Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Det franske flagget

Det franske flagget: 1794–1815, 1830–1974 og 2020– .
Det franske flagget frå 1976.
*La Liberté guidant le peuple* («Fridomen leier folket») av Eugène Delacroix, 1830.
**Det franske flagget**, kjend som Trikoloren, er eit nasjonalflagg med tre like breie loddrette striper i blått, kvitt og raudt. Tilhøvet mellom høgda og lengda er 2:3. Det knyter seg sterke kjensler til flagget, som først blei brukt under den franske revolusjonen, og har inspirert ei rekkje andre nasjonalflagg.

## Historie

Flagget er teikna av den franske målaren Jacques-Louis David (1748–1825) på vegner av Nasjonalkonventet (La Convention), den regjerande lovgjevande folkeforsamlinga under den franske revolusjonen (22. september 1792–26. oktober 1795), og har vore det offisielle nasjonalflagget sidan 1794, for krigsmakta sidan 1812, med unnatak for to periodar då Frankrike gjekk attende til kongedøme (den såkalla restaurasjonen, det vil seie restaurasjonen av monarkiet) i åra 1814–1815 og 1815–1830.

Fargane i flagget skal ha teke utgangspunkt i ein rosett som blei laga i juli 1789 under den franske revolusjonen då Marquis de Lafayette kombinerte dei raude og blå fargane til Paris med det einsfarga kvite flagget til kongen av Frankrike. Fargane kan òg ha blitt inspirerte av det amerikanske eller det nederlandske flagget. Flagget blei nasjonalflagg den 15. februar 1794 (27 pluviôse an. II i revolusjonskalenderen).

Då monarkiet blei gjenninført i 1815 etter nedkjempinga av Napoleon gjekk den nye kongen òg tilbake til det gamle kvite flagget med ei fransk lilje. Men etter at Charles X abdiserte i 1830 nekta nasjonalforsamlinga å godta ein konge som insisterte på dette flagget, og trikoloren blei gjeninnført.

I 1976 endra president Valéry Giscard d'Estaing det franske flagget til litt ljosare fargar for å gjera det meir kompatibelt med flagget til EU.

Den 13. juli 2020 vedtok president Emmanuel Macron å gjera flagget av 1794 standard att. Flagget av 1976 er likevel framleis i bruk.

## Namn

På fransk er flagget kjend som *le drapeau tricolore* (det trefarga flagget), *le drapeau bleu-blanc-rouge* ('det blå-kvit-raude flagget'), *le drapeau de la France* (det franske flagget), *le tricolore* (trikoloren) og på folkemunna *les couleurs* (fargane).

## Flagget i kulturen

Det franske flagget var utgangspunktet for ein filmtrilogi av Krzysztof Kieślowski kalla *Trois couleurs*. Kvar av filmane tok utgangspunkt i ein av fargane i det franske flagget og ein av verdiane i det franske revolusjonsslagordet *liberté, égalité, fraternité*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Flag of France» frå Wikipedia på engelsk, den 16. november 2005.*
* *Denne artikkelen bygger på «Louis-Philippe\_of\_France» frå Wikipedia på engelsk, den 16. november 2005.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Det franske flagget**
# Den engelske kanalen

Satellittbilete av Den engelske kanalen
**Den engelske kanalen** (engelsk *the English Channel*, fransk *la Manche*) er sundet som skil England frå Frankrike. Det er ein del av Atlanterhavet, og knyter dette til Nordsjøen. Sundet er smalast i aust, det vil seie mellom Dover og Calais, der det er 34 km breitt. På det breiaste er sundet 240 km.

Øyane Jersey og Guernsey og ein del småøyar ligg i Den engelske kanalen, nærmast den franske sida, og vert med eit felles namn kalla Kanaløyane. Île d'Ouessant markerer den vestlege enden åt kanalen, og *pas de Calais* (engelsk *Strait of Dover*) den austlege.

## Opphavet åt sundet

Klippene i Dover
Før slutten åt den siste istida, for omkring 10 000 år sidan, var Dei britiske øyane ein del av det europeiske fastlandet. Då isen smelta vart det danna ein stor ferskvasssjø i den sørlege delen av området, den som i dag er Nordsjøen. Vatn rann ut frå denne sjøen til Atlanterhavet mellom Dover og Calais.

Omkring år 6500 fvt. slipte kraftig erosjon bort kalk slik at Den engelske kanalen vart danna. Han er seinare vorten noko breiare når bølgjene har tært på kalkklippene. Denne utviklinga held fram.

