Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16. mars

**16. mars** er den 75. dagen i den gregorianske kalenderen (76. under skotår). Det er 290 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 16. mars i 2026: Gudmund Arasson av Hólar har festdag i den katolske kyrkja

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Gudmund og Gudny |
| **Sverige** | Herbert og Gilbert |
| **Danmark** | Gudmund |

## Hendingar

### Utlandet

* 37: Caligula blei romersk keisar etter at Tiberius døydde
* 455: Keisar Valentinian III av Romarriket blei snikmyrda medan han trente bogeskyting på Campus Martius i Roma.
* 1521: Oppdagaren Ferdinand Magellan kom fram til Filippinane.
* 1792: Kong Gustav III av Sverige blei skoten. Han døydde 29. mars.
* 1815: Vilhelm I av Nederland lét seg utropa til konge i Det sameinte kongedømet Nederlanda
* 1945: 90 % av byen Würzburg i Tyskland vart lagt i ruinar av britiske bombetokt.
* 1952: Det vart målt heile 1869,9 mm regn på 24 timar på den tropiske øya Réunion i Indiahavet. Dette er den størte nedbørsmengda på eit døgn som nokon gong er målt i verda.
* 1968: Massakren ved My Lai under Vietnamkrigen.
* 1978: Supertankaren MT «Amoco Cadiz» forliste ved kysten av Bretagne, noko som førte til stort oljesøl.
* 1988: Etter ordre frå Saddam Hussein blei den kurdiske byen Halabja i Irak angripen med gift- og nervegass. Rundt 5 000 menneske døydde og 10 000 blei skadde.

### Noreg

* 1830: Seks båtar og 33 mann omkom i eit stormver på sunnmørskysten. Båtlaga var frå Sande, Herøy, Borgund og Hjørundfjord.
* 1975: Sosialistisk Venstreparti vart danna.
* 1979: Elleve pasientar omkom i ein brann på sjukeheimen i Sandnessjøen.

## Fødde

Jens Stoltenberg vart fødd 16. mars 1959.
*Sjå òg Fødde den 16. mars.*

* 1478: Francisco Pizarro, spansk oppdagar og conquistador
* 1751: James Madison, amerikansk president (1809-1817)
* 1789: Georg Ohm, tysk matematikar og fysikar
* 1883: Olaf Nordhagen, norsk arkitekt, ingeniør og kunstnar
* 1951: Oddvar Brå, norsk langrennsløpar
* 1953: Richard M. Stallman, amerikansk IT-spesialist og aktivist
* 1959: Jens Stoltenberg, norsk statsminister og generalsekretær i NATO
* 1971: Ole Idar Kvelvane, norsk forfattar
* 1976: Kjetil Wæhler, norsk forfattar

## Døde

*Sjå òg Døde den 16. mars.*

* 37: Keisar Tiberius av Romarriket
* 1842: Maurits Hansen, norsk forfattar, lærar og skulestyrar
* 1861: Victoria av Sachsen-Coburg-Saalfeld, tysk-britisk prinsesse
* 1940: Selma Lagerlöf, svensk forfattar
* 1948: Siegfried Wolfgang Fehmer, tysk gestapist
* 1967: Jakob Sande, norsk forfattar og visesongar
* 1968: Gunnar Ekelöf, svensk forfattar og omsetjar
# Kyrkjestaten

**Kyrkjestaten** eller **Pavestaten** er eit område under det verdslege herredømet til paven. Kyrkjestaten er i dag den vesle Vatikanstaten, men riket har tidlegare vore mykje større.

Kyrkjestaten
Opphavleg dekte omgrepet berre den private eigedommen til kyrkja, *Patrimonium Sancti Petri* eller kyrkjegodset til St. Peter. Men frå 754 tok kyrkja meir tydeleg kontroll, særleg over hertugdømet Roma. På 800-talet omfatta Kyrkjestaten ein stor del av midtre Italia. På 1400-talet var Kyrkjestaten ei viktig politisk og militær makt i området. Medan paven tidlegare hadde halde til i område kontrollert av verdslege herskarar, som den tysk-romerske keisaren og den franske kongen, hadde nå paven sjølvstendig land og makt.

