Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Målarkunst

Mellomaldermåleri av kvinne som måler eit sjølvportrett.
Friluftsmåling av hest.
**Målarkunst** er ei form for biletkunst som går ut på å laga måleri gjennom å festa fargestoff til ei overflate på kunstferdig vis. Dei som lagar måleri vert kalla **målarar**, eller **kunstmålarar**, dersom ein vil skilja dei frå yrkesmålarar. Mange reknar målarkunsta for å vera den viktigaste kunstforma. Dette ser ein mellom anna ved at ordet «kunst» ofte vert brukt berre med tydinga målarkunst.

## Motiv

*For meir om dette emnet, sjå motiv i bilde.*
Målarar har ofte konsentrert seg og gjerne spesialisert seg i å måla særskilde motiv. Desse kan vera portrett, landskap, stilleben (ting som ligg stille), og religiøse, mytologiske eller historiske bilete. Det er vanleg å skilja mellom figurativ kunst, som viser attkjennbare motiv, og abstrakt kunst, som er former utan klar tyding.

## Føremål

Målarkunst kan ha som føremål for målaren å skapa og uttrykka seg, ho kan brukast som dekorasjon og for å visa ære eller status. Ho er mykje brukt til å utsmykka bygningar som sakralbygg, offentlege bygg og bustadar. I nyare tid er målarkunst også blitt samla og vist fram i galleri.

Nokre måleri kan ha religiøse funksjonar, til dømes i form av ikon.

## Historie

Målarkunst er ei eldre uttrykksform enn skrift, og er kjend sidan steinalderen. Nokre av dei eldste måleria ein kjenner er holemåleri i den franske Grotte Chauvet, og er om lag 32 000 år gamle. Desse viser ville dyr som hestar, ullhåra nashorn, mammutar og løver, og er utførte ved at ein har hatt raud oker og svart fargestoff i utskjeringar i fjellveggen. Liknande arbeid på hole- eller fjellveggar finst over heile verda. I Noreg finst dei i form av helleristingar.

Dei fleste samfunn har utvikla si eiga målarkunst, der kultur, materiale og tradisjonar dannar ulike skular for målarkunst. Vestleg målarkunst utvikla seg i fleire periodar i Europa med påverknad både frå tidlegare periodar, som antikken, og andre kulturar, som Japan og Kina.

## Målarstilar

Kunstnarar har alltid påverka kvarandre, og det er vanleg å gruppera måleri frå ei viss tid og gjerne frå eit visst område i ei namngjeven gruppe. Det kan vera kunsthistorikarar som ser ein samanheng og set namn på stilen i ettertid, eller kunstnarane kan sjølv aktivt gå inn for ein viss måte å måla på som dei gjer eit visst namn.

### Nokre stilar innan vestleg kunsthistorie

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * Romansk stil
* Gotikk
* Renessanse
* Barokk
* Rokokko
* Nyklassisisme
* Direktoriestil
* Empire
* Biedermeier
* Romantikken
* Realisme
 |  | * Impresjonisme
* Pointilisme
* Naturalisme
* Symbolisme og syntetisme
* Nyromantikken
* Jugendstil
* Ekspresjonisme
* Kubisme
* Futurisme
* Dadaisme
* Naivisme
* Kubisme
* Neoplastisisme
 |  | * Modernisme
* Surrealisme
* Funksjonalisme
* Sosialrealisme, konkretisme
* Spontanisme
* Abstrakt og non-figurativ kunst
* Pop art, op art
* Abstraksjon, ny-figurasjon
* Postmodernisme
 |  |

### Sjå òg

* Kategori:Målarar
* Kategori:Måleri

## Kjelder

* «Maleri» (31. august 2009), *Store norske leksikon*.

## Bakgrunnsstoff
# Melbourne

|  |
| --- |
| Melbourne |
| by |
|  Melbourne i 2005.  |
| Land |  Australia |
| Areal | 9 993 km² |
| Folketal |  5 350 705 (30. juni 2024) |
| Grunnlagd | 1835 |
| Tidssone | UTC +10 |
|  Melbourne ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Melbourne |

**Melbourne** er hovudstad i delstaten Victoria og den nest største byen i Australia. Med eit folketal på om lag 5 millionar er han den sørlegaste byen i verda som har over ein million innbyggjarar.

Kystbyen er kalla opp etter den britiske statsministeren William Lamb, den andre Viscount Melbourne, som var busett nær landsbyen Melbourne i Derbyshire.

