Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Etikk

**Etikk**, eller **moralfilosofi**, er den filosofiske refleksjonen om kva som er moralsk rette og galne handlemåtar. Etikk består av normer og prinsipp om korleis eit individ bør eller skal handla i ein situasjon. Viktige spørsmål i etikken handlar om kva som er ei god handling og kva eit menneske skal gjera når det står overfor eit moralsk val. Ein skil mellom korleis eit individ *bør* handla (normativ etikk) og korleis eit individ i eit samfunn *de facto* handlar (deskriptiv etikk).

Det finst ulike etiske teoriar som legg vekt på ulike ting når menneske skal avgjera korleis dei skal handla:

* Me bør utvikle dygder, som det å vera ærleg, rettvis og modig (*dygdsetikken*).
* Me bør skapa mest mogleg lykke for flest mogleg menneske (eller alle levande skapningar) (*utilitarismen*).
* Me bør laga oss faste prinsipp og utvikla ei pliktkjensle slik at me handlar i samsvar med prinsippa våre (*pliktetikken*).

Dygdsetikken er personorientert, medan pliktetikken og utilitarismen er handlingsorientert.

## Kjelder
# Sussex

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Sussex (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| Sussex |
| grevskap |
|  Bexhill On Sea i Sussex  |
| Land |  Storbritannia |
| Areal | 3 783 km² |
| Folketal |  1 613 316 (2011) |
|  Sussex ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Sussex.

 Kart som viser Sussex.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Sussex |

**Sussex** er eit tradisjonelt grevskap sør i England. Sidan 1888 har det vore delt i to administrative grevskap, East Sussex og West Sussex. Denne inndelinga har ein historisk forløpar, då det har vore separate administrative organ i aust og vest i lengre tid. Fram til 1974 blei Sussex verande eit seremonielt grevskap, men dette året vart også den funksjonen delt i to. Lewes var administrasjonsstad for grevskapet, ei rolle han no har for East Sussex.

Området har tilnærma same grenser som det angelsaksiske kongedømet Sussex. Det grensar mot Surrey, Kent, Hampshire og Den engelske kanalen.

Det har vore ein felles politistyrke for begge grevskapa i Sussex sidan 1968, og det er òg ei rekkje andre oppgåver dei samarbeida om.

Fram til Brighton and Hove fekk status som *city* i 2000 var Chichester den einaste byen i Sussex med ein slik status; alle andre byar har status som *town*.

## Sjå òg

* Hertug av Sussex
* Jarl of Sussex
* Sheriff av Sussex
* Lord Lieutenant av Sussex
* Sussex by the Sea

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sussex» frå Wikipedia på bokmål, den 3. mai 2021.*
# Psykopat

Ein **psykopat** (av psykopati, også kjend som **sosiopat**) er ein diagnostisk omgrep på eit syndrom av abnormale personlegdomstrekk. Vanlege kjenneteikn er at personar med ei slik liding ved første inntrykk kan virke sympatiske, intelligente og sjarmerande, men som ved nærare kontakt viser seg å vere manipulerande, løgnerske og impulsive. Utad kan ein psykopat vere vellukka, med ein godt betalt jobb og godt rykte etc, medan ein innad viser seg å ha ei utiltalande åtferd. Det er ofte dei næraste, familie/nære vener som merkar det og får oppleve psykopaten sin verkelege personlegdom.

## Bakgrunnsstoff

NETT-TV

* Randi Rosenquist snakkar om psykopater og psykopati på prateshowet "Først og sist" (NRK, 2003)
# Lysrøyr

Lysrør er gassfylte røyr der elektrisitet ioniserer gassen og gjer han sjølvlysande, det vil seie skapar lys gjennom fluoresens, ei form for luminescens.
Den tyske lyspæreprodusenten Osrams modell *OSRAM DULUX D* frå 2004, eit 18 watts kompaktlysrøyr.
Spekteret til ein 11 W sparepære (nedst) samanlikna med det kontinuerlege spekteret til ein tilsvarande 60 W glødepære. Dei mørke banda viser kva for frekvensar sparepæra manglar og illustrerer kvifor fargar kan sjå feil ut i dette lyset.
**Lysrøyr**, tidlegare òg kalla **lysstoffrøyr**, eller **fluorescenslampe** er ulike typar gassfylte glasrøyr som blir brukt som lyskjelder i lampar og annan belysning.