Det var først på 1800-talet at denne pavemakta blei truga. 1848-revolusjonen førte til at han blei avsett, og Republikken Roma utropt, men franske troppar kom raskt til og gjeninnsette pave og Kyrkjestaten.

Samlinga av Italia førte igjen til at Kyrkjestaten blei truga. Roma blei erklært som hovudstaden til den nye nasjonen i 1860. Franske troppar verna paven sin stat fram til 1870, då dei måtte dra tilbake til Frankrike for å stå imot den prøyssiske invasjonen under Bismarck. Etter ei folkeavstemming i 1870 blei Kyrkjestaten annektert av kongeriket Italia. I protest låste Paven seg inne i Lateranpalasset.

Eit konkordat mellom paven og den italienske staten i 1929 skapte ein ny, mindre Kyrkjestat som blei kalla Vatikanstaten. Denne staten fekk murane til Lateranpalasset som grense.
# Brom

Selen ← Brom → Krypton|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | brom |
| Symbol | Br |
| Atomnummer | 35 |
| Utsjånad | Raudbrunt, flytande |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 17 |
| Periode | 4 |
| Blokk | p |
| Kjemisk serie | Halogen |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 79,904 u |
| Kalkulert atomradius | 115 (94) pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Ar] WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Krystallstruktur | Ortorombisk |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Væske |
| Smeltepunkt | −7,4 °C, 265,8 K |
| Kokepunkt | 59 °C, 332 K |
| Molart volum | 19,78 cm³/mol |
| Tettleik | 3119 kg/m³ |
| Hardleik | n.a. kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 15,438 kJ/mol |
| Smeltevarme | 5,286 kJ/mol |
| Damptrykk | 5800 Pa |
| Lydfart | 206 m/s |
| Elektronegativitet etter Pauling-skalaen | 3 |
| Elektrisk leiingsevne | 1,3·10−16 MS/m |
| Termisk konduktivitet | 0,122 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial |  1 140 kJ/mol  2 103 kJ/mol  3 470 kJ/mol  4 560 kJ/mol  5 760 kJ/mol  8 550 kJ/mol  9 940 kJ/mol 18 600 kJ/mol |

**Brom** er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Br** og atomnummer 35. Det er eit halogen og ligg i gruppe 17 i periodesystemet.

## Eigenskapar

Brom er ei raudbrun, sterkt luktande væske. Det er det eine av to grunnstoff som er flytande ved romtemperatur. (Det andre er kvikksølv).

Bromdamp er giftig å pusta inn. Flytande brom er svært etsande på hud, og bromsår vil nærmast ikkje gro utan hudtransplantasjon.

## Førekomst

Grunnstoffet brom føreligg ikkje fritt i naturen, men kan framstillast frå uorganiske bromsalt som finst i visse mineral og i sjøvatn (ca. 0,01% i havet, ca. 0,5% i Daudehavet).

## Sambindingar og bruk

Brom blir brukt i produksjon av mange ulike bromsambindingar, t.d. fargestoff og medisinar.

Brom dannar fleire uorganiske syrer i sambinding med hydrogen og oksygen. Desse syrene er bromsyre (HBrO3), bromsyrling (HBrO2), underbromsyrling (HBrO), og hydrogrenbromid (HBr). Salta av desse syrene kallast bromat, bromitt, hypobromitt og bromid. Eit døme på naturlege bromsalt er natriumbromid (NaBr). Kunstige bromsalt, t.d. sølvbromid (AgBr), blir brukt i framkalling av fotografi.

Av kunstig framstilte organiske bromsambindingar kan nemnast 1,2-dibrometan (BrH2C-CH2Br), som tidlegare vart brukt for å justera oktantalet i blybensin, og halonar som halon 1301 (bromtrifluormetan, CF3Br) og halon 1211 (bromklordifluormetan, CF2BrCl), som blir brukte til brannslukking.

