Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biofilm

Biofilm av gule stafylokokkar på eit kateter
**Biofilmar** er samfunn av mikroorganismar (til dømes bakteriar) som er feste til kvarandre og/eller ei yte gjennom ein i hovudsak sjølvlaga matriks av ektrasellulære polymeriske substansar. Biofilmen gjer det mogeleg for organismane å leva på måtar som klart skil seg frå dei levevisa sjølvstendige, frie organismar har.

Biofilmar kan mellom anna verka som eksterne meltingssystem og gje bakteriar auka overlevingsevne overfor antibiotikum.

I dei fleste biofilmane tel mikroorganismane for mindre enn 10 % av den turre massen medan matriksen kan telja for over 90 %.

## Kjelder

* Flemming, Hans-Curt; et al. (11. august 2016). «Biofilms: an emergent form of bacterial life». *Nature Reviews Microbiology*. doi:10.1038/nrmicro.2016.94.
* Flemming, Hans-Curt; Wingender, Jost (september 2010). «The biofilm matrix». *Nature Reviews Microbiology*. doi:10.1038/nrmicro2415.
# Gagausisk

|  |
| --- |
| **Gagausiskgagauz dili** |
| **Klassifisering** | Tyrkiske språk  Sørtyrkisk   **Gagausisk** |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Moldova, Bulgaria |
| **Gagausisktalande i alt** | 150 000 |
| **Rangering** | *Ikkje topp-100* |
| **Skriftsystem** | Latinsk alfabet |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-3** | gag |
| **Wikipedia på gagausisk** |

**Gagausisk** (*gagauz dili*) er eit tyrkisk språk som blir snakka av gagausarane i Moldova og Bulgaria, av rundt 150 000 menneske. Språket er offisielt i den sjølvstyrte regionen Gagaus i Moldova.

Gagausisk vart skrive med det greske alfabetet fram til 1957, då gjekk dei over til det kyrilliske alfabetet. I 2000 skifta gagausarane over til ein tyrkisk versjonen av det latinske alfabetet, med ein del tilleggsbokstavar for ikkje-tyrkiske ord.

## Referansar
# Apostelen Tomas

|  |
| --- |
| Apostelen Tomas |
|  Mosaikk av Tomas. |
|  |
| Fødd | 1. hundreåret |
| Fødestad | Galilea |
| Daud | 3. juli 72 |
| Dødsstad | Mayilappur |
| Yrke | misjonær, apostel |
| Helgendag | 3. juli, Den katolske kyrkja, 6. oktober, Ortodoks kristendom |

**Tomas** (òg skrive Thomas) var ein av dei tolv disiplane eller læresveinane til Jesus. Han er også kalla «tvilaren» ettersom han tvilte på at Jesus hadde stått opp frå dei daude. Tomas blei seinare ein av dei kristne apostlane, og er ofte omtala som Apostelen Tomas. Tomas tyder 'tvilling' på arameisk, og namnet har òg vorte omsett med det greske *Didymos*.

Tomas har fleire festdagar. I ortodoks kristendom feirar ein han 6. oktober og første søndag etter første påskedag. I den katolske kyrkja har han festdag 3. juli. Tidlegare var den katolske feiringa den 21. desember. Denne siste datoen er tradisjonelt kjend som Tomasmesse i Noreg.

Tomasevangeliet og Barneevangeliet etter Tomas er tillagt apostelen.

## Forteljingar om Tomas

*Thomas tvilaren* (1601) av Caravaggio viser den tvilande apostelen med fingeren i såret i sida til Jesus.
Tomas er omtalt i Nytestamentet og i dei apokryfe Tomasaktene. I Bibelen blir det fortalt at Thomas tvilte første gongen han trefte Jesus etter at Jesus stod opp frå dei daude. Då Jesus viste han såra på hendene og føtene, vart han overtydd. Tomasaktene, nedskrivne på 300-talet, fortel om underverk Tomas gjorde som apostel i India.

Grava til Tomas i Chennai i India.
Tradisjonen fortel deretter at han virka som forkynnar og apostel i Persia og India. Den gamle ortodokse Malankarakyrkja i Kerala sør i India reknar såleis Tomas som sin apostel, og dei kristne der blir gjerne kalla «tomaskristne». Relikviane etter han skal vere i St. Thomas-katedralen i Mylapore utanfor Chennai i India, ein stad som i lang tid har vore pilegrimsmål for kristne. Òg i Den syriske ortodokse kyrkja spelar apostelen Tomas ei viktig rolle.

Ifølgje gammal munnleg tradisjon, vart Tomas drepen 3. juli år 72, ved å bli stukken ned med ei lanse eller eit spyd frå bakhald av ein heidning. I kyrkjekunsten blir apostlane tradisjonelt framstilte med kvart sitt attributt, ein gjenstand som vanlegvis viser til måten dei døydde på. Apostelen Thomas sitt attributt er ein vinkelhake eller lanse.

