Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Åse Kleveland

|  |
| --- |
| Åse Kleveland |
|  |
|  |
| Fødd | 18. mars 1949 (77 år) Stockholm |
| Statsborgar av | Noreg, Sverige |
| Parti | Arbeidarpartiet |
| Yrke | songar, politikar, låtskrivar, gitarist, programleiar, musikar |
| Utdanna ved | Universitetet i Oslo |
| Ektefelle | Svenolov Ehrén |
| Sambuar | Oddvar Bull Tuhus |
| Medlem | Ballade! Human-Etisk Forbund |
| Alle verv | * Norsk kulturminister (1990–1996)
 |

**Åse Maria Kleveland** (fødd 18. mars 1949 i Stockholm) er ein svensk–norsk kulturarbeidar, politikar og songar. Ho har sidan 2007 vore styreleiar i Human-Etisk Forbund.

Åse Kleveland budde i Noreg frå 1957 og medverka i norsk fjernsyn og radio frå 1959. Frå 1990 til 1996 var Kleveland norsk kulturminister i Gro Harlem Brundtland si regjering. Frå 1999 til 2005 var ho direktør for Svenska filminstitutet, og frå 2006 til 2012 var ho direktør for dei norske Rikskonsertane. 10. juni 2007 vart Kleveland samrøystes vald til styreleiar for Human-Etisk Forbund.

## Karriere som musikar

Åse Kleveland debuterte i *Hylands Hörna* og turnerte verda rundt. Eit par år spelte ho teater i Stockholm, deretter gitar i Noreg. «Intet er nytt under solen», framført av Kleveland og skriven av Arne Bendiksen, vann norsk Melodi Grand Prix i 1966 og kom på 3. plass i den internasjonale finalen same året. Ho var programleiar for Eurovision Song Contest 1986 i Bergen, etter at Bobbysocks hadde vunne for Noreg året før.

Åse Kleveland var medlem i visegruppa Ballade!. Som songar er ho kjent for sin mørke og sjelfulle stemme. Ho både syng og spelar gitar og har komponert songar i visetradisjonen.

## Private tilhøve

Kleveland er gift med Oddvar Bull Tuhus. Ho har tidlegare vore gift med den svenske biletkunstnaren Svenolov Ehrén, frå 1972 til 1982.

Ho er dotter til norske Olaf Kleveland frå Evje og svenske Eva Maria. Far hennar, Olaf Kleveland, kom til Sverige i 1943 som flyktning og budde der saman med kone og barn heilt til dei i 1956 flytta til Noreg og etter kvart til Romerike. Han fekk arbeid på Institutt for atomenergi på Kjeller.

## Åse Kleveland som deltakar i Melodi Grand Prix

| År | Tittel | Plassering i den norske finalen | Plassering i den internasjonale finalen |
| --- | --- | --- | --- |
| 1966 | «Gi meg fri» | Nr. 2 |  |
| 1966 | «Intet er nytt under solen» | Nr. 1 | Nr. 3 |

## Sjå òg

* Åse Kleveland-songar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Biografi på Stortinget.no
* Svenska filminstitutet
* Rikskonsertene
* Det suser i serken (portrett) (Dagbladet, 2005)
# Didrik Solli-Tangen

|  |
| --- |
| Didrik Solli-Tangen |
|  Didrik Solli-Tangen under Melodi Grand Prix 2010 |
|  |
| Fødd | 11. juni 1987 |
| Fødestad | Porsgrunn i Noreg |
| Fødenamn | Didrik Solli-Tangen |
| Opphav | Noreg |
| Aktiv | 2009–i dag |
| Sjanger | Pop, opera og soul |
| Instrument | Vokal |
| Stemmetype | tenor |
| Verka som | Songar |

**Didrik Solli-Tangen** (fødd 11. juni 1987 i Porsgrunn) er ein norsk songar, oppvaksen på Heistad i Porsgrunn kommune.

Solli-Tangen har studert klassisk song ved Barratt Due musikkinstitutt i Oslo, der han også har blitt vener med Eurovision-vinnaren Alexander Rybak. Han har også gjort seg kjend som operasongar i USA i 2009.

