Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Adolf Eichmann

|  |
| --- |
| **Adolf Eichmann** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Det tyske riket, Weimarrepublikken, Austerrike, Tyskland |
| **Fødd** | 19. mars 1906 Solingen |
| **Død** | 31. mai 1962 (56 år) Ramla |
| **Yrke** | politikar, politibetjent, offiser, selger, Holocaustforbryter |
| **Språk** | tysk |
| **Politisk parti** | NSDAP |
| **Medlem av** | Allgemeine SS |
| **Straff** | dødsstraff |
| **Far** | Adolf Karl Eichmann |
| **Mor** | Maria Eichmann |
| **Ektefelle** | Veronika Eichmann |
| Adolf Eichmann på Commons |

**Adolf Eichmann** (fødd 19. mars 1906 i Solingen i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, død 1. juni 1962 Ramla nær Tel Aviv i Israel) var ein *Obersturmbannführer* i SS i det nasjonalsosialistiske Tyskland og ein av dei hovudansvarlige for logistikken under Holocaust. Han organiserte identifisering og transporten av dei som skulle sendast til konsentrasjonsleirane, og blei ofte kalt det tredje rikes «sjefsbøddel».

Eichmann rømte etter andre verdskrigen til Argentina og var der til han i 1960 blei funnen og bortført av israelske agentar. Han blei avretta som krigsforbrytar i 1962. Han har sidan ofte blitt karakterisert som ein «pliktoppfyllende folkemorder» og vore eksempel i diskusjonar om vondskap, lydigheit, samvit, moral og allmenmenneskeleg psykologi.
# Johan Jongkind

|  |
| --- |
| **Johan Jongkind** |
|   |
| **Pseudonym** | Jongkind‏, Johan Barthold, Jongkind, Jean Berthold |
| **Statsborgarskap** | Kongeriket Nederlanda |
| **Fødd** | 3. juni 1819 Lattrop |
| **Død** |
9. februar 1891 (71 år) La Côte-Saint-André |
| **Yrke** | kunstmålar, grafikar, teiknar, biletkunstnar, grafikar, raderer, litograf, akvarellmaler, kunstnar |
| **Språk** | nederlandsk |
| **Sjanger** | landskapsmåleri |
| **Far** | Gerrit Adrianus Jongkind |
| **Mor** | Wilhelmina van der Burght |
| Johan Jongkind på Commons |

**Johan Barthold Jongkind** (3. juni 1819–9. februar 1891) var ein nederlandsk målar og grafikar. Han måla kystlandskap på ein eigen og sjølvstendig måte. Stilmessig vert han rekna som ein forløpar til impresjonismen.

## Liv og gjerning

Jongkind kom til verda i landsbyen Lattrop i Overijssel-provinsen i Nederland, nær grensa mot Tyskland. Han gjekk i lære på kunstakademiet i Haag, før han i 1846 flytta til bydelen Montmartre i Paris. Der studerte han vidare under målarane Eugène Isabey og Francois-Edouard Picot. To år seinare fekk han stilt ut verk på salongen i Paris, og hausta anerkjenning frå kritikaren Charles Baudelaire og seinare frå Emile Zola. Men han fekk smått med suksess, og leid tidvis av depresjonar som gjerne vart forsterka av stort forbruk med alkohol.

I 1855 busette Jongkind seg i Rotterdam, og heldt seg der dei neste fem åra. Han flytta så tilbake til Paris i 1861 og skaffa seg atelier i bydelen Montparnasse. Nokre av bileta hans byrja så smått å vise glimt av den impresjonistiske stilen han skulle kome til å utvikle. I 1862 møtte han i Normandie kunstnarvener som Alfred Sisley, Eugène Boudin og den unge Claude Monet, som alle tre såg på Jongkind som ein mentor. Året etter stilte Jongkind ut bilete på den aller fyrste utstillinga med måleri som var avvist på Pariser-salongen.

Jongkind flytta i 1878 til småbyen Côte-Saint-André i nærleiken av Grenoble. Der døydde han 13 år seinare og vart gravlagd på den lokale kyrkjegarden.

