danmark |
| Statsborgar av | Kongeriket Danmark |
| Parti | Socialdemokraterne |
| Yrke | politikar |
| Institusjonar | Bilka Redd Barna |
| Utdanna ved | Københavns Universitet Europa-colleget Ishøj Gymnasium |
| Far | Holger Thorning-Schmidt |
| Ektefelle | Stephen Kinnock |
| Barn | Johanna Kinnock, Milo Kinnock |
| Verv | Statsminister i Danmark 3. oktober 2011–28. juni 2015 |
| Føregangar | Lars Løkke Rasmussen |
| Etterfylgjar | Lars Løkke Rasmussen |
| Verv | Formann for Socialdemokraterne 12. april 2005–28. juni 2015 |
| Føregangar | Mogens Lykketoft |
| Etterfylgjar | Mette Frederiksen |
| Verv | Folketingsmedlem 8. februar 2005– |
| Verv | Europaparlamentsmedlem 10. juni 1999–13. juni 2004 |
| Alle verv | * Danske statsministrar (2011–2015)
* medlem av Folketinget (2005–)
* Medlem av Europaparlamentet (1999–2004)
* medlem av Folketinget (–2016)
* medlem av Folketinget
* medlem av Folketinget
 |
| Nettstad |
| www.hellethorning.dk |

**Helle Thorning-Schmidt** (fødd 14. desember 1966) er ein dansk tidlegare politikar for Socialdemokratiet. Ho var statsminister i Danmark frå 3. oktober 2011 til 28. juni 2015, og formann i Socialdemokratiet frå 2005 til 2015. Ho var medlem av Folketinget frå 2005 til 2016. Etter folketingsvalet 2011 danna ho Thorning-Schmidt-regjeringa og vart dermed den første kvinnelege statsministeren i Danmark.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad Arkivert 2011-09-24 ved Wayback Machine.
# Kanaudji

|  |
| --- |
| **Kanaudjiogså skrive kanauji, braj-kanauji** |
| **Klassifisering** | Indoeuropeisk  indoiransk   indoarisk    vestleg hindi     hindi |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Hovudsakleg India |
| **Område** | Uttar Pradesh |
| **Kanaudjitalande i alt** | 6 millionar (1977) |
| **Skriftsystem** | Devanagari |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-2** | bjj |
| **ISO 639-3** | bjj |

**Kannauji** eller **kanauji** (devanagari क़न्नौजी), òg kalla **braj-kanauji** (क़न‍उजी), er ein variant av hindi som blir tala i regionane Farrukhabad og Cawnpore i den indiske delstaten Uttar Pradesh. Kannaaudji er eit austindisk språk og har om lag 6 millionar talande.

Språket er det austlegaste av dialektkontinuumet vestleg hindi. Kanaudji har ei lingvistisk grense til bradjbhakha, som det mange trekk til felles med. Ein dialekt av språket har mange trekk frå det austlege hindispråket avadhi.

Kannaudjitalarar oppfattar gjerne seg sjølve som hinditalarar, og mange av dei reknar det ikkje som eit eige språk. Det er likevel vanskeleg for talarar av standard hindi å forstå kannaudji.

## Fonologi

Kanaudjiendinga /o:/ erstattar ofte bradjbhakhaendinga /au/. Substantiv som ender med konsonant på hindustani har ofte endinga /u/ i kanaudji.

## Kjelder

* Ethnologue-rapport
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
* Engelsk Wikipedia
* *Denne artikkelen bygger på «Braj-kanauji» frå Wikipedia på bokmål, den 1. januar 2016.*
# Siwalik

|  |
| --- |
| Siwalik |
| Sivalik |
| fjellkjede |
|  Kalimpong sett frå ein nærliggande ås. I bakgrunnen ligg Himalaya.  |
| Land |  Nepal,  India  Pakistan |
| Fjellkjede | Himalaya |
| Koordinatar | ﻿ / ﻿ |
| Lengd | 2 400 km |
|  Siwalik ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Siwalik.