## Biologisk rolle

## Sjå også

* Fotografi
* Haloalkan
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - Brom
# 700

|  |
| --- |
| < **700** > |
|  |
| 698 | 699 | **700** | 701 | 702 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
| Fann ikkje kategorien *700* |

 |
|

| 700 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 700 *DCC* |
| Ab urbe condita | 1453 |
| Armensk kalender | 149 ԹՎ ՃԽԹ |
| Kinesisk kalender | 3396 – 3397 ?亥 – 庚子 |
| Etiopisk kalender | 692 – 693 |
| Jødisk kalender | 4460 – 4461 |
| Iransk kalender | 78 – 79 |
| Islamsk kalender | 80 – 81 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 755 – 756 |
| - *Shaka Samvat* | 622 – 623 |
| - *Kali Yuga* | 3801 – 3802 |

 |

 |

**700** (romartal DCC) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* Kring år 700 fekk grunnteksta av det jødiske bokverket *Talmúd Bablí* si endelege form.
* Sankt Adamnan overtalte 51 kongar til å innføra Cáin Adomnáin (*Adamnans lov*), som fastsette vilkår for samvære mellom kvinner og prestar i Irland.
* Arabisk vart det offisielle språket i Egypt
* Arabarane invaderte Marokko

## Fødde

* Keisar Shōmu av Japan
* Kim Daeseong, koreansk minister i Silla

## Døde

* Kong Cunincpert av lombardane
* Den heilage Osyth, engelsk helgen
* Den heilage Wulmar, grunnleggjaren av Eecke i Nord-Frankrike i følgje segna

<*   700-talet  *><< 700 | 701 | 702 | 703 | 704 | 705 | 706 | 707 | 708 | 709 | 710 | 711 | 712 | 713 | 714 | 715 | 716 | 717 | 718 | 719 | 720 | 721 | 722 | 723 | 724 | 725 | 726 | 727 | 728 | 729 | 730 | 731 | 732 | 733 | 734 | 735 | 736 | 737 | 738 | 739 | 740 | 741 | 742 | 743 | 744 | 745 | 746 | 747 | 748 | 749 | 750 | 751 | 752 | 753 | 754 | 755 | 756 | 757 | 758 | 759 | 760 | 761 | 762 | 763 | 764 | 765 | 766 | 767 | 768 | 769 | 770 | 771 | 772 | 773 | 774 | 775 | 776 | 777 | 778 | 779 | 780 | 781 | 782 | 783 | 784 | 785 | 786 | 787 | 788 | 789 | 790 | 791 | 792 | 793 | 794 | 795 | 796 | 797 | 798 | 799 >>
# Entomologi

Ei typisk barberfelle (gravfelle) til å fanga krypande insekt i.
**Entomologi** (frå gresk *εντομο* - det som er delt i bitar / segmentert) er vitskapen som studerer insekt. Mange entomologar driv òg med andre virvellause landdyr, særleg leddyr som edderkoppar og tusenbein.

Det finst godt over ein million beskrivne artar insekt, og dei finst i så godt som alle økosystema på landjorda og i ferskvatn. Dei spelar ei særs viktig rolle, både som bytteorganismar, predatorar på mindre dyr og pollenvektorar for blomsterplantar, i tillegg til å vera alvorlege skadedyr både gjennom å vera berarar av sjukdom og gjennom å øydeleggje om lag 1/3 av alle avlingar i verda årleg. Entomologien er difor ei viktig grein av zoologien.

## Entomologi i Noreg

*Sjå òg Norsk entomologisk forening*
I Noreg var entomologi lenge berre ein hobby for prestar og forstmenn. Systematiske kartleggingar av norsk insektsfauna kom ikkje i gang før Norsk entomologisk forening vart stifta i 1904. Denne organisasjonen er framleis viktig i arbeidet med registrering av funn og vurdering av bestandar, og har mellom anna hjelpt til med utarbeidinga av Norsk raudliste. Foreininga er open både for fagfolk og amatør-insektsamlarar.

## Kjende entomologar

* Charles Darwin
* Jean-Baptiste Lamarck
* Johan Christian Fabricius
* Pierre André Latreille
* Vladimir Nabokov
* Karl von Frisch
* Edward O. Wilson
* Peter Christian Asbjørnsen
* Willi Hennig

## Bakgrunnsstoff

* Norsk entomologisk forening