*Riving i Rue des Franc-Bourgeois St. Marcel*, 1868
*Overschije i månelys*, 1871
## Stil og motiv

Jongkinds vanlegaste motiv var kystlandskapet, som han måla både i Nederland og i Frankrike. Mange av verka hans skildrar elva Seinen, særleg området nær Notre-Dame-katedralen. Han måla med vassfargar i friluft, for så å bruke desse bileta som skisser til oljemåleria han laga i ateliereret. Måleria hans er karakterisert av kraftig penselføring og sterke kontrastar. Til liks med 1600-talets nederlandske landskapsmålarar komponerte han landskapa sine med ein låg horisont og let himmelen dominere i biletet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Johan Jongkind» frå Wikipedia på engelsk, den 4. juli 2013.*
# Statsobligasjon

**Statsobligasjonar** er obligasjonar utferda av ein stat og er ei form for statsgjeld. Statsobligasjonar vert rekna som den tryggaste finansielle investeringa, særskilt for store og stabile statar.

## Kjelder

* «statsobligasjon» i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 12. juli 2025.
# Bladet Life

|  |
| --- |
| Life |
|  |
|  |
| Oppretta | 1883 |
| Første trykk | 1883 |
| Nedlagd | 2007 |
| Språk | Engelsk |
| Eigarskap | Time Inc. |
| Nettstad |      |

Life, ofte skrive LIFE, var eit amerikansk tidsskrift som kom ut jamleg frå 1883 til 1972 og igjen frå 1978 til 2000. Det er knytt til bladet Time.

*Life* var opphavleg eit humoristisk blad med avgrensa opplag som kom ut frå 1883 til 1936. Då blei det kjøpt opp av Henry Luce, som omforma det til eit moderne vekeblad med vekt på fotoreportasje. Dette bladet kom ut kvar veke fram til 1972. Deretter kom det ut spesialutgåver med ujamne mellomrom fram til 1978, før det blei gjeve ut kvar månad fram til 2000.
Frå 2004 til 2007 blei det gjeve ut som eit vekeblad inkludert i fleire amerikanske aviser av Time Inc.

I 2009 blei nettstaden LIFE.com lansert som eit samarbeid mellom *Life* og Getty Images. Nettstaden inneheld millionar av fotografi frå dei kombinerte bildearkiva deira.
Bladet er også blitt arkivert av Google.
Eit arkiv av alle nummera av *Life* frå 1936 til 1972 er tilgjengelege gjennom Google Book Search.
Google image search inneheld også mange bilde tekne for, men ikkje gjevne ut i bladet.

Det kjende fotografiet «Kissing the War Goodbye» eller «V-J Day in Times Square» av Alfred Eisenstaedt kom ut i *Life*.
Då *Life* blei skipa i 1883 bygde det på liknande humoristiske britiske blad, som *Punch*. I 53 år blei det gjeve ut som eit allment, underhaldande blad med mange illustarsjonar, vitsar og samfunnskommentarar. Mange store forfattarar, redaktørar, illustratørar og vitseteiknarar bidrog til bladet, mellom anna Charles Dana Gibson, Norman Rockwell og Jacob Hartman Jr. Gibson blei eigar og redaktør etter at John Ames Mitchell døydde i 1918.

*Life* var det første amerikanske nyheitsbladet som var gjennomillustrert med fotografi, og dominerte marknaden i over 40 år. Det var så populært av både Harry S. Truman, Winston Churchill og general Douglas MacArthur hadde memoara sine gjevne ut som føljetongar i det. Eit av dei best kjende bilda frå *Life* er det av ein amerikansk marinegast som kysser ein sjukepleiar den 14. august 1945 under feiringa av sigeren over Japan i andre verdskrigen. Bladet hadde ei viktigrolle i historia til fotojournalistikk før det gjekk tilbake grunna økonomi og smakar i endring.