Solli-Tangen fekk sitt gjennombrot då han deltok i Melodi Grand Prix 2010 med songen «My Heart Is Yours», skriven av Hanne Sørvaag og Fredrik Kempe. 23. januar 2010 gjekk Solli-Tangen, saman med A1, vidare frå delfinalen i Skien til finalen i Oslo Spektrum. Her gjekk han av med sigeren 6. februar. Han representerte Noreg i Eurovision Song Contest 2010 på heimebane i Bærum, men enda på 20. plass.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «Didrik Solli-Tangen» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mai 2010.*

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Føregangar** Alexander Rybak | **Vinnar av Melodi Grand Prix** 2010 | **Etterfylgjar** Stella Mwangi |
# Oliver Bierhoff

Oliver Bierhoff|  |
| Personleg informasjon |
| Fullt namn |
Oliver Bierhoff |
| Fødd |
1. mai 1968 (58 år) |
| Fødestad |
Karlsruhe i Vest-Tyskland |
| Høgd |
191 cm |
| Posisjon |
Angrepsspelar |
| Seniorkarriere\* |
| År | **Lag** | **Kampar** | **(Mål)** |
| 1986-1988 |
Bayer Uerdingen |
31 |
(4) |
| 1988-1989 |
Hamburger SV |
34 |
(6) |
| 1989-1990 |
Borussia Mönchengladbach |
8 |
(0) |
| 1990-1991 |
Austria Salzburg |
32 |
(23) |
| 1991-1995 |
Ascoli |
117 |
(48) |
| 1995-1998 |
Udinese |
86 |
(57) |
| 1998-2001 |
Milan |
91 |
(38) |
| 2001-2002 |
Monaco |
18 |
(5) |
| 2002-2003 |
Chievo |
26 |
(7) |
| Totalt |  | **443** | **(188)** |
| Landslag |
| 1996-2002 |
Tyskland |
70 |
(36) |
|
\* Seniorklubbkampar og mål berre telt for nasjonal liga |

**Oliver Bierhoff** (fødd 1. mai 1968) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå Karlsruhe. Midtspissen, som hadde sin styrke som hovudspelar, vart europameister med Tyskland i 1999 og seriemeister i Italia i 1999 med AC Milan.

## Karriere

### Klubbspel

Bierhoff fekk sin bundesligadebut med Bayer Uerdingen i 1986, gjekk så vidare til Hamburger SV i 1988 og eit kort opphald i Borussia Mönchengladbach i 1990. Sesongen 1990/91 skåra han mange mål for austerrikske Austria Salzburg. Dei neste ti åra var han aktiv i italiensk seriefotball, fyrst for Ascoli i tida 1991-95. Han fekk sitt gjennombrot med Udinese i perioden 1995-98, og vart i 1998 toppskårar i Serie A med 27 nettkjenningar. Frå 1998 til 2001 spelte han på AC Milan, der han vart seriemeister i sin fyrste sesong med laget. Han avslutta profftida med ein sesong i AS Monaco og ein siste sesong i italienske Chievo.

### Landslagsspel

Bierhoff debuterte på det tyske landslaget i februar 1996. I sin niande landskap, EM-finalen 1996 mot Tsjekkia i London, kom han inn frå benken og utlikna til 1-1, for så å verte kampvinnar då han skåra på såkalla «golden goal» i ekstraomgangen. Sidan deltok han i fotball-VM 1998 og EM i fotball 2000, menn fekk lite speletid i sistnemnde turnering. Meir nytta vart han i VM i fotball 2002, der han var innbytar i finalen mot Brasil i Yokohama, utan å kunne hindre brasiliansk triumf i det som vart hans siste opptreden i landslagstrøya. Han skåra 37 mål på sine 70 landskampar.