## Kanaltunnelen

Kanaltunnelterminalen ved Dover.
Planane om ein tunnel under kanalen er gamle. I det 19. hundreåret vart det teke fleire prøver av grunnen, og gravinga byrja, men det synte seg at teknologien ikkje var komen langt nok.

Fyrst i 1994 opna Kanaltunnelen, som bind saman Cheriton i Kent på den engelske sida og Sangatte i nærleiken av Calais på den fransk sida. Den er ein jernbanetunnel, som vert bruka både til person- og godstransport.

## Kryssingar av kanalen

Den engelske kanalen er så smal at han lett kan kryssast, men likevel eit hinder ein må forbi, både for enkeltpersonar og armear. Han er kjend som invasjonsveg for normannarane i 1066, den spanske armadaen i 1588, og den britiske hæren under D-dagen i 1944.

Medan sjøfolk har kryssa kanalen dagleg i fleire hundre år, er det og blitt gjort mange uvanlege forsøk på å koma seg over til den andre sida utan bruk av båt.

|  |  |
| --- | --- |
| Fyrste luftferd | 7. januar 1785 vart franskmannen Jean-Pierre Blanchard og amerikanaren John Jeffries dei fyrste som kryssa kanalen med ballong. |
| Fyrste symjar | Den fyrste som sumde over kanalen, var Matthew Webb, i 1875. 6. august 1926 vart Gertrude Ederle den første kvinna som gjorde dette, og ho slo samstundes mannsrekorden med to timar. |
| Fyrste i fly | Den fyrste som flaug over kanalen i fly, var Louis Blériot, i 1909. |
| Fyrste i menneskedrive fly | I 1979 vann Bryan Allen 100 000 pund da han vart den fyrste som til å kryssa kanalen i eit menneskedrive fly. Han hadde då trakka pedalane åt det omkring 35 kg tunge *Gossamer Albatross* i tre timar. |
| Fyrste frie svev | 31. juli 2003 hoppa den austerrikske fallskjermhopparen Felix Baumgarter ut av eit fly omkring 9 000 m over Dover, og med venger av karbon sigla han i fritt fall over til Calais der han opna fallskjermen. |

### Siste verdsrekord

Den siste verdsrekorden som vart sett for ei kanalkryssing, var då sir Richard Branson slo rekorden for amfibiebil-kryssing med omkring seks timar den 14. juni 2004.
# Provence

Strand og fjell i Calanque d'En-Vau i Provence.
**Provence** er eit historisk og kulturelt landskap sør i Frankrike. Det er også namnet på ein tidlegare provins som no er del av regionen Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Provance omfattar middelhavskysten mellom munningen av Rhône og byen Nice og fjellområda innanfor. Den største byen er Marseille.

Fram til 1900-talet var provençalsk, ein dialekt av oksitansk, svært utbreidd i provinsen. Eit stort utdanningsprogram gjorde fransk til hovudspråket til dei fleste innbyggjarane. I dag finst det opplæring og studiar i provençalsk i regionen, men dei fleste er franskspråklege.

## Kjelder

Provence (2009, 14. februar), *Store norske leksikon*. Henta 28. juli 2013.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Provence» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juli 2013.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Provence**
# Presteskap

Representantar for presteskap frå ulike trussamfunn.
**Presteskap**, **geistlege** (frå tysk *Geist*, 'ande') eller **kleresi** (latin *clericia*, opphavleg frå gresk *klerikos*) er ei fellesnemning for prestevigde personar innan eit trussamfunn, særleg innan kristne kyrkjesamfunn.

I dei gamle europeiske stenderforsamlingane var dei geistlege ein eigen stand.

Geistlege i Den norske kyrkja er biskopar, prostar, sokneprestar, residerande kapellanar, kallskapellaner og prestar i spesialstillingar (som sjukehusprestar, feltprester, fengselsprester og liknande).

## Kjelder

* «Geistlighet» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 2. januar 2015.
* «geistleg» i Nynorskordboka.
* «kleresi» i Nynorskordboka.
# Fattigdomsgrense

Kart som viser prosentdel av folkesetnaden som lever på mindre enn 1,25 USD om dagen, basert på estimat frå SN i åra 2000–2007.
Ei **fattigdomsgrense** er det inntektsnivået der grensa går mellom å ha råd til å kjøpe alle ressursane som krevst for å overleve eller ikkje. Folk som har ei inntekt under fattigdomsgrensa har per definisjon inga disponibel inntekt.