## Kjelder

Fotnotar

* *Denne artikkelen bygger på «Life (magazine)» frå Wikipedia på engelsk, og «Life (magasin)» frå Wikipedia på bokmål den 1. juli 2018.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad

 Commons har multimedium som gjeld: **Bladet Life**
# Blandingsøkonomi

Med nemninga **blandingsøkonomi** meiner ein vanlegvis den typen økonomi og samfunnsmodell som har utvikla seg i Norden dei siste hundre åra, og særleg sidan 1930-talet.

Denne nordiske eller skandinaviske samfunnsmodellen er blant anna kjenneteikna av ei blanding av element frå kapitalistisk marknadsøkonomi og sosialistisk planøkonomi, derfor namnet blandingsøkonomi.

Denne nordiske modellen skil seg dramatisk frå regulert kapitalisme og korporativisme under den klassiske fascismen og frå statskapitalisme under kommunistiske diktatur-regime, som det moderne Kina. Dette blant anna på grunn av den store rolla dei frie organisasjonane spelar i systemet, som derfor også blir kalla ein *forhandlingsøkonomi*. Men også sjølvsagt på grunn av det grunnleggjande at nordisk blandingsøkonomi byggjer på demokrati og ikkje diktatur.

Eit anna viktig element i blandingsøkonomien er velferdsstaten. I brei forstand kan for så vidt heile systemet kallast velferdstaten, og da forståast ikkje berre som eit system av trygder og skattefinansierte overføringar av ulike slag, men også eit system av kollektive rettar, ikkje minst for fagorganisasjonar, ei viss folkevald styring av økonomien og i det heile eit organisert arbeids- og samfunnsliv.

Den demokratiske blandingsøkonomien og velferdsstaten står som samfunnsmodell i motsetning til den nyliberalismen som har vore på offensiven internasjonalt dei siste ti-åra.

## Sjå òg

* Den nordiske modellen
# Gyllen fallskjerm

**Gyllen fallskjerm**, i somme høve berre kalla *fallskjerm*, er nemninga på ulike ordningar i tilsettingstilhøve der den tilsette har rett til eit særs gunstig økonomisk oppgjer dersom ho eller han må gå frå stillinga. Det er som regel berre leiarar i næringslivsverksemder som får glede av gylne fallskjermar, som kan gå ut på ein økonomisk eingognskompensajon, etterløn i lengre tid, særs gunstig pensjonsordning eller andre særytingar.

Opphavet til ordet *gyllen fallskjerm* er den eigenskapen ein fallskjerm har ved å kunne gje eit mennske ei trygg landing etter fall frå stor høgd. Eigenleg ligg det i ordet ein kritikk av slike gunstige særordningar, som jamvel kan kome slike leiarar til gode som må gå frå stillinga av di dei har synt seg som uskikka, og at det i alle høve dreier seg om summar som mange finn det urettvist å honorere vedkommande med.
# André Lhote

|  |
| --- |
| **André Lhote** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Frankrike |
| **Fødd** | 5. juli 1885 Bordeaux |
| **Død** | 24. januar 1962 (76 år) Paris |
| **Yrke** | kunstmålar, bilethoggar, grafikar, kunstkritikar, lærar, grafikar, kunstnar, kunsthistorikar |
| **Språk** | fransk |
| **Nettstad** |  |
| André Lhote på Commons |

**André Lhote** (5. juli 1885–25. januar 1962) var ein fransk målar og kunstteoretikar som laga både figurmåleri, portrett, landskapsbilete og stilleben.

Lhote, som var frå Bordeaux, byrja målarlivet som autodidakt, påverka av kunsten til Paul Gauguin og seinare Paul Cézanne. Frå kring 1911 vart han særleg oppteken av kubismen og slutta seg i 1912 til gruppa «Section d'Or». Den kubistiske stilen utvikla han på sin eigen måte, utan heilt å abstrahere figurar og andre element i bileta sine. Med åra vart koloritten kraftigare. Han spela ei større rolle som kunstkritikar og gav ut fleire bøker om kunst.