### Merittar

* Europameister: 1996 med Tyskland
* VM-sølv: 2002 med Tyskland
* Vinnar av Serie A: 1999 med AC Milan

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Oliver Bierhoff» frå Wikipedia på tysk, den 26. april 2017.*
# Forlis

«Havari», måleri av Claude Joseph Vernet, 1772.
«Den Forønskede Fred» av Trondhjem havarerer utenfor Vestfrisland 1789. Foto: Digitalt Museum, Trondheim byarkiv (originalmaleri hos hos Sverresborg Trøndelag Folkemuseum)
**Forlis** (avleidd frå lågtysk og/eller nederlandsk *verlieren, verlust*, 'tap') er eit sjøfartsuttrykk som viser til det totale tapet av eit skip.

Forlis kan henda på grunn av vind, straum, bølgjer eller uventa grunnar og skjer, gjerne under omstende der mannskapet ikkje heilt har kontroll med styring eller framdrift. Omgrepet vert òg brukt om fatale ulukker som skuldast at skip har gått på ei sjømine.

Uttrykket *havari* vert ofte brukt om det same, men som regel meir gradert og uten at utfallet alltid er like katastrofalt. Havari er også ei nemning på enkelte større eller mindre uhell og ulukker i veg-, jernbane- og lufttrafikk. Ordet har òg ei spesifikk juridisk tyding.

Nokre av dei større og best kjende forlisa i historia er Titanic-forliset i 1912 og Estoniaforliset i 1994.

## Årsaker

Blant dei faktorane som kan føra til forlis er:

* Dårleg utforming eller feil i utstyr.
* Ustabilitet grunna dårleg skipsdesign, feilaktig lagra skipslast, last som endrar posisjon, eller at skipet er overlasta.
* Feil i navigeringa eller andre menneskelige feil, som fører til kollisjon med andre skip, skjær, isberg eller liknande.
* Dårleg vêr, storm til havs, vind og mektige bølgjer.
* Krig, sjørøveri, mytteri, eller sabotasje, inkludert kanonar, torpedoar, sjøminer, bomber og liknande.
* Brann om bord.
* Bevisst senking av skipet; bore i senk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Forlis» frå Wikipedia på bokmål, den 24. september 2017.*

Referansar
## Litteratur

* Blumenberg, Hans (1997): *Shipwreck with Spectator: Paradigm of a Metaphor for Existence*, Cambridge, Massachusetts: MIT Press

## Bakgrunnsstoff

* NOAA Wrecks and Obstructions Database Arkivert 2016-03-04 ved Wayback Machine., database over skipsforlis
# 1374

|  |
| --- |
| < **1374** > |
|  |
| 1372 | 1373 | **1374** | 1375 | 1376 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1374 Døde i 1374 |

 |
|

| 1374 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1374 *MCCCLXXIV* |
| Ab urbe condita | 2127 |
| Armensk kalender | 823 ԹՎ ՊԻԳ |
| Kinesisk kalender | 4070 – 4071 ?丑 – 甲寅 |
| Etiopisk kalender | 1366 – 1367 |
| Jødisk kalender | 5134 – 5135 |
| Iransk kalender | 752 – 753 |
| Islamsk kalender | 776 – 777 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1429 – 1430 |
| - *Shaka Samvat* | 1296 – 1297 |
| - *Kali Yuga* | 4475 – 4476 |

 |

 |

**1374** (romartal MCCCLXXIV)

## Hendingar

### Utlandet

### Noreg

## Fødde

## Døde

<*   1300-talet  *><< 1300 | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 >>
# 1862

|  |
| --- |
| < **1862** > |
|  |
| 1860 | 1861 | **1862** | 1863 | 1864 |
| * Vitskap i 1862
 |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1862  1862 etter land  1862 etter verdsdel Døde i 1862 Fødde i 1862  Kultur i 1862 Nedleggingar i 1862  Samferdsle i 1862 Skip frå 1862  Skipingar i 1862 Vitskap i 1862 |

