Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Roroskip

Eit skip med baugport (MS «Christian IV» i Kristiansand 2006).
Eit **roroskip** (fokorting for *roll-on/roll-off*) er ein skipstype med ein konstruksjon der rullande last kan køyrast ifrå kaia og direkte ombord og av skipet igjen. Det kan vera køyretøy som bilar, lastebilar, bussar, båtar på hengar, anleggsmaskiner og jernbanevogner, men òg stykkgods som vert lasta med gaffeltruck eller ved hjelp av ein trailer og då ofte i kombinasjon med gaffeltruck. Dette kan gjelda ferjer så vel som reine lasteskip. Bilferjer kan òg definerast som roroskip.

Ein dobbel akterport.
Tidlegare hadde enkelte tilfelle av denne skipstypen store portar i baugen som gjekk nesten ned til vasslinja. Denne typen er rekna som ein risikabel konstruksjon. Dersom porten vart utett og vatn trengde seg inn i lasterommet, ville det i sjøgang samla seg vatn på dekket som raskt kunne flytta seg frå side til side og skapa ustabilitet med mogleg kantring som konsekvens. Dette skjedde med MV «Princess Victoria» i 1953, der 132 menneske omkom, MS «Herald of Free Enterprise» i 1987, der 193 menneske omkom og «Estonia» i 1994, der 852 menneske omkom.

På nyare roroskip er rampen plassert atter på skipet, og nokon skip har sideramper.

## Bilskip

Bilskip eller bilfrakteskip er ei form for roroskip som hovudsakleg vert brukt for å transportera nye bilar frå bilprodusenter til bilmarknadane i dei ulike landa rundt i verda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Roroskip» frå Wikipedia på bokmål, den 26. april 2018.*
# Middelhavsmunkesel

|  |
| --- |
| **Middelhavsmunkesel** |
|  Middelhavsmunkesel |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Sårbar Utbreiinga av Middelhavsmunkesel |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Rovpattedyr Carnivora |
| **Familie:** | Ekte selar Phocidae |
| **Slekt:** | Munkeselslekta *Monachus* |
| **Art:** | **MiddelhavsmunkeselM. monachus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Monachus monachusHermann, 1779 |

**Middelhavsmunkesel** (*Monachus monachus*) er ein av to nolevande artar i munkeselslekta (*Monachus*), som høyrer til selfamilien (Phocidae). Selen lever i Middelhavet og i nære strøk av Atlanterhavet utanfor Gibraltarsundet, sør til Krepsen sin vendekrins. Ifølgje IUCN si raudliste er arten sterkt truga av utrydding. Totalbestanden tel truleg 600-700 individ.

Historisk har middelhavsmunkesel levd i store delar av Middelhavet. I dag kjenner ein berre til populasjonar i Tyrkia, Kroatia, Kypros, Hellas, Portugal (Madeira), Mauritania og Vest-Sahara. Den største gruppa heldt til aust i Middelhavet, og omfattar rundt 350-450 individ. Den andre store undergruppa på rundt 220 individ held til ved Cabo Blanco i Atlanterhavet. Desse er dei einaste munkeselane som framleis lever i koloniar.

## Skildring

Selen er kring 80 cm lang ved fødselen og kan bli opptil 2,4 m lang som vaksen. Hanndyr veg gjennomsnittleg 320 kg og hodyr 300 kg, med eit vanleg spenn på 240-400 kg. Ein trur dei kan bli opptil 45 år gamle, med ein gjennomsnittsalder på 20-25 år. Dyra blir kjønnsmogne når dei er rundt 4 år.

Svangre hoer bruker typisk utilgjengelege sjøholer til å føda i, men tidlegare skildringar fortel at dei pleide å føda på opne strender fram til 1700-talet. Selungane veg ca. 15–18 kg. Dei har mørkebrun eller svart pels med hår på 1–1,5 centimeter. På magen har selane ei kvit stripe som har ulike farge og form hjå dei to kjønna. Hjå hoer er stripa vanlegvis rektangelforma, medan hjå hannar er ho som regel sommarfuglforma. Når ungane er 6-8 veker gamle blir håret deira erstatta av det korte håret til vaksne selar. Middelhavsmunkeselar skal ha den kortaste pelsen til nokon sel. Pelsen er svart hjå hannar og brun eller mørkegrå hjå hoer. Magen er lysare, nær kvit hjå hannar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Middelhavsmunkesel» frå Wikipedia på bokmål, den 2. februar 2020.*

* *Denne artikkelen bygger på «Mediterranean monk seal» frå Wikipedia på engelsk, den 2. februar 2020.*
# Egearhavet

Sattelittbilete av Egearhavet
Kart
**Egearhavet** (gresk: Αιγαίον Πέλαγος, *Aigaion Pelagos*) er ein arm av Middelhavet som ligg mellom den greske halvøya og Anatolia (Litleasia, som no er ein del av Tyrkia). Det er forbunde med Marmarahavet og Svartehavet gjennom Dardanellane og Bosporos.

## Etymologi

I oldtida var det ulike forklaringar på namnet til havet. Det vart sagt at det hadde namnet etter ein by; Aegae, etter ei amasonedronning med namn Aegae som drukna i havet, eller etter Aegeus, far til Theseus, som drukna seg i havet då han trudde sonen var død. Ein annan mogeleg etymologi er frå rota Αιγ- (Aeg-) som tyder *bølgje*, altså *bølgja hav* som i αιγιαλός (aighialos).

## Kultur

Egearhavet var fødestad for to av dei store sivilisasjonane i oldtida — minoarane på Kreta og mykenarane på Peloponnes. Seinare utvikla bystatane Athen og Sparta seg saman med mange andre og danna den greske sivilisasjonen. Egearhavet har seinare vore folkesett av persarar, romarar, bysantinarar, venetianarar, seljuktyrkarar og osmanarar.

Det opphavlege demokratiet vart utvikla rundt Egearhavet.

## Øyane i Egearhavet

Øyane i Egearhavet kan delast inn i sju grupper: Thrakiahavgruppa, Dei egeiske øyane, Dei nordlege Sporadane, Kykladane, Dei saroniske øyane, Dodekanesane og Kreta. Ordet *arkipelago* blei først nytta om desse øygruppene. Mange av øyene i Egearhavet er forlengingar av fjellkjeder på fastlandet.

Mange av øyene har trygge hamner og bukter, men navigasjon mellom dei er generelt vanskeleg. Fleire av øyane er vulkanske, og nokre har rike førekomstar av marmor og jern. Dei største øyane har fruktbare dalar og sletter. To av dei store øyene i Egearhavet høyrer til Tyrkia: Bozcaada (gresk Ίμβρος, Imvros) og Gökçeada (gresk Τένεδος, Tenedos).
# Samuel Morse

|  |
| --- |
| Samuel Morse |
|  |
|  |
| Fødd | 27. april 1791 Charlestown |
| Død | 2. april 1872 Manhattan |
| Nasjonalitet | USA |
| Yrke | oppfinnar, fysikar, bilethoggar, kunstmålar, universitetslærar, fotograf, skribent, kunstnar |
| Institusjonar | New York University New York University Tandon School of Engineering |
| Alma mater | Yale College Royal Academy of Arts |
| Ektefelle | Sarah Elizabeth Griswold |
| Barn | Leila Morse, Samuel Arthur Breese Morse, Jr., Charles Walker Morse, Edward Lind Morse |
| Medlem | Kungliga Vetenskapsakademien American Philosophical Society American Academy of Arts and Sciences Phi Beta Kappa American Antiquarian Society |

**Samuel Finley Breese Morse** (27. april 1791–2. april 1872) var ein amerikansk kunstmålar og oppfinnar som saman med Alfred Vail oppfann morsealfabetet.