Lhote starta opp eit eige kunstakademi i 1922, der ei rekke norske målarar var elevar. Dermed kom han til påverke norsk målarkunst i mellomkrigstida. Mellom dei norske som tok sterke inntrykk av målarstilen hans var Georg Backer Berg, Nils Krantz, Inger Sitter, Aage Storstein og Olaf Willums.

Lhote er representert i Nasjonalgalleriet i Oslo.

## Kjelder

* Store norske leksikon
# Rembrandt

|  |
| --- |
| **Rembrandt** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Dei sameinte Nederlanda |
| **Fødd** | 15. juli 1606 Leiden |
| **Død** |
4. oktober 1669 (63 år) Amsterdam |
| **Yrke** | kunstmålar, teiknar, grafikar, kunstsamlar, raderer, samlar, biletkunstnar, old master, gravør, kunsthandler, kunstnar |
| **Sjanger** | portrettmåleri, religiøst maleri, mytologisk maleri, sjangermåleri, historiemåleri, sjølvportrett, landskapsmåleri, portrett, tronie, stilleben, vanitas, hunting still life, mythological art, winter landscape |
| **Medlem av** | Amsterdams St. Lukaslaug[\*] |
| **Religion** | kalvinisme |
| **Far** | Harmen Gerritszoon van Rijn |
| **Mor** | Neeltje Willemsdr. Zuytbrouck |
| **Ektefelle** | Saskia av Uylenburgh |
| **Born** | Titus van Rijn, Cornelia van Rijn |
|  |
| Rembrandt på Commons |

Rembrandt - sjølvportrett frå 1640
**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (15. juli 1606–4. oktober 1669) var ein nederlandsk målar, teiknar og grafikar. Han blir rekna som ein av dei mest sentrale målarane i barokken og den viktigaste nederlandske målaren på 1600-talet. Ved sida av at han er kjent for dei mange måleria sine, var han òg ein særs dyktig teiknar og grafikar.
Rembrandt levde og virka i ein periode som historikarar kallar den hollandske gullalderen, ein periode som stort sett var på 1600-talet. I denne perioden nådde kulturen, vitskapen, handelen, den militære styrken og dei politiske innverknadane i Nederland eit høgdepunkt.

Rembrandt: Dr. Nicolaes Tulp si anatomiførelesing (1632)
Frans Hals: Regentane av hospitset for gamle menn i Haarlem
## Verk i utval

* *Sjølvportrett* (1629)
* *Doktor Tulp si anatomiførelesing* (1632)
* *Krossnedtakinga* (1634)
* *Danaë* (1636)
* *Nattevakta* (eigentleg *Kaptein Banning Cocqs kompani* eller *Skyttargildet*) (1642)
* *Nattverd i Emmaus* (1648)
* *Mann med gullhjelm* (1650)
* *Slakta okse* (1655)
* *Bataverna si truskapseid* (1661)
* *Claudius Civilis si eidsavlegging* (1661)
* *De Staalmeesters* (1662)
* *Jødebruda* (1665)
* *Heimkomsten til den fortapte sonen* (1668)

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Rembrandt**
# Ganges

|  |
| --- |
| Ganges |
| elv |
|  |
| Land |  India,  Bangladesh |
| Lengd | 2 500 km |
| Middelvassføring | 12 015 m³/s |
| Kjelde |  |
|  •  høgd | 7 756 moh. |
| Munning |  |
|  •  høgd | 6 moh. |
|  Ganges ﻿ / ﻿ |
|  Ganges med sideelvar

 Ganges med sideelvar

 |
| **Wikimedia Commons:**  Ganges River |

**Ganges**, på indiske språk **Ganga**, er ei storelv som renn gjennom Det nordindiske låglandet i Sør-Asia og som blir dyrka som ei gudinne i hinduismen. Elva er rundt 2500 km lang og har eit nedbørfelt på 1 125 000 km². Løpet går frå vestlege Himalaya søraustover til ho munnar ut gjennom Gangesdeltaet i Bengalbukta.