## Verkemåte

Ved hjelp av ein tennspenning ioniserast gassen i røyret slik at han blir elektrisk leiande. Spenninga blir deretter redusert, og straumen gjennom gassen eksiterar kvikksølvdampen, argon- eller neongassen. Dette skapar plasma som produserer kortbølgja ultrafiolett lys. Det ultrafiolette lyset får lysstoffet (fosfatar) på innsida av glasrøyret til å fluorescere, noko som produserer synleg lys.

## Kompaktlysrøyr og sparepærer

Korte lysrøyr kallast *kompaktlysrøyr*.

Kompaktlysrøyr utstyrt med lyspæresokkel som på vanlege glødelampar har ein innbygd omformar i sokkelen, og blir ofte kalla *sparepærer*. Desse kan brukast i ordinære armatur berekna for glødelampar, og brukar berre rundt 20% av energien for same lysutbytte, og varer lenger.

Lysrøyr har ei levetid på ca. 16 000-24 000 timar. Det finst lysrøyr på marknaden som har levetid opptil 84 000 timar, desse blir kalla *Long Life*-lysrøyr. Levetida avheng av brenntid, og dessutan mengder innkoplingar. Lysstyrken blir redusert gjennom heile levetida.

## Innlevering av kasserte sparepærer og lysrøyr

I Noreg kan ein, av miljømessige omsyn, levere inn kasserte sparepærer og lysrøyr gratis til butikkar som sel slike varer, utan krav om nykjøp eller at produktet vert kjøpt hos denne forhandlaren.

## Sjå òg

* Glødelampe, glødelampe lyser ved at straum blir sendt gjennom ein tynn leiar.
* Halogenlampe, halogenlampe er ei glødelampe der kapselen er fylla med ein halogengass.
* Lysdiode, lysdiode (LED) er ein halvleiar-diode som lyser med eit inkohorent monokromatisk ljos når ei likeretta spenning påførast.
* Metalldamplampe, lampe som gjev lys frå ein elektrisk utlading gjennom edelgass og metalldamp.
* Lampe
* Lyskjelde
* Luminescens

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Lysrøyr» frå Wikipedia på bokmål, den 7. november 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Lysrøyr Erdetfarlig.no (Miljødirektoratet: lysstoffrør, sparepærer og lysrørarmaturer Arkivert 2014-07-03 ved Wayback Machine.
# John Constable

|  |
| --- |
| **John Constable** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Kongeriket Storbritannia, Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland, Storbritannia |
| **Fødd** | 11. juni 1776 East Bergholt, Suffolk |
| **Død** |
31. mars 1837 (60 år) Charlotte Street, London |
| **Yrke** | kunstmålar, landskapsmålar, CAD-tegner, arkitektur, biletkunstnar, kunstnar |
| **Sjanger** | landskapsmåleri, sjangerkunst, marinemåleri, portrett, religiøs kunst, stilleben |
| **Medlem av** | Royal Academy of Arts |
| **Far** | Golding Constable |
| **Mor** | Ann Watts |
| **Ektefelle** | Maria Bicknell |
| **Born** | Charles Golding Constable, Lionel Bicknell Constable, Isabel Constable |
| John Constable på Commons |

**John Constable** (11. juni 1776–31. mars 1837) var ein engelsk kunstmålar frå romantikken. Han er best kjend for landskapsmåleria sine frå Dedham Vale, området omkring der han budde, i dag kjent som «Constable Country». Sjølv om måleria hans i dag er blant dei mest populære og kostbare i den britiske kunsten, fekk han aldri nokon finansiell suksess medan han levde.

Constable er best kjend for måleria *Dedham Vale* (1821) og *The Hay Wain* (1821). Han blei vald som medlem av Royal Academy då han var 52 år gammal. Verka hans blei populære i Frankrike, der han selde fleire verk enn i heimlandet, og inspirerte franske kunstnarar som Eugène Delacroix, kunstnarane i Barbizon og dei seinare impresjonistane.