 Kart som viser Siwalik.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Shivalik Hills |

**Siwalik** (kalla *Manak Parbat* i eldre tider) er ei fjellkjede i ytre Himalaya. Fjellkjeda strekkjer seg kring 2400 km kring eit område som startar nesten frå Induselva til Brahmaputra, med eit gap på kring 90 km mellom elvene Teesta og Raidak i Assam. Breidda på Siwalik er frå 10 til 50 km og middelhøgada er frå 1500 til 2000 meter over havet.

## Geologi

Ganges skjer gjennom Siwalik.
Siwalik frå Sukhnasjøen
Siwalik er den sørlegaste og geologisk yngste aust-vestgåande fjellkjeda i Himalaya. Siwalik er delt inn i fleire mindre område. Dei strekkjer seg vestover frå Arunachal Pradesh gjennom Bhutan til Vest-Bengal, og vidare vestover gjennom Nepal og Uttarakhand, og inn i Himachal Pradesh og Kashmir. Fleire store elvar skjer seg gjennom fjella på veg sørover frå Himalaya. På sørsida av fjella finst eit netteverk av små riller og kanalar, der det oppstår elva under monsunen.

Siwalik består hovudsakleg av sandstein og konglomerat, som er forsteina detritus. Restane av magnetiseringa av silsteinar og sandsteinar indikerer at dei vart avsett for 16-5,2 millionar år sidan og Karnalielva har grave fram dei eldste delane av Siwalik i Nepal.

## Førhistorie

*Sivapithecus* (ein type ape, tidlegare kalla *Ramapithecus*) er av dei mange fossila ein har funne i Siwalik-området.

Siwalik er òg av dei rikaste fossilområda i heile Asia. Her har ein funne alle slags dyr, mellom anna dei tidlegaste slektningane til dovendyret, sivatherium, ein tidleg sjiraff og *Colossochelys atlas*, ei enorm skjelpadde.

Ein har funne restane av soan-kulturen frå eldre steinalder (ca. 500 000 til 125 000 år sidan) i Siwalik-regionen. Denne kulturen bestod av *Homo erectus*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sivalik Hills» frå Wikipedia på engelsk, den 18. januar 2014.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*  «Siwalik Hills». *Encyclopædia Britannica* (11. utg.). 1911.

 Tekst i offentleg eige: Chisholm, Hugh, red. (1911). *Encyclopædia Britannica* (på engelsk) (11. utg.). Cambridge University Press.
# Tertiærnæringar

Transport og handel er typiske tertiærnæringar.
Dette er ein marknad i Marangu i Tanzania.
**Tertiærnæringar**, **tenesteytande næringar** eller **servicenæringar** er næringar som hovudsakleg driv tenesteytande verksemd og ikkje produserer varer.

Ofte formidlar slike næringar produkt frå primær- og sekundærnæringar. Til dømes utfører transportindustrien ei næring der tenesta (eller produktet) deira kan vera å frakta varer eller råvarer frå ein stad til ein annan.

Til tertiærnæringene reknar me handel, hotell, uteliv, transport, lagring, kommunikasjon, bank, finans og offentleg og privat tenesteyting.

## Sjå og

* Primærnæringar
* Sekundærnæringar

## Kjelder

* Definisjon frå «tertiærnæringer» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Dei frie kunstene

*Septem artes liberales* frå «*Hortus deliciarium*» av Herrad von Landsberg (ca. 1180)
**Dei frie kunstene** eller **dei sju frie kunstene** (latin *septem artes liberales* eller berre *artes liberales*) er den tradisjonelle europeiske danningskanonen som opphavleg bestod av grammatikk, dialektikk og retorikk (språkleg triviume) saman med aritmetikk, geometri, musikk og astronomi (talkunst-quadrivium).
Omgrepet viser til 'kunster som sømmer seg for ein fri mann'.

Omgrepet stammar frå oldtida sitt fundament for teologiske studiar.
Nemninga er omsett frå gresk, der det vart tala om *enkyklikos paideia* ('fagkrinsutdanning'). Den romerske filosofen Varro hadde i si tid sett opp ni grunnleggjande fag det var krav om å meistre. Boethius grensa av desse til sju tidleg på 500-talet. Før han hadde òg Augustin vore inne på tanken.