## Løp

Elva har utspring i Himalaya i delstaten Uttarakhand, nær grensa til Den autonome regionen Tibet i Folkerepublikken Kina. Ho blir danna gjennom møtet mellom elvane Alaknanda frå aust og Bhagirathi, med kjelde i Gangotribreen, frå vest. Ved den heilage byen Haridwar (311 moh.) når elva slettelandet, og renn gjennom dette med eit lite fall. Retninga endrar seg frå sørvestleg til søraustleg.

Satellittbilde av Ganges-Brahmaputra-systemet fram til utløpet i Bengalbukta.
Mellom Haridwar og Kanpur går Ganges-kanalen, som blir brukt til å vatna jordbruksjord i Punjab, parallelt med elva. Ved Allahabad møter ho Yamuna.

Etter å ha runne inn i Bangladesh er hovudgreina av elva kjend som Padma. Ho renn saman med Jamuna og seinare Meghna, begge delar av Brahmaputra, Om lag 200 km frå munningen i Bengalbukta dannar elvesystemet verdas største elvedelta. Gangesdeltaet er 7 700 km² og omfattar mykje fruktbart jordbruksland i den øvre delen, medan deltaet nærare sjøen er vill, salthaldig mangrovesump med stor naturrikdom.

Elva har fleire bielvar, dei største er Yamuna, Sarda, Gogra og Gandak frå nord og Chambal og Son frå sør. Ho har tilførsel frå snøsmelting, og er vassrik sjølv i tørketida. Floda fører også med seg slammassar som gjødslar og endrar deltaet hans.

Gangessletta er eitt av dei folkerikaste områda på jorda, noko som har gjort elva sterkt ureina. Langs elva finn ein viktige byar som Patliputra, Kannauj, Kara, Allahabad, Murshidabad, Varanasi, Patna, Bhagalpur og Kolkata.

## Religiøs og mytologisk tyding

Høgtida *kavad mela* ved ghaten Har ki Pauri i Haridwar.
For mange hinduar er Ganga særs heilag, og dei bruker elva til ritual som å vaska seg, be og dryssa kremasjonsoske i. Vatn frå elva blir brukt ved bryllaup og gjeve til sjuke og døyande. Daglege seremoniar og meir sjeldne høgtider som kumbh mela blir haldne i og langs Ganges. Viktige punkt ved elva er pilegrimsmål, til dømes Gangotri, Haridwar, møtepunktet mellom Ganga og Yamuna ved Allahabad, Varanasi.

Ifølgje mytologien kom elva ned til jorda for å reinsa menneske frå synd. Flaumen hennar blei dempa av at ho blei teken imot av guden Sjiva sitt hår. Gudinna kan sjåast på som ei mor, og som den kvinnelege krafta til Sjiva, *sjakti*. Den personleggjorde Ganga blir ofte framstilt som ei ung kvinne som held symbol for grøde. Ho blir ofte framstilt saman med Yamuna, ei sideelv som også blir vist som ei ung kvinne.

## Kjelder

* «Ganges» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Ganges**
# Poliomyelitt

To barn får fysioterapi etter å ha blitt råka av polio. Frå USA i 1963.
**Poliomyelitt**, ofte kalla **polio**, er ein sjukdom forårsaka av polioviruset. Sjukdommen gjev ofte influensaaktige symptom, men kan i nokre høve gje muskelsvekkingar som fører til lammingar, og kan av og til vera dødeleg. Det finst ingen kur for polio, men på 1950-talet blei det utvikla vaksine. Årlege epidemiar av polio som tok til på slutten av 1800-talet førte til tusentals lammingar, og etterkvart store tiltak mot viruset. I dag er polio utrydda i fleire land, medan WHO, UNICEF og Rotary driv program som har som mål å utrydda sjukdommen.

