Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terrorisme

**Terrorisme** er medvitne og systematiske åtak på sivile for å skapa frykt, med intensjon om å nå politiske, ideologiske eller religiøse mål. Dei som gjer dette, kan vera organisasjonar (sjå nedanfor) eller statar. I det siste tilfellet kallar ein det gjerne statsterrorisme.

USA har ei terrorliste som nemner mellom anna Taliban, Hamas, ISIL og Al-Qaida som terrororganisasjonar.

Døme på terroråtak i seinare tid| Dato | Stad | Terrorist/Terrororganisasjon | Ideologi |
| --- | --- | --- | --- |
| 11. september 2001 | Verdshandelsenteret i New York,
The Pentagon i Virginia | Al-Qaida | Islamisme |
| 17. september 2006 | Synagogen i Oslo |  |  |
| 22. juli 2011 | Utøya i Buskerud og Regjeringskvartalet i Oslo | Anders Behring Breivik | Islamofobi, anti-feminisme og anti-multikulturalisme |
| 19. desember 2016 | Breitscheidplatz i Berlin | Anis Amri (ISIL) | Islamisme |
| 10. august 2019 | Al-Noor Islamic Centre i Bærum | Filip Manshaus | Islamofobi og anti-multikulturalisme |

### Førebygging

Lov av 20.mars 1998 **(Oppheva)** nr. 10 om forebyggande tryggingssteneste (Tryggingslova) §3 punkt 5, opererte med ein smalare definisjon av terrorisme. Der vart terrorhandlingar definert som: «Ulovlig bruk av, eller trussel om bruk av, makt eller vold mot personer eller eiendom, i et forsøk på å legge press på landets myndigheter eller befolkning eller samfunnet forøvrig for å oppnå politiske, religiøse eller ideologiske mål.»

Straffeloven §§ 131-146 tek føre seg definisjon og straff som omhandlar terrorisme.

I Noreg er det Politiets tryggingsteneste (PST) som har ansvaret for å førebyggja terrorhandlingar.

## Kjelder

### Artiklar

* Ganor, B.: Defining Terrorism: Is One Man’s Terrorist Another Man’s Freedom Fighter? Arkivert 2005-03-17 ved Wayback Machine. (engelsk)
* Perspectives on Terrorism: Defining the Line Arkivert 2005-04-05 ved Wayback Machine. (engelsk)
* Polish Terrorism Center
# Rasisme

Propagandaplakat mot britiske troppar i Hellas i samband med Dekemvriana-konflikten i 1944.
**Rasisme** er menneskesyn, politikk eller ideologi som går inn for rasediskriminering, og som med uvitskapleg bruk av raseomgrepet ofte blir nytta til å rettferdiggjera rasehat og underkuing av andre folk og folkeslag.

## Forbod mot rasisme

Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) slår fast at menneskerettane gjeld uavhengig av mellom anna rase. EMK Artikkel 14 