## Kjende folk frå Melbourne

* Arthur J. Rees (1872–1942), forfattar av kriminal- og fantasybøker
* Charles Ulm (1898–1934), luftfartspioner
* Ron Clarke (1937–2015), friidrettsmann
* Daevid Allen (1938–2015), diktar, gitarist, songar, låtskrivar og musikar
* John Williams (fødd 1941), klassisk gitarist
* Trevor Lucas (1943–1989), folkemusikar
* Debbie Flintoff-King (fødd 1960), friidrettsutøvar
* Lisa Gerrard (fødd 1961), musikar, songar og komponist
* Flea (fødd 1962), bassist, trompetist og sporadisk skodespelar
* Kylie Minogue (fødd 1968), songar, låtskrivar og skodespelar
* Cate Blanchett (fødd 1969), skodespelar, filmprodusent og teaterregissør
* Dannii Minogue (fødd 1971), songar, låtskrivar, skodespelar, TV-personlegdom, TV-dommar og motedesigner
* Steven Hooker (fødd 1982), stavhoppar
* Avraam Papadopoulos (fødd 1984), gresk fotballspelar
* Christine Nesbitt (fødd 1985), skeiseløpar
* Andrew Nabbout (fødd 1992), fotballspelar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Melbourne Offisiell nettstad
# Ekspresjonisme

*Leikande nakne menneske* av Ernst Kirchner 1910-11
 *Lyrikaren* av Egon Schiele 1911
 *Rådyr i skogen (II)* (*Rehe im Walde (II)* av Franz Marc 1914
Den tysk-norske biletkunstnaren Rolf Nesch sitt verk *Bru over Elben I* (1932) (335x595mm)
**Ekspresjonisme** og **ekspresjonistisk** er ei uttrykksform og ei retning innanfor kunst. Ho har prega både biletkunst, litteratur, musikk, teater, film og arkitektur. Eit «ekspresjonistisk» kunstverk vert oppfatta å uttrykke dei indre kjenslene hos opphavspersonen, formidla i ei subjektiv og vridd avbilding av den ytre verda. Uttrykket i ekspresjonistisk biletkunst er ofte intense, kantete, utflytande og grensesprengande.

## Historikk

Døme på ekspresjonistiske stilelement finst langt tilbake i kunsthistoria, som i bilete til den spanske barokkmålaren El Greco, eller i Francisco Goya sine «svarte måleri». Kunstretningar som postimpresjonisme, fauvisme og symbolisme, med målarar som Edvard Munch, Paul Gauguin, Paul Cézanne og Vincent van Gogh vert oppfatta som forløparar for ekspresjonismen.

Kunstretninga ekspresjonisme vert først og fremst knytt til Tyskland i åra mellom 1900 og 1940. Kunstnargrupper som *Die Brücke* og *Der Blaue Reiter* vert sett som dei mest framståande representantane for den tyske ekspresjonismen, i tillegg til filmskaparen Fritz Lang.

Ekspresjonisme vart oppfatta som ei motsetning til impresjonismen. I eit ekspresjonistisk kunstverk vil gjengjevinga av inntrykk av den sette verda, måtte vike for komplekse tolkingar av den personlege psyken. Ekspresjonistisk kunst vert gjerne knytt til framstillingar av angst og sjeleleg mørker, og kan sidestillast med andre viktige kunstnariske og intellektuelle rørsler på 1900-talet som eksistensialisme og psykoanalytiske teoriar om det underbevisste.

Ekspresjonistisk kunst var fordømt av dei tyske nazistane som «entartete Kunst». Med det meinte dei kunst som hadde utarta og degenerert til eit lågareståande kulturutrykk.

### Ekspresjonistiske biletkunstnarar

* Max Beckmann
* Vincent van Gogh
* Vasilij Kandinskij
* Ernst Ludwig Kirchner
* Oskar Kokoschka
* Franz Marc
* Edvard Munch
* Rolf Nesch
* Emil Nolde
* Egon Schiele
* Chaim Soutine

### Ekspresjonistiske forfattarar

* Franz Kafka
* Stanisław Przybyszewski
* August Strindberg
* Georg Trakl

### Ekspresjonistiske komponistar

* Arnold Schönberg
* Anton Webern
* Alban Berg

### Ekspresjonistiske filmskaparar

* Fritz Lang

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «nb:Ekspresjonisme» frå Wikipedia på bokmål, den 1. september 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Ekspresjonisme**
# Den store depresjonen

Dorothea Langes *Migrant Mother* viser fattige landarbeidarar i California, på biletet er Florence Owens Thompson, ei 32 år gammal sjubarnsmor
**Den store depresjonen** var ein verdsomfattande økonomisk nedgang som starta med det amerikanske børskrakket i 1929 og varte gjennom 1930-talet. Dei sentrale landa der depresjonen vart utløyst var USA og europeiske land, men følgjene vart merka over heile verda. Byar vart hardt ramma, spesielt dei som var bygde opp rundt tungindustri og bygg- og anleggsverksemd stoppa heilt opp i mange land. Bønder og landsbygda vart òg ramma, då prisane på jordbruksvarer fall med opp til 50%.

Gruvedrift og skogbruk var likevel kanskje dei bransjane som vart hardast råka, då etterspurnaden fall drastisk og det var få andre sjansar til sysselsetjing for dei som hadde arbeidd der. Depresjonen enda på ulike tidspunkt i dei involverte landa, men generelt ser ein den andre verdskrigen som absolutt sluttpunkt.

Den store depresjonen fekk store politiske følgjer. Mellom anna bidrog den internasjonale økonomiske krisa til sterk vokster i oppslutninga om det tyske nazistpartiet ved valet i 1930.