## Årsak og sjukdomsutvikling

Jente med deformert fot etter eit polioåtak.
Poliovirus er eit RNA-virus av typen *Enterovirus* som hovudsakleg held til i fordøyingssystemet. Det er svært smittsamt, og kan smitta heile befolkningar i område der det er endemisk. Vanlegvis smitter det gjennom at ein får i seg mat eller vatn som er infisert med avføring, og det har derfor større moglegheit til å spreia seg i område med dårleg kloakk og sanitasjon. Ein får gjerne større symptom jo eldre ein er når ein får sjukdommen. Andre faktorar som kan auka risikoen for infeksjon eller graden av sjukdom er nedsett immunforsvar, underernæring, tonsillektomi, graviditet, muskelskadar og fysisk aktivitet like etter at lamming har oppstått.

Viruset kjem inn i kroppen gjennom munnen, der det infiserer svelget og slimhinnene i heile tarmkanalen. Etter om lag ei veke spreier det seg frå fordøyingssystemet til mandlane, lymfevev og lymfeknutar. Deretter blir det teke opp i blodet. Viruset kan fortsetja å formeira seg i blod- og lymfesystemet i fleire veker. I nokre høve kan viruset gå inn i sentralnervesystemet. 1 % av infeksjonane fører med seg skade på motoriske nervar i ryggmergen, hjernestammen og hjernebarken. Dette fører til lammande polio.

## Kamp mot sjukdommen

Polio blei erklært utrydda i Amerika i 1994, ei gruppe stillehavsland som omfatta Australia og Kina i 2000, og i Europa i 2002. I 2006 var sjukdommen utbreidd i berre fire land: Afghanistan, Pakistan, India (delstatane Uttar Pradesh og Bihar) og Nigeria. I Amerika har det også oppstått mindre nye utbrot.

## Poliotilfelle

Fleire kjende menneske har hatt polio, mellom anna idrettsfolka Ray Ewry, Wilma Rudolph og B.S. Chandrasekhar, forfattaren Bapsi Sidhwa, musikaren Itzhak Perlman, målaren Frida Kahlo og skodespelaren Mia Farrow. Den amerikanske presidenten Franklin D. Roosevelt var også lenge kjend for å ha blitt lamma av polio, men seinare diagnosar har peikt på Guillain-Barrés syndrom som meir sannsynleg.

## Kjelder

* Harris, Gardiner (November 8, 2005), «5 Cases of Polio in Amish Group Raise New Fears», *New York Times*  CS1 maint: Date and year (link)
* Sibbald, Barbara (2001), «Travel warning issued after polio outbreak in Dominican Republic, Haiti», *Canadian Medical Association Journal*

* *Denne artikkelen bygger på «Poliomyelitt» frå Wikipedia på engelsk, og «List of poliomyelitis survivors» frå Wikipedia på engelsk den 18. februar 2010.*

Fotnotar
# Konkret poesi

Døme på konkret poesi: Eit av Guillaume Apollinaire sine *Calligrammes*
«Easter Wings» (1633) av George Herbert.
**Konkret poesi** (av latin *concretum*, ‘det samanvaksne’, ‘det sansbare’) eller **konkretisme** er ei retning innan lyrikken der det typografiske arrangementet er like viktig for heilskapsopplevinga av diktet som dei lydlege effektane og tydingsinnhaldet i orda.

Termen vart lansert på 1950-talet. I Brasil danna det seg ei gruppe av poetar som i 1958 publiserte eit manifest for ein konkret poesi, med Augusto de Campos som ein av forgrunnsfigurane. Hovudbodskapen i manifestet er å gjera orda til ein del av eit visuelt verk, og dermed gje dei eit eigenliv som frigjer dei frå det å berre vera meiningsberarar.

Sjølv om termen er ny, er ideen om å bruka typografi for å gje eit dikt eit ekstra tilskot av meining gammal. Mest kjent er den franske poeten Guillaume Apollinaire si *Calligrammes* frå tidleg på 1900-talet, som fekk følgja av fleire andre dadaistar. Seinare har diktarar som E.E. Cummings og Ezra Pound eksperimentert med typografien. Velkjent er òg musa si forteljing («tale») i *Alice i eventyrland*, som er forma som ein hale («tail»).