Kvar denne grensa går er eit omdiskutert emne, men ein vanleg internasjonal definisjon på ekstrem fattigdom er å leve på under éin USA-amerikansk dollar om dagen, eller nærare bestemt 1,08 USD justert etter kjøpekraftspariteten i 1993. I 2008 auka Verdsbanken grensa til 1,25 USD.

## Sjå også

* fattigdom

## Kjelder

* «Fattigdomsgräns» på Wikipedia på svensk, innhenta 24. mars 2010.

### Referansar
# Temperert klima

Riss av dei tempererte delane av verda.

██ Kaldt temperert (borealt) klima
██ Varmt temperert klima

**Temperert klima** er ei klimasone ein grovt sett finn mellom tropane og polarsirklane. Klimasona utgjer gruppe C i Köppen si klimaklassifisering. Område med temperert klima har sjeldan brå overgangar mellom sommar og vinter, og er derfor kjenneteikna av fire årstider. Klimaet har òg gjerne ustabilt vêr, med sol ein dag og regn den neste. Det ustabile vêret har ein både om sommaren og vinteren.

Den nordlege tempererte sona strekkjer seg frå Krepsen sin vendekrins rundt 23,5ºN til polarsirkelen på 66,5ºN, medan den sørlege tempererte sona strekkjer seg frå Steinbukken sin vendekrins rundt 23,5ºS til den sørlege polarsirkelen ved 66,5ºS.

Dette klimaet har ein middeltemperatur over 10 °C i dei varmaste månadene, og i dei kaldaste månadane ein middeltemperatur mellom −3 °C og 18 °C. Innanfor desse grensene har ein fleire klimatiske undertypar, som i hovudsak vert plassert i to kategoriar: **Kontinentalklima** og **maritimt klima**.

Det maritime klimaet er påverka av havet, som fører til forholdsvis små temperaturendringar gjennom året. I dei tempererte sonene er vinden hovudsakleg vestleg, slik at dei vestlege område av kontinenta stort sett har maritimt klima. Slike område inkluderer Vest-Europa og vestlege delar av Nord-Amerika.

Det kontinentale klimaet finn ein vanlegvis i indre område med varmare somrar og kaldare vintrar. Avstanden til havet er den største årsaka til dette. I Nord-Amerika fungerer Rocky Mountains som ein stor mur som hindrar den maritime luft frå vest å kome inn over kontinentet. I Europa har ein ikkje tilsvarande fjellrekkjer, og den maritime lufta kan trenge lenger inn på kontinentet.

Ideen om ei temperert sone vart først lagt fram av grekaren Aristoteles. Han sa at jorda var delt inn i tre forskjellige klimasoner, basert på avstanden frå ekvator. Sjølv om dette var ei svært enkel inndeling, var ideen rett.
# Verdsminne

Omslaget til El primer nueva corónica y buen gobierno, Inka-krøniken, av Felipe Guaman Poma de Ayala. Tilhøyrer Det Kongelige Bibliotek i København. Verket er eit verdsminne frå Danmark.
Eit **verdsminne** er eit unikt dokument eller ei samling i eit arkiv eller i eit bibliotek som er av stor verd som dokumentarisk kulturarv. Verda si dokumentarv er listeført av UNESCO i eit internasjonalt register skipa i 1992.

Føremålet med programmet er å verne og formidle verdifulle dokument i arkiv og bibliotek verda over. Dokumenta speglar eit
mangfald av språk, menneske og kulturar og ein del av minna er svært skjøre og risikerer å verte øydelagt for ettertida. Det finst to lister, ei liste over verdsminne og ei liste over truga verdsminne. Programmet sitt hovudmål er å leggje til rette for bevaring av verda si dokumentarv, leggje til rette for universell tilgjenge til dokumentarven, og dessutan å fremje eit verdsomspennande medvit om dokumentarvens eksistens og tyding.

Noreg har per 2014 fem oppføringar på lista over verdsminne; Lepraarkiva i Bergen, arkivet til Thor Heyerdahl, Henrik Ibsen: *Et dukkehjem*, filmen Roald Amundsens sydpolsferd og Sophus Tromholts fotoarkiv.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Nyklassisismen

*Young Ladies at Home*. Døme på nyklassisisme i mote og interiør.
Det nyklassisistiske Slottet.
**Nyklassisisme**, neoklassisisme, novantikk eller nyantikk, er ei stilretning innanfor kunst, arkitektur og kunsthandverk i Europa og Amerika. Retninga tok utgangspunkt i kunsten i gresk og romersk antikk, og var framherskande ca. 1750-1850.