## Galleri

* *Deadham Vale*, 1803, Victoria and Albert Museum
* *Wivenhoe Park* (1816)
* *The Hay Wain* (1821)
* *Hadleigh Castle*, 1828, Yale Center for British Art
# Stråleterapi

**Stråleterapi** er behandling av sjukelege tilstandar med stråling. Særleg brukt om *ioniserande stråling* mot kreft, (frå til dømes radium, radioaktivt kobolt, fosfor eller jod) og røntgenstråling.

Eit døme på stråleterapi *utan* ioniserande stråler, er behandling av gulsott (ikterus) hos nyfødde med lys.

## Bakgrunnsstoff

* Kreftforeningen/Strålebehandling
# Manhattan

|  |
| --- |
| Manhattan |
| bydel |
|  |
| Land |  USA |
| Areal | 87,0 km² |
| Folketal |  1 694 251 (1. april 2020) |
|  Manhattan ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Manhattan.

 Kart som viser Manhattan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Manhattan, New York City |

**Manhattan** er namnet på ei øy langs Hudsonelva og ein av fem bydelar i New York. Bydelen omfattar òg nokre mindre øyar og ein liten del av fastlandet. Geografisk er han ein av dei minste administrative områda i USA, men samstundes er han den klart tettast busette i staten New York såvel som i heile USA.

42. gate i Manhattan.
# Alexander Archipenko

|  |
| --- |
| **Alexander Archipenko** |
|   |
| **Fødenamn** | ukrainsk Олександр Порфирович Архипенко, Oleksandr Porfyrovitsj Arkhipenko;
russisk Алекса́ндр Порфи́рьевич Архи́пенко |
| **Pseudonym** | Archipenko, Alexandre, Arkhīpenko, Aleksandr, Arkhypenko, Oleksander Porfyrovych |
| **Statsborgarskap** | Det russiske imperiet, USA |
| **Fødd** | 30. mai 1887 Kyiv |
| **Død** |
25. februar 1964 (76 år) New York by |
| **Yrke** | bilethoggar, kunstmålar, grafisk designar, illustratør, fotograf, collagist, designar, CAD-tegner, arkitektur |
| **Språk** | russisk |
| **Sjanger** | figure, akt, stilleben, abstrakt kunst |
| **Medlem av** | American Academy of Arts and Letters[\*], Supremus[\*], Ukrainian Artist's Association in USA[\*] |
| **Ektefelle** | Frances Gray |
| Alexander Archipenko på Commons |

**Alexander Archipenko** (30. mai 1887–25. februar 1964) var ein ukrainsk-amerikansk skulptør og grafisk kunstnar.

## Liv og gjerning

*Kvinne kjemmer håret*, 1914
Byste av Taras Sjevtsjenko frå 1939 i Cleveland Cultural Gardens i Ohio.
Archipenko var fødd i Kiev i Ukraina, den gongen i Tsar-Russland. Han byrja måle i den impresjonistiske stilen, og utvikla seg vidare gjennom stilartar som kubismen og konstruktivismen. Han kom i 1908 til Paris, der han slutta seg til krinsen kring Pablo Picasso, og var ein tidleg talsmann for moderne, framfor alt den kubistiske, skulpturen.

På 1920-talet høyrde Archipenko med mellom dei mest radikale og dristige i utviklinga av skulptur. I verk frå denne tida er naturformene knapt til stades. Store utstillingar av verka hans fann stad i Berlin i 1922 og New York i 1924. Samstundes busette han seg i USA. Seinare vende han tilbake til ei meir røyndomsnær oppfatning av former. Dei vanlegaste materiala i skulpturane hans er stein eller metall.

I 1937 vart verk av Archipenko tek med på nazistane si utstilling i München av det dei kalla *Entartete Kunst*.

Han døydde i New York.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Alexander Archipenko» frå Wikipedia på svensk, den 5. oktober 2013.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Alexander Archipenko**