 |
|

| 1862 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1862 *MDCCCLXII* |
| Ab urbe condita | 2615 |
| Armensk kalender | 1311 ԹՎ ՌՅԺԱ |
| Kinesisk kalender | 4558 – 4559 ?酉 – 壬戌 |
| Etiopisk kalender | 1854 – 1855 |
| Jødisk kalender | 5622 – 5623 |
| Iransk kalender | 1240 – 1241 |
| Islamsk kalender | 1279 – 1280 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1917 – 1918 |
| - *Shaka Samvat* | 1784 – 1785 |
| - *Kali Yuga* | 4963 – 4964 |

 |

 |

**1862** (romartal MDCCCLXII)

## Hendingar

### Utlandet

* Prins Vilhelm av Danmark blei kong Georg I av Hellas etter att prins Oscar hadde takka nei.
* Otto von Bismarck blei statsminister i Preussen.
* Alphonse Beau de Rochas fekk patent på firetaktsmotoren, 15 år før Nikolaus August Otto.

### Noreg

* Eit forsøk på å revidera unionsavtalen med Sverige blei avvist av det svenske statsrådet.

## Fødde

Hulda Garborg
*Sjå òg Fødde i 1862.*

* 29. januar: Frederick Delius, engelsk komponist
* 14. mars Vilhelm Bjerknes norsk fysikar og meteorolog
* 28. mars: Aristide Briand, fransk politikar
* 14. juli: Gustav Klimt, austerriksk målar
* 10. august: Jørgen Brunchorst, norsk politikar og botanikar
* 22. august: Claude Debussy, fransk komponist
* 21. september: Johan Castberg, norsk politikar
* 22. september: Hulda Garborg, norsk forfattar og kulturarbeidar

## Døde

*Sjå òg Døde i 1862.*

* 10. januar: Samuel Colt, amerikansk våbenfabrikant
* 12. januar: Jørgen Herman Vogt, norsk embetsmann
* 24. februar: B.S. Ingemann, dansk diktar
* 19. mars: Wilhelm von Schadow, tysk målar
* 3. april: James Clark Ross, britisk oppdagar
* 14. april: Omund Bjørnsson Birkeland, eidsvollmann og gardbrukar
* 6. mai: Henry David Thoreau, USA-amerikansk forfattar
* 26. juni: Matthias Numsen Blytt, norsk botanikar
* 26. september: Hans Christian Petersen, norsk statsminister

<*   1800-talet  *><< 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 >>
# Timianslekta

|  |
| --- |
| **Timianslekta** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Leppeblomordenen Lamiales |
| **Familie:** | Leppeblomfamilien Lamiaceae |
| **Underfamilie:** | Nepetoideae |
| **Stamme:** | Mentheae |
| **Understamme:** | Menthinae |
| **Slekt:** | **TimianslektaThymus* L., 1753 |

**Timianslekta** (*Thymus*) er ei slekt i leppeblomfamilien med om lag 350 artar. Desse veks i Europa, Midt-Austen og Nord-Afrika. Timian er ein dvergbusk som kan verta eit par desimeter høg.

## Artar

Fleire artar og underartar er registrerte i Noreg:

* Bakketimian (*T. pulegioides*), nær truga (NT) i Raudlista 2021
* Kryptimian (*T. praecox*), sårbar (VU), med underartane
	+ Nominatunderarten hagekryptimian (*T.p.* ssp. *praecox*), framandart, låg risiko (LO)
	+ Norsk timian (*T.p.* ssp. *britannicus*), sårbar (VU)
* Småtimian (*T. serpyllum*), nær truga (NT), med underartane
	+ Nominatunderarten smaltimian (*T.s.* ssp. *serpyllum*), kritisk truga (CR)
	+ Tanatimian (*T.s.* ssp. *tanaënsis*), nær truga (NT)
* Kryddertimian (*T. vulgaris*), framandart, ikkje risikovudert
* Austerriksk timian (*T. odoratissimus*), framandart, berre einskildfunn, ikkje risikovudert

## Bruk

Småtimian
Kryddertimian og sitrontimian (*T.* ×*citriodorus*) vert mykje brukt som krydder. Småtimian og somme andre artar eigner seg derimot ikkje som krydder, men er populære hagevekstar.

