Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Xenofobi

**Xenofobi** (av gresk ξένος (*xenos*), «framand» og φόβος (*phobos*), «frykt»), eller **framandfrykt**, er nemninga på angst for alt som er framand, utanlandsk eller annleis enn det kjende.

Xenofobi blir ofte brukt for å skildre ei frykt eller eit framandhat mot det ukjende. Visse former for rasisme kan ha utspring i framandfrykt. Denne frykta botnar ut i at elementa – menneske, stader og skikkar - innehar ukjende verdiar som ein har vanskeleg for å forhalde seg til. I så måte kan kjønnsdiskriminering ikkje naudsynleg reknast som framandfrykt i ein generell forstand, sjølv om einskildmenneske kan ha reaksjonar overfor den andre gruppa utover kva det som er forventa av kjenslemessige eller institusjonaliserte reaksjonar.

## Sjå òg

* Rasisme
* Homofobi
* Fobiar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Xenofobi» frå Wikipedia på bokmål, den 2. november 2010.*
# Skrekkveldet

|  |
| --- |
|  Artikkelen er ein del av serien **Fransk historie** |
| * Gallia
* Frankarane
	+ Merovingarane (410-751)
	+ Karolingarane (751-987)
* Kapetingarane (987-1328)
* Valois-dynastiet (1328-1589)
* Bourbon-dynastiet (1) (1589-1830)
* Den franske revolusjonen (1789-1799)
	+ Terroren (1793-1794)
* 1. republikken (1792-1804)
* 1. keisardømet (1804-1814)
* Bourbon-dynastiet (2) (1814-1830)
* Julimonarkiet (1830-1848)
* 2. republikken (1848-1852)
* 2. keisardømet (1852-1870)
* Pariskommunen (1871)
* 3. republikken (1870-1940)
* Vichy-regimet (1940-1944)
* 4. republikken (1946-1958)
* 5. republikken (1958- )
 |

Maximilien Robespierre, Frankrike sin leiar under skrekkveldet
**Skrekkveldet** (fransk *La Terreur*, 'Terroren') er ei nemning som har vorte bruka om perioden 5. september 1793 til 28. juli 1794 i Frankrike.

Dette var ein fase under den franske revolusjonen då mange rivaliserande revolusjonære fraksjonar kjempa seg imellom, samtidig som landet var i krig, og rojalistiske opprør truga (mellom anna i provinsen Vendée), noko som leidde til sterk radikalisering og masseavrettingar med giljotin.

Skrekkveldet er særleg knytt til revolusjonsleiaren Robespierre.

Skrekkveldet tok livet av mellom 18 500 og 40 000 menneske. Overslaga over talet på drepne variérer mykje, på grunn av skilnaden på talet som kjem fram av historiske kjelder og statistiske estimat.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Reign of Terror» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2007.*
# Kontrarevolusjon

**Kontra-revolusjon** betyr mot-revolusjon, og kan brukast både om det dei representerer som kjempar aktivt mot ein pågåande revolusjon og om ei samfunnsmessig endring bort frå viktige delar av det grunnlaget ein revolusjon opphavleg hadde. Det er likevel sjeldan at samfunnet går fullt ut attende til noko som var før, oftare blir endringar av dei etter-revolusjonære samfunna (viss desse regima har vara ei tid) til nye stats- eller samfunnsformer, som verken er fullt restaurerte før-revolusjonære regime eller eit direkte framhald av revolusjonsregimet, men noko nytt som har trekk frå begge.

Dette kan ein hevde skjedde både i Frankrike nokre år etter den store revolusjonen frå 1789 og framover, og i Russland/Sovjetunionen nokre år etter revolusjonane i 1917.

I Frankrike blei dei revolusjonære, anten dei var radikale eller moderate, avløyst av general Napoleon Bonaparte, som utropte seg til keisar. Rett nok eit progressivt keisardømme for si tid, med like rettar for statsborgarane, blant anna. Ei tydeleg blanding av arv frå både monarkiet og revolusjonen.