Også demokratiske regjeringar tok i bruk nye verkemiddel i økonomisk og sosial politikk for å motverke krisa, såleis bruka til dømes både den norske Nygaardsvoldregjeringa og den amerikanske Roosevelt-administrasjonen ein meir eller mindre keynesiansk økonomisk politikk i andre halvdel av 1930-talet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Den store depresjonen» frå Wikipedia på bokmål, den 28. desember 2007.*
# Giorgio de Chirico

|  |
| --- |
| **Giorgio de Chirico** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Italia |
| **Fødd** | 10. juli 1888 Vólos |
| **Død** | 20. november 1978 (90 år) Roma |
| **Yrke** | kunstnar, kunstmålar, bilethoggar, skribent, scenograf, illustratør, smykkedesigner, teiknar, grafikar |
| **Språk** | fransk, italiensk, nygresk, tysk |
| **Medlem av** | Accademia delle Arti del Disegno[\*], Académie des beaux-arts[\*] |
| **Far** | Evaristo de Chirico |
| **Ektefelle** | Raissa Calza |
| **Nettstad** |  |
| Giorgio de Chirico på Commons |

Giorgio de Chirico i 1936

**Giorgio de Chirico** (10. juli 1888–20. november 1978), også kjend som Népo, var ein italiensk målar og skulptør. Hans metafysiske målestil danna skule for andre målarar og har seinare vorte rekna som ein del av surrealismen.

### Liv og gjerning

Chirico vart fødd i Volos i Hellas av foreldre frå Genova og Sicilia i Italia. Etter studiar i Aten og Firenze resite han i 1906 til München og vart elev ved kunstakademiet i byen. Der studerte han særleg bilete av Arnold Böcklin og Max Klinger, og las elles filosofiske verk av Friedrich Nietzsche og Arthur Schopenhauer.

Tilbake i Italia måla han i 1910 det fyrste biletet i serien *Metafysisk Piazza: Gåta med haustettermiddagen*, basert på ei kjensle av openberring han fekk av Piazza Santa Croce i Firenze. Også måleriet *Orakelets gåte* måla han under opphaldet i Firenze. Bileta formidlar ei sjeleleg uro, ei kjensle av noko utanom, noko som synest plage eller forundre figurane og dermed publikum. På veg til Paris besøkte han elles Torino, og vart fascinert av det metafysiske aspektet ved piazzaene og gatene med sine bogegangar.

År 1912 fekk han stilt ut tre verk på Salon d’Automne i Paris; dei nemnde to frå Firenz, samt eit sjølvportrett. I løpet av 1913 stilte han ut både på Salon des Indépendants og Salon d’Automne og fekk seld sitt fyrste måleri: *Det raude tårnet*.

Under fyrste verdskrigen fór Chrirco til Italia for å melde seg som friviljug til krigsteneste. Han vart funnen udyktig som soldat. I staden vart han plassert i eit sjukehus, noko som gav han høve til å halde fram med å måle.

Chirico er best kjend for bileta han laga mellom 1909 og 1919; hans såkalla metafysiske periode. Seinare i livet forlet han denne stilen, noko som førte til at kunstverda fekk mindre interesse for dei nye verka hans.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Giorgio de Chirico» frå Wikipedia på bokmål, den 4. oktober 2013.*
# Modernisme

**Modernisme** er ein retning innan kultur, vitskap og samfunnstenking som gjorde seg gjeldande rundt byrjinga av 1900-talet. Det er ein grunnleggjande optimistisk, framgangs- og framtidsretta tenkemåte som seier at menneska kan forbetra verda dei lever i ved hjelp av kunst, kunnskap og teknologisk utvikling.

## Kunst

Innan kunst forkasta ein tidlegare tradisjon og la vekt på eigenverdet og autonomien til kunstnaren. Modernismen begynte å ta form seint på 1800-talet, og ofte blir til dømes Picasso-måleriet *Les Demoiselles d'Avignon* frå 1907 brukt til å markera byrjinga på epoken.

## Modernismen i Noreg

Modernismen kom inn i norsk litteratur med Knut Hamsun og Sigbjørn Obstfelder på 1890-talet, men blei viktigare med ei rekke forfattarar som skreiv på 1930-talet, som Emil Boyson, Gunnar Larsen, Haakon Bugge Mahrt, Rolf Stenersen, og Edith Øberg. Tarjei Vesaas si diktsamling Leiken og lynet frå 1947 førte til store diskusjonar rundt form og rim for lyrikk. Rolf Jacobsen var den diktaren som tidleg etter krigen tok modernismen fram igjen med samfunnskritiske og urbane dikt. Modernismen i Noreg blomstra også i samband med Profil-gruppa på 1960-talet.

## Kjente modernistar

* Arkitektur: Le Corbusier, Ludwig Mies van der Rohe, Gunnar Asplund, Arne Korsmo
* Målarkunst: Henri Matisse
* Litteratur: Gertrude Stein, Knut Hamsun, James Joyce, Virginia Woolf, Tarjei Vesaas
* Lyrikk: Rolf Jacobsen, Edith Södergran, Artur Lundkvist

## Sjå òg

* Postmodernisme