Ein nytter timian mellom anna til å smakssetja kjøt, supper og stuingar. I fransk matlaging blir urta mellom anna brukt i *bouquet garni* og i *Herbes de Provence*. Timian er også viktig i karibisk og i middelhavsmat. Den jordanske krydderblandinga *zahtar* inneheld timian.

Timian har også vore brukt som medisinplante, mellom anna mot hoste og sår hals. Planten inneheld stoffet thymol. Dette verkar antiseptisk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Timianslekta Timian i *Den virtuella floran* (linnaeus.nrm.se)
* Timian i *Urter i litteraturen* (aa-arkivet.no)
# 898

|  |
| --- |
| < **898** > |
|  |
| 896 | 897 | **898** | 899 | 900 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   898 Skipingar i 898 |

 |
|

| 898 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 898 *DCCCXCVIII* |
| Ab urbe condita | 1651 |
| Armensk kalender | 347 ԹՎ ՅԽԷ |
| Kinesisk kalender | 3594 – 3595 ?巳 – 戊午 |
| Etiopisk kalender | 890 – 891 |
| Jødisk kalender | 4658 – 4659 |
| Iransk kalender | 276 – 277 |
| Islamsk kalender | 285 – 286 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 953 – 954 |
| - *Shaka Samvat* | 820 – 821 |
| - *Kali Yuga* | 3999 – 4000 |

 |

 |

**898** (romartal DCCCXCVIII)

## Hendingar

### Utlandet

### Noreg

## Fødde

## Døde

**<<   800-talet   >>**
<< 800 | 801 | 802 | 803 | 804 | 805 | 806 | 807 | 808 | 809 | 810 | 811 | 812 | 813 | 814 | 815 | 816 | 817 | 818 | 819 | 820 | 821 | 822 | 823 | 824 | 825 | 826 | 827 | 828 | 829 | 830 | 831 | 832 | 833 | 834 | 835 | 836 | 837 | 838 | 839 | 840 | 841 | 842 | 843 | 844 | 845 | 846 | 847 | 848 | 849 | 850 | 851 | 852 | 853 | 854 | 855 | 856 | 857 | 858 | 859 | 860 | 861 | 862 | 863 | 864 | 865 | 866 | 867 | 868 | 869 | 870 | 871 | 872 | 873 | 874 | 875 | 876 | 877 | 878 | 879 | 880 | 881 | 882 | 883 | 884 | 885 | 886 | 887 | 888 | 889 | 890 | 891 | 892 | 893 | 894 | 895 | 896 | 897 | 898 | 899 >>
# 257

*Denne artikkelen handlar om året 257. For talet, sjå talet 257.*

|  |
| --- |
| < **257** > |
|  |
| 255 | 256 | **257** | 258 | 259 |
|  |
|

| Vid utKategoriar |
| --- |
| Fann ikkje kategorien *257* |

 |
|

| Vid ut257 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 257 *CCLVII* |
| Ab urbe condita | 1010 |
| Armensk kalender | *I/T* |
| Kinesisk kalender | 2953 – 2954 ?子 – 丁丑 |
| Etiopisk kalender | 249 – 250 |
| Jødisk kalender | 4017 – 4018 |
| Iransk kalender | 365 BP – 364 BP |
| Islamsk kalender | 376 BH – 375 BH |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 312 – 313 |
| - *Shaka Samvat* | 179 – 180 |
| - *Kali Yuga* | 3358 – 3359 |