Retninga bygde på skriftene til den tyske arkeologen J.J. Winckelmann og funna ved utgravingane i Herculaneum og Pompeii.

Biletkunsten i nyklassisismen hadde ofte drag frå den samtidige romantikken og representantar for denne var den franske målaren Jacques-Louis David (som var lærar for mellom anna danske C.W. Eckersberg og norske Jacob Munch) og den italienske bilethoggaren Antonio Canova. I Danmark vart stilen utvikla av målaren Nicolai Abildgaard og bilethoggarane Johs. Wiedewelt og Bertel Thorvaldsen.

Arkitekturen var inspirert av både antikken og renessansen, særleg bygningane til Andrea Palladio. Mellom representantane var A.C. Gabriel, C.N. Ledoux, Robert og James Adam, Karl Friedrich Schinkel og Leo von Klenze. I Danmark var mellom andre C.F. Harsdorff og C.F. Hansen med sine enkle bygningar med få dekorative detaljar framståande figurar.

I Noreg var viktige nyklassisistar målaren Jacob Munch, bilethoggaren Hans Michelsen og arkitektane H.D.F. Linstow og Christian H. Grosch. Slottet i Oslo er bygd i nyklassisistisk stil.

Først på 1900-talet sette endå ei nyklassisistisk bølgje preg på arkitekturen. Sentrale verk i Danmark innanfor dette straumdraget er Faaborg Museum frå 1915 av Carl Petersen og Politigården i København (1918-1923) av Hack Kampmann og Aage Rafn.

Den tidlege nyklassisismen innanfor både arkitektur og kunsthandverk blir ofte kalla Louis-seize-stil. Denne vart så vidareutvikla til directoirestil og sidan empirestil. Innanfor musikken brukar dei som regel nemninga neoklassikk. Sjå òg klassisisme.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Nyklassicisme» frå Wikipedia på dansk, den 29. oktober 2006.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Nyklassisismen «nyklassisisme» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Marius Petipa

|  |
| --- |
| Marius Petipa |
|  |
|  |
| Fødd | 11. mars 1818 |
| Fødestad | Marseille, rue Dumarsais |
| Død | 1. juli 1910 (92 år) |
| Dødsstad | Hurzuf, St. Petersburg |
| Fødenamn | Victor Alphonse Petipa |
| Alias | Marius Ivánovich Petipa |
| Verka som | dansar, ballettmeister, koreograf, librettist, ballettdansar, lærar |
| Far | Jean-Antoine Petipa |
| Ektefelle | Mariia Surovshchikova-Petipa, Lyubov Savitskaya |
| Born | Marija Petipa, Marius Mariusovich Petipa, Mariy Petipa, Nadezhda Petipa |
| Prisar | 2. klasse av Sankta Annas orden, 4. klasse av Sankt Vladimirs orden, 3. klasse av Sankt Stanislaus-ordenen, kommandør av Ordre des Palmes académiques, Romanias kroneorden, Sankt Stanislaus-ordenen |

Namnetrekket til Marius Petipa
**Marius Petipa** (fødd 11. mars 1819 i Marseille, daud 14. juli 1910 i Russland) var ein fransk ballettdansar og koreograf som verka mange år i Russland. Petipa er rekna som den mest innverknadsrike ballettmeisteren og koreografen i balletthistoria.

## Liv

Petipa er kjend for den lange karrieren sin som ballettmeister ved den keisarlege balletten i St. Petersburg, ein posisjon han hadde frå 1871 fram til 1903. Han skapte over femti ballettar, der ein del har overlevd i ulike versjonar, anten i original eller rekonstruerte frå den opphavlege forma si.

Petipa var framgangsrik både som leiar og lærar og koreograferte mellom anna *Svanesjøen* i 1895, *Tornerose* 1890 og *Nøtteknekkaren* i 1892.

Petipa gjenoppliva ei stor mengd verk som var blitt skapt av andre ballettmeistrar. Fleire av desse omarbeidingane skulle gå vidare til å blir utgåvene som alle etterfølgjande produksjonar la til grunn. Dei best kjende av desse er Le Corsaire, Giselle, La Esmeralda, Coppélia, La Fille Mal Gardée (med Lev Ivanov) og Svanesjøen (med Lev Ivanov).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Marius Petipa» frå Wikipedia på bokmål, den 19. januar 2021.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* *Bra Leksikonet av bøker*. 1978.
# Romantisk musikk

**Romantisk musikk** er ei nemning brukt om musikk frå stilperioden romantikken, hovudsakleg frå tida mellom 1820 og 1910.