Ei anna form for konkretisme er den som legg avgjerande veikt på den auditive (lydlege) sida til eit dikt. Dette er dikt som primært må høyrast. Ein pioner innanfor denne forma for poesi var den tyske dadaisten Kurt Schwitters, som framførte nonsensdikta sine med ekstrem stemmebruk, og som også eksperimenterte med nye opptaksteknikkar.

Jan Erik Vold er den som fyrst og fremst har innført konkret poesi i norsk litteratur. Debutsamlinga hans *mellom speil og speil* inneheld mange døme på **figurdikt**.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Konkret poesi» frå Wikipedia på bokmål, den 6. august 2023.*
# Karl Popper

|  |
| --- |
| Karl Popper |
|  |
|  |
| Fødd | Karl Raimund Popper 28. juli 1902 Wien |
| Død | 17. september 1994 Kenley |
| Nasjonalitet | Cisleithania, Austerrike, Storbritannia, Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland |
| Område | filosofi, epistemologi, rasjonalitet, vitskapsteori, logikk, politisk filosofi, sosialfilosofi, abiogenese, kvantemekanikk |
| Yrke | filosof, vitenskapsteoretiker, skribent, universitetslærar, sosiolog, matematikar, lærar |
| Institusjonar | University of Canterbury London School of Economics King’s College London University of London |
| Alma mater | Universitetet i Wien University of Cambridge Universitetet i Wien |
| Doktorgradsrettleiar | Karl Bühler Moritz Schlick |
| Ektefelle | Josefine Anna Henninger |
| Medlem | Royal Society British Academy American Academy of Arts and Sciences Accademia Nazionale dei Lincei Mont Pelerin Society Académie internationale d’histoire des sciences National Academy of Sciences |

**Karl Raimund Popper** (28. juli 1902–17. september 1994) var ein austerriksk filosof og vitskapsteoretikar.

Popper vart fødd i Wien i Austerrike som son av ein advokat av jødisk opphav, og tok doktorgraden i filosofi ved Universität Wien i 1928. Han arbeidde først i Tyskland, hovudsakleg som filosof, med vitskapsteori som spesialitet. Etter Anschluss emigrerte han til New Zealand og seinare til Storbritannia. Karl Popper blir rekna som den mest innflytelsesrike vitskapsfilosofen på 1900-talet.

Et viktig tema hos Popper var forskjellen mellom det han skildra som genuint testbare teoriar og teoriar som riktig nok stod fram som vitskapelege, men som ikkje var testbare og derfor var pseudovitskap. Teoriar for eksempel frå Adlers og Freuds arena var av denne ikkje-testbare mytiske typen. Dei var, slik Popper såg det, fascinerande nok, men stod fram som grunnleggande upålitelege. Som eksempel på ein dristig teori av eit anna vitskapeleg kaliber trekte han fram Einsteins relativitetsteori. Relativitetsteorien medførte at det var mogeleg å forutseie konsekvensar som var testbare. På den måten var den eit svært dristig vitskapeleg teori samtidig som han, i tilfelle han viste seg å overleve denne testen, hadde ein annan substans av pålitelegheit.

## Bibliografi

* *Logik der Forschung*, 1934
* *The Open Society and its Enemies*, 1946
* *The Poverty of Historicism*, 1961
* *Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge*, 1963
* *Objective Knowledge: An Evolutionary Approach*, 1972
* *Unended Quest; An Intellectual Autobiography*, 1976
* *The Self and Its Brain: An Argument for Interactionism* (med John C. Eccles), 1977
* *The Open Universe: An Argument for Indeterminism*, 1982
* *Realism and the Aim of Science*, 1982
* *Die Zukunft ist Offen* (med Konrad Lorenz), 1985
* *The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality*, 1994
* *Knowledge and the Mind-Body Problem: In Defence of Interactionism*, 1994
* *In Search of a Better World*

## Bakgrunnsstoff

* Karl Popper hos Filosofer på Internett Arkivert 2005-02-04 ved Wayback Machine.