 |

 |

## Hendingar

## Fødde

## Døde

**<<   200-talet   >>**
<< 200 | 201 | 202 | 203 | 204 | 205 | 206 | 207 | 208 | 209 | 210 | 211 | 212 | 213 | 214 | 215 | 216 | 217 | 218 | 219 | 220 | 221 | 222 | 223 | 224 | 225 | 226 | 227 | 228 | 229 | 230 | 231 | 232 | 233 | 234 | 235 | 236 | 237 | 238 | 239 | 240 | 241 | 242 | 243 | 244 | 245 | 246 | 247 | 248 | 249 | 250 | 251 | 252 | 253 | 254 | 255 | 256 | 257 | 258 | 259 | 260 | 261 | 262 | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 | 270 | 271 | 272 | 273 | 274 | 275 | 276 | 277 | 278 | 279 | 280 | 281 | 282 | 283 | 284 | 285 | 286 | 287 | 288 | 289 | 290 | 291 | 292 | 293 | 294 | 295 | 296 | 297 | 298 | 299 >>
# Las Vegas

Velkomstskiltet, som står i den sørlege enden av hovudgata *The Strip*.
**Las Vegas** (spansk for *engene*) er den største byen i den amerikanske delstaten Nevada og den største byen som er grunnlagt i det 20. hundreåret (grunnlagt i 1905). Byen har ca. 500 000 innbyggjarar, byregionen ca. 1 950 000 (2005).

### Kallenamn

Las Vegas blir nokre gonger kalla «Sin City» (engelsk for «Syndebyen»). Grunnen til dette er den store utbreiinga av legalisert gambling, tilgangen til alkohol til alle tider på døgnet (som i heile Nevada), ulike typar og grader av stripping og porno og legalisert prostitusjon i nærliggjande county. Det offisielle kallenamnet, som dei lokale styresmaktene fremmer, er likevel «Verdas underhaldningshovudstad».

## Historie

Området fekk namnet sitt av spanjolar som henta vassforsyningar her når dei følgde den gamle spanske vegen frå Texas nordvestover. Dei mange vasskjeldene her gjorde at området hadde store grøne enger, derav namnet «Las Vegas» («engene»).

Byen vart grunnlagt 15. mai 1905 da jarnbanen mellom Salt Lake City og det søraustlege California stod ferdig.

Bygginga av Hoover Dam frå 1931 bidrog til vekst i byen. Dette året vart òg gambling legalisert, og byen inntok raskt rolla som spelehovudstad.

## Byen i dag

Las Vegas er i dag spesielt kjent for kasinoa sine og dei mange bryllaupskapella. Kvar dag giftar 150 menneske seg i byen. Det finst så mange hotell i byen, at dersom ein skulle overnatte ei natt på kvart av dei, ville det tatt 288 år.

Det glamorøse bybiletet har gjort byen til ein populær stad for innspeling av filmar og TV-program.

## Bakgrunnsstoff

* Den offisielle heimeside til Las Vegas

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Las Vegas**
# Fredrik Vilhelm I av Brandenburg

|  |
| --- |
| Fredrik Vilhelm I |
|  Kurfyrsten av Frans Luycx |
|  |
| *Kurfyrste av Brandenburg* |
| Regjeringstid | 1. desember 1640 - 29. april 1688 |
| Fødd | 16. februar 1620 |
| Fødestad | Stadtschloss i Berlin i Preussen |
| Død | 29. april 1688 (68 år) |
| Dødsstad | Stadtschloss i Potsdam i Preussen |
| Gravstad | Berliner Dom |
| Føregangar | Georg Vilhelm |
| Etterfølgjar | Fredrik Vilhelm I |
| Gift med | Luise Henriette von Oranien, Dorothea Sophie av Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glücksborg |
| Dynasti | Hohenzollern |
| Far | Georg Vilhelm |
| Mor | Elisabeth Charlotte av Pfalz |
| Born | Karl Emil av Brandenburg, Fredrik I av Preussen, Philipp Wilhelm, Maria Amalia, Albrecht Friedrich von Brandenburg-Schwedt, Elisabeth Sophie av Brandenburg, Christian Ludwig av Brandenburg-Schwedt, Karl Philipp von Brandenburg-Schwedt, Ludwig von Brandenburg, Wilhelm Heinrich von Brandenburg, Amalia von Brandenburg, Heinrich von Brandenburg, Dorothea von Brandenburg |

