Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kloning

**Kloning** er å lage ein heilt identisk kopi av noko levande. Det er fleire forskjellige måtar å klone ting på. Når ein klonar genar tar ein litt av ein DNA bete og set den inn ei bakterie. Kloning av celler skjer ved at ein nesten kopierer naturleg celledeling (mitose). Det er ein prosess som skjer heile tida for å skifte ut kroppen sine gamle celler. Kloning av plantar er heilt naturleg. Knollar på poteter og stiklingar på bærbuskar er faktisk kloning.

Når ein klonar dyr er det 2 måtar det kan gjerast på. 1. Embryosplitting. Det er ein teknikk der ein tar og splittar opp embryoet i eit egg etter befruktning, heilt opp til 8 celledelar. Denne teknikken er kjend og vert brukt til å avle fram fleire eksemplar av eit godt arvemateriale.
2. Kjerneoverføring. Ein teknikk der ein tar kjernen ut frå egget, og set inn ei celle frå det individet ein vil klone. Denne metoden er komplisert og i dei aller fleste av forsøka endar det med at fosteret døyr, eller får store misdanningar. Ein har ikkje greidd å klone alle dyr ved kjerneoverføring. Dei dyra ein har klart å klone er sau, ku, mus, gris og geit. 5. juli 1996 vart lammet Dolly fødd på Roslin-instituttet i Skottland. Dolly var det første dyret som var klona av ei celle frå eit vaksent dyr. Då ein klona Dolly vart kjerneoverføring nytta.

Kloning av menneske er eit omdiskutert tema. Viss ein skulle klone eit menneske måtte ein brukt terapeutisk kloning. Det er å klone menneskeceller med eit mål om å lage stamceller som kan gje opphav til cellevev, noko som og kanskje kan brukast til å lækje alvorlege sjukdommar. Det er endå ikkje vorte klona eit menneske i verda, men nokre forskarar har sagt at dei har som mål å klone menneske.
# Blodplasma

**Blodplasma** er den flytande komponenten til blod, der blodcellene er fjerna. **Serum** er det same som blodplasma bortsett frå at koagulasjonsfaktorar (som t.d. fibrin) er fjerna.

Plasma liknar myse av utsjånad (transparent og svakt stråfarga). Det består for det meste av vatn, blodproteinar, og uorganiske elektrolyttar. Plasma tener som transportmedium for glukose, lipidar, hormon, metabolske sluttprodukt, karbondioksyd og oksygen. Plasma sin transportkapasitet for oksygen er mykje lågare enn den til hemoglobin i dei raude blodlekamane. Kapasiteten kan auka under hyperbare tilstandar. Plasma er lagrings- og transportmedium til koagulasjonsfaktorar og proteininnhaldet er naudsynt for å oppretthalda blodet sitt kolloidosmotiske trykk.

## Laboratoriebruk av plasma og serum

Til laboratorieføremål vert plasma teke frå fullblod. For å hindra levring, vert ein antikoagulant, t.d. citrat eller heparin tilsett blodprøven med det same den er teken. Som oftast er antikoagulanten i prøverøyret før blodprøven vert teken. Prøven vert deretter sentrifugert for å skilja plasma frå blodcellene. Plasma kan frysast ned til under -80°C nær sagt så lenge som helst for å verta analysert seinare.

Til mange biokjemiske laboratorieprøvar kan plasma og serum brukast om ein annan. Serum liknar plasma i samansetjinga, men manglar koagulasjonsfaktorane. Ein får framstilt serum ved å lata ein blodprøve levra seg (koagulera) før sentrifugeringa. Til dette føremålet kan det brukast prøveglas som inneheld t.d. glasperler eller eit pulver for å framskunda koagulasjonen, og ein gel som er laga slik at den vert sitjande som ein propp mellom væske- og cellelaga i glaset etter sentrifugeringa, og gjer utskilinga av blodcellene meir lettvint.

Koagulasjonsprøvar, som t.d. INR krev at alle koagulasjonsfaktorane vert tekne vare på. Serum er derfor ikkje tenleg for desse prøvane. Det vert vanlegvis brukt eit vakuumrøyr tilsett citrat til slike prøvar. Den antikoagulerande styrken til citrat står i samsvar med konsentrasjonen og vert teken omsyn til når prøveresultatet vert rekna ut.

Serum vert føretrekt i mange prøvar fordi antikoagulantar i plasma stundom påverkar resultata. Ulike antikoagulantar påverkar ulike analyser. Når ein brukar serum kan same prøven nyttast til mange analyser.

Blodgjevarar som av ei eller anna årsak ikkje kan gje fullblod, kan gje plasma. Dette føregår ved at det vert tappa fullblod frå blodgjevaren, deretter vert blodlekamane separerte frå blodet og gjevne attende til han. Plasma vert så sendt til fraksjoneringsanlegg for å verta sterilisert og handsama vidare. I denne prosessen får ein mellom anna laga konsentrat av koagulasjonsfaktorane VIII og IX som blødarar treng, og albumin som vert nytta t.d. ved brannskader.

## Bakgrunnsstoff

* Noregs Raude Kross sitt blodprogram
# Kåter

*Sjå òg gamme.*
Kåter på trestamme i Norfolk i England.
**Kåter** (også kalla *kart*, *kular* eller *rirkular*) er utvekstar som ein finn på mange tre. Dei kjem av at vedfibrane er vridde og slyngde om kvarandre, slik at veden får ein svært hard og seig konsistens. Dei har ofte ein flott struktur (særleg dei ein finn på bjørk og or), og vert difor ofte brukte til treskurd.

Fruktlekamane til visse råtesoppar som snyltar på tre, som kjuker og poresoppar, vert feilaktig kalla kåter.

## Kjelder

* «Kåter» på SNL.no, innhenta 30. desember 2009 (lisensiert under CC-BY-SA).
# Sjølvstende

**Sjølvstende** tyder å vere fri og er det motsette av å vere avhengig eller underlagt.

For ein stat tyder *sjølvstende* det tidspunktet då folket i landet tok styringa. Denne hendinga blir gjerne seinare markert med ein nasjonaldag.

## Sjå og

* Suverenitet