## Vernehelgen

I katolsk tradisjon er Thomas vernehelgen for India, Pakistan, Portugal, Saint Thomas, Goa, Vatikanstaten, Urbino, Parma og Riga, arkitektar, bygningsarbeidarar, landmålarar, tømmermenn, murarar, steinhoggarar og teologar. Han skal kunna påkallast mot blindheit, ved ryggsmerter og for eit godt ekteskap.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Apostelen Thomas» frå Wikipedia på bokmål, den 8. juli 2010.*
* «Tomasaktene» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Tomasevangeliet» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «Tomasmesse» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* «thomaskristne» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

* Den hellige Apostelen Thomas ( -72) ved katolsk.no
# Kvantemekanisk tunnelering

**Kvantemekanisk tunnelering** er eit fenomen i kvantemekanikken der ein partikkel kan røre seg i strid med dei grensene energien eller rørslemengda til partikkelen skulle tilsei, så lenge denne rørsla skjer innanfor grensene gjeve av Heisenbergs uskarpleiksrelajson. På den måten kan ein partikkel gå gjennom eller over ein barriere som han i følgje klassisk fysikk ikkje skulle kunne overvinne. Slike effektar er observert i mange kvantemekaniske system, mellom anna alfadesintegrasjon. Sannsynet for kvantemekanisk tunnelering minkar eksponentielt med tjukkleiken til barrieren. Tunneleringseffektar kan derfor ha særs varierande overgangssannsyn eller levetid, og for alfadesintegrasjon er det observert levetider frå brøkdelar av sekund til milliardar av år.

Innan mesoskopisk fysikk og nanoteknologi er ein viktig konsekvens av tunnelering at elektron kan kome gjennom tynne isolatorar og dermed gje elektrisk straum gjennom isolatoren.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Kvantetunnelering» frå Wikipedia på bokmål, den 20. april 2013.*

* kvantemekanisk tunnelering. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå:
# Heliosentrisk verdsbilete

Andreas Cellarius si illustrasjon av det kopernikanske systemet, frå Harmonia Macrocosmica (1660).
Eit **heliosentrisk verdsbilete** eller **heliosentrisme** er skildringa av universet der sola er senteret som planetane, omgjeve av månane sine, sirklar omkring.

Historisk stod det heliosentriske verdsbiletet mot det geosentriske verdsbiletet, og dette var det rådande verdsbiletet frå så tidleg som 200-talet fvt. og fram til Kopernikus la fram teorien sin om det heliosentriske verdsbiletet.

## Kjelder

* «Heliosentrisk verdensbilde», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
# Jupitermånen Hermippe

**Hermippe** er ein av månane til Jupiter. Han er medlem av Ananke-gruppa, og var truleg ein bit av ein asteroide som vart fanga inn av Jupiter. Han har ein snittradius på kring 2 km.

Hermippe vart oppdaga 9. desember 2001 av Scott S. Sheppard, David C. Jewitt og Jan T. Kleyna.

## Kjelder

* «Hermippe: Overview» Arkivert 2013-04-14 ved Wayback Machine. - NASA Solar System Exploration
# Harald IV av Noreg

|  |
| --- |
| Harald IV |
|  «Harald Gille går over gloande jarn.» For å prova at han var av kongeslekt, gjennomførte han ei jarnprøve Teikning av Gerhard Munthe til Heimskringla. |
|  |
| *Konge av Noreg* |
| Regjeringstid | 1130–1136 |
| Fødd | 1102 |
| Fødestad | Irland |
| Død | 14. desember 1136 |
| Dødsstad | Bergen |
| Gift med | Ingrid Ragnvaldsdotter |
| Dynasti | Gille dynasty |
| Far | Magnus III av Noreg |
| Born | Sigurd II av Noreg, Inge I av Noreg, Øystein II av Noreg, Magnus Haraldsson, Brigida Haraldsdotter, Margaret Haraldsdatter, Maria Haraldsdatter |

**Harald IV Magnusson Gille** (1102–14. desember 1136) var konge av Noreg frå 1130 til 1136. Han var gift med den svenske dronninga Ingerid Ragnvaldsdotter.

Harald Gille var son av kong Magnus Berrføtt. Harald Gille tok kongsnamn etter at Sigurd I Magnusson Jorsalfare døydde i 1130. I den byrjande borgarkrigstida overfall han kong Magnus Blinde i 1135. Magnus den blinde vart fanga, kastrert og blinda. Harald vart i sin tur drepen av Sigurd Slembe i 1136.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Harald IV av Noreg**