**Fredrik Vilhelm**  (tysk *Friedrich Wilhelm*) (16. februar 1620–29. april 1688) var kurfyrste av Brandenburg og hertug av Preussen – og dermed herskar av Brandenburg-Preussen – frå 1640 fram til han døydde. Han kom frå Huset Hohenzollern og vart òg omtalt som «Den store kurfyrsten» (*Der Große Kurfürst*) på grunn den militære og politiske dugleiken. Fredrik Vilhelm var ein trufast kalvinist. Han såg kor viktig det var med handel og hjelpte handelen mykje. Dei kloke reformene hans i landet gav Preussen ei sterk stilling i den politiske ordenen nord i Mellom-Europa etter Westfalen og gjorde Preussen klart til å bli opphøgd frå hertugdøme til kongedøme, noko som skjedde under etterkomaren hans.

Han var son av kurfyrsten Georg Vilhelm. Målet hans var å samle og avrunde det tredelte riket sitt, som bestod av Aust-Preussen, Brandenburg og Kleve, og skape eit sterkt monarki. I 1648 vann han Bak-Pommern, i 1660 vart Aust-Preussen løyst frå polsk lensherredøme. Frankrike hindra han derimot i 1679 frå å erobre Svensk Pommern, trass i sigeren ved Fehrbellin i 1675.

Den dynastiske politikken hans svinga mellom Frankrike og Austerrike, og indirekte styrkte han det protestantiske Tyskland. Internt kua han adelen, reformerte skattevesenet, skapte ein sterk hær, hjelpte næringslivet opp ved postvesen og kanalar, og innkalla franske hugenottar, særleg for å fremje industrien. Han bygde òg opp ein flåte og byrja koloniseringar. Som regent, feltherre og diplomat var han dugande, og han var den verkelege grunnleggjaren av den prøyssiske staten.

## Kjelder

* «Fredrik Vilhelm». *Store norske leksikon*. 19. januar 2012.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fredrik Vilhelm I av Brandenburg**
# Qi i kinesisk filosofi

Det tradisjonelle kinesiske skriftteiknet for qi.
**Qi**, **chi** eller **ki** (med forenkla kinesiske skriftteikn 气, tradisjonelle 氣) tyder 'pustekraft, livskraft' eller 'naturleg energi' og er i følgje kinesisk kultur ein rytmisk gjennomstraumande energi i alle levande vesen og i all materie. Direkte omsett tyder ordet vatn, luft, damp eller ande. Det kinesiske skriftteiknet for qi er eit samansett teikn: «damp frå kokande ris».

Qi er eit viktig element i kinesisk kosmologi, tradisjonell kinesisk medisin og i mange austlege kampaktivitetar. Qi spelar såleis ei sentral rolle i akupunktur, qigong og feng shui og for kampaktivitetar som til dømes kung fu og aikido.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Qi» frå Wikipedia på engelsk, og «Qi (filosofi)» frå Wikipedia på bokmål den 10. oktober 2014.*

## Bakgrunnsstoff

* Romarheim, Arild; Løøv, Margrethe m. fleire. qi. Store norske leksikon
# Dødsleir

Auschwitz konsentrasjonsleir
**Dødsleir** kan vera ei nemning på ein fangeleir der tilhøva er så dårlege at ein stor prosentdel av fangane døyr, eller dei blir systematisk avliva. Dødsleirar har vorte oppretta mellom anna med mål om å utrydda ulike folkeslag, såkalla *etnisk rensing*. I slike dødsleirar er det eit mål at flest mogleg skal døy.

## Sjå òg

* Konsentrasjonsleir
* Fengsel