## Inndeling

Dei sju kunstene var delte i to hovudbolkar: *Quadrivium* (fire), og *Trivium* (tre). Dei fire quadrivia vart rekna som dei gjævaste, av di dei tok føre seg «himmelske» fag: Astronomi, geometri, aritmetikk og musikk. Desse fire var alle matematiske og teoretiske. I mellomalderen var musikkteori eit opphøgd fag, ikkje praktisk utøving av musikk. Desse fire er første gongen fastsette i Platons hovudverk *Staten*.

Dei tre trivia-kunstane var meir handverksprega: Grammatikk, dialektikk og retorikk. Desse hadde mykje med øving i skrift, formidling og talekunst å gjera.

Desse sju gjekk opp i filosofi og skolastikk som ei høgare eining. Utover i mellomalderen kom disiplinen musikk til å skifte ståstad, og opp mot renessansen vart praktisk utøving av musikken meir sett saman med retorikken, slik at musikken fjerna seg frå quadrivium og vart meir «triviell».

## Dei frie kunstene i høgare utdanning

Dei sjue frie kunstene var dei akademiske faga som fanst i antikken og i mellomalderen fram til renessansen. I nokre land snakkar ein framleis om «dei frie kunstene», på engelsk til dømes som *liberal arts*, i motsetnad til andre yrkesinnretta eller teknologiske fag.

Namnet på den tidligere opptakseksamenen ved universitet i Danmark og Noreg, examen artium, tyder 'eksamen i (dei frie) kunstene'. Den akademiske tittelen magister artium tyder 'lærar i (dei frie) kunstene', og uttrykket blir også brukt i den nyare tittelen doctor artium («artium» er genitiv av «artes»).

## Kjelder

## Litteratur

* Blanshard, Brand (1973): *The Uses of a Liberal Education: And Other Talks to Students*. Open Court. ISBN 0-8126-9429-5
* Joseph, Sister Miriam (2002): *The Trivium: The Liberal Arts of Logic, Grammar, and Rhetoric*. Paul Dry Books Inc.
* Parker, H. (1890): «The Seven Liberal Arts» i: *The English Historical Review*, Vol. V.
* Kitao, T. Kaori; Kenan, Jr., William R. (27. mars 1999): *The Usefulness Of Uselessness* (PDF). Keynote Address, The 1999 Institute for the Academic Advancement of Youth's Odyssey at Swarthmore College.
* Tubbs, N. (2011): «Know Thyself: Macrocosm and Microcosm» (sammendrag) i: *Studies in Philosophy and Education*, Volume 30, no.1.
# Aishwarya Rai

|  |
| --- |
| Aishwarya Rai |
|  |
|  |
| Fødd | 1. november 1973 (52 år) |
| Fødestad | Mangalore |
| Fødenamn | Aishwarya Rai, ऐश्वर्या राय |
| Aktive år | 1997– |
| Verka som | filmskodespelar, modell, venleikstevlingsdeltakar, skodespelar |
| Ektefelle | Abhishek Bachchan |
| Born | Aaradhya Bachchan |
| Prisar | ridder av Ordre des Arts et des Lettres, Padma Shri in arts, Filmfare Critics Award for Best Actress – South, Filmfare Award for Best Actress, Filmfare Award for Best Actress, International Indian Film Academy Awards, Zee Cine Awards, Screen Awards, Stardust Awards |

**Aishwarya Rai** (fødd 1. november 1973) er ei indisk filmstjernene i Bollywood, og tidlegare Miss World i 1994.

Rai har spelt i mange indiske filmar, og dessutan fleire amerikanske filmar og reklamar.

Ho er gift med Abhishek Bachchan, som er sonen til skodespelaren Amitabh Bachchan.

Ho fekk den indiske utmerkinga Padma Shri for det kunstnariske virket sitt i 2009.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Aishwarya Rai» frå Wikipedia på bokmål, den 11. november 2021.*

## Bakgrunnsstoff

* Aishwarya Rai ved The Internet Movie Database (IMDb)