Ein forskjell mellom før-romantisk og romantisk musikk kom gjennom utviklinga av ein tyskspråkleg opera i Wien, i staden for at tyske komponistar skreiv musikk til italienske librettoar.

## Romantiske komponistar

### Frå overgangen mellom klassisismen og romantikken

* Ludwig van Beethoven (1770–1827), ofte sett på som den første romantiske komponisten
* Johann Nepomuk Hummel (1778–1837)
* Niccolò Paganini (1782–1840)
* Carl Maria von Weber (1786–1826)
* Gioacchino Rossini (1792–1868)
* Gaetano Donizetti (1797–1848)
* Franz Schubert (1797–1828)

### Tidlege romantiske komponistar

* Vincenzo Bellini (1801–1835)
* Adolphe-Charles Adam (1803–1856)
* Hector Berlioz (1803–1869)
* Mikhail Glinka (1804–1857)
* Johann Strauss den eldre (1804–1849)
* Fanny Mendelssohn (1805–1847)
* Felix Mendelssohn (1809–1847)
* Frédéric Chopin (1810–1849)
* Robert Schumann (1810–1856)
* Franz Liszt (1811–1886)
* William Henry Fry (1813–1864)
* Giuseppe Verdi (1813–1901)
* Richard Wagner (1813–1883)
* Niels Wilhelm Gade (1817–1890)
* Charles Gounod (1818–1893)
* Jacques Offenbach (1819–1880)
* Clara Schumann (1819–1896)

### Romantiske komponistar frå mellomperioden

* César Franck (1822–1890)
* Édouard Lalo (1823–1892)
* Anton Bruckner (1824–1896)
* Bedrich Smetana (1824–1884)
* Johann Strauss den yngre (1825–1899)
* Josef Strauss (1827–1870)
* Anton Rubinstein (1829–1894)
* Gustav Lange (1830–1889)
* Aleksandr Borodin (1833–1887)
* Johannes Brahms (1833–1897)
* Amilcare Ponchielli (1834–1886)
* Camille Saint-Saëns (1835–1921)
* Georges Bizet (1838–1875)
* Modest Mussorgskij (1839–1881)
* Pjotr Tsjajkovskij (1840–1893)
* Antonín Dvořák (1841–1904)
* Arthur S. Sullivan (1842–1900)
* Edvard Grieg (1843–1907)
* Nikolaj Rimskij-Korsakov (1844–1908)
* Pablo Sarasate (1844–1908)
* Gabriel Fauré (1845–1924)
* Edward Elgar (1857–1934)
* Giacomo Puccini (1858–1924)

### Seinromantiske komponistar

* Isaac Albéniz (1860–1909)
* Gustav Mahler (1860–1911)
* Paul Dukas (1865–1935)
* Jean Sibelius (1865–1957)
* Ferruccio Busoni (1866–1924)
* Aleksandr Skrjabin (1872–1915)
* Max Reger (1873–1916)
* Grigoraş Dinicu (1889–1949)

## Kjelder

* Artikkel om romantikken på engelsk Wikipedia
* Lister over romantiske komponistar på engelsk Wikipedia
# Hauts-de-France

|  |
| --- |
| Hauts-de-France |
| region |
|  |
| Land |  Frankrike |
| Hovudstad |  Lille  |
| Areal | 31 813 km² |
| Folketal |  5 992 194 (1. januar 2023) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Hauts-de-France ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Hauts-de-France |

**Hauts-de-France** ('Øvre Frankrike') er ein administrativ region i Nord-Frankrike. Regionen grensar til dei belgiske provinsane Vest-Flandern og Hainaut. I nord har han kyst mot Nordsjøen og i nordvest mot Den engelske kanalen. Lille er regionshovudstad.

Hauts-de-France blei skipa som region den 1. januar 2016 ved ei samanslåing av dei to tidlegare regionane Nord-Pas-de-Calais og Picardie. Regionen omfatter dei fem departementa Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais og Somme.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Hauts-de-France» frå Wikipedia på bokmål, den 29. oktober 2017.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Hauts-de-France Offisiell nettstad