I Sovjetunionen skjedde noko tilsvarande, da generalsekretær Josef Stalin tok makta i det sovjetiske kommunistpartiet og i landet, og styrte det eineveldig som ein «Raud Tsar». Politikken hans var ei merkeleg blanding av brutal modernisering og den mellomalderske monarkens mistru til alle potensielle konkurrentar, ei blanding av å halde på nokre av revolusjonen sine former (namn på land og parti, raude flagg og -stjerner), men gjeninnføre tsarismen sine former og innhald på andre område, mellom anna distinksjonar og skarpe skilje mellom offiserar og mannskap i hæren. Stalinismen var sjølvsagt verken tradisjonell tsarisme eller opphavleg revolusjonær «sovjetisme», sovjeta hadde inga makt i det heile under Stalin. Stalinismen kan kanskje beskrivast som eit slags totalitært statskapitalistisk moderniseringsregime, verken kapitalistisk i vanleg forstand eller sosialistisk i eigentleg meining.
# 1800-talet

**< 1800-talet >** viser til hundreåret frå 1800 til 1899 i den julianske og den gregorianske kalenderen.

Verdskart med område under ulike store statar og kolonimakter i 1898
General Bonaparte ved slaget ved Friedland i 1807. Måleri av Horace Vernet
## Politikk

Byrjinga av hundretalet såg eit Europa endra av Napoleonskrigane. Noreg fekk ein grunnlov og blei overført frå unionen med Danmark til svensk herredøme som følgje av krigane.

Fleire store rike tok til å gå i oppløysing, som dei spanske og portugisiske imperia i Amerika, Kina, Det osmanske riket. Mogulriket blei heilt utrydda etter det indiske opprøret i 1857. Det britiske imperiet styrkte og utvida derimot stillingane sine i India, Afrika, Aust-Asia og Australasia.

Det tysk-romerske riket blei oppløyst ved byrjinga av hundreåret og Det tyske keisardømet oppretta i 1871.

USA opplevde borgarkrig mellom Nord- og Sørstatane på 1860-talet.

## Teknologisk og sosial utvikling

1800-talet såg ei rekke teknologiske nyvinningar og utbetringar. Det blei lettare å reisa langt gjennom jernbaneutbygging, makadamisering av vegar og ei rekke nye fargreier, som sykkel, bil og dampskip. Suezkanalen opna i 1869, og letta skipsfarten mellom Europa og Asia. Betra transport og nye maskinar førte til store endringar i handel, industri, bu- og reisemønster, og vidareførte den industrielle revolusjonen. Noreg opplevde endringar som er blitt kalla Det store hamskiftet.

## Kunst og idear

'Monet målar i hagen sin'. Måleri av Pierre-Auguste Renoir frå 1873
Romantikken, medrekna nasjonalromantikken, var viktige tanke- og kunstretningar, men 1800-talet såg også utviklinga av realismen, medrekna naturalismen, og impresjonismen.

## Kjelder

* *Delar av artikkelen bygger på «1800-talet» frå Wikipedia på svensk, den 3. juli 2009.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «19th century» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2009.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **1800-talet<*   1800-talet  *><< 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 >>
# Øya Irland

*Denne artikkelen handlar om øya Irland. For den sjølvstendige delen av øya Irland, sjå Republikken Irland.*

|  |
| --- |
| Irland |
| øy |
|  |
| Land |  Republikken Irland |
| Areal | 84 421 km² |
| Folketal |  7 185 600 (2023) |
|  Irland ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Ireland |

**Irland** er den vestlegaste øya i Dei britiske øyane.

## Historie

*For meir om dette emnet, sjå Irsk historie.*
Befolkninga har i hovudsak keltisk opphav, og keltarane har budd i Irland så lenge ein veit. I vikingtida var norske vikingar mykje i Irland, og etter perioden med ran og vald busette truleg ein god del norske seg der og blanda seg med keltarane. Det var norske vikingar som grunnla byen Dublin, som er hovudstaden i Republikken Irland, eller Eire, som den sjølvstendige delen av Irland også heiter.

Seinare kom Irland under engelsk styre, og fekk mykje innvandring av engelskmenn og skottar. Engelsk språk tok etter kvart nesten over frå irsk, men irane heldt elles på mykje av den eldre kulturen sin, og den katolske religionen sin.

Frå 1800-talet tok irane til å gjera krav på sjølvstende, men først i 1921 vart Den irske fristaten, seinare Republikken Irland, grunnlagd etter fleire blodige opprør og vanskelege forhandlingar. Dei seks nordlege fylka, Ulster eller Nord-Irland, heldt fram med å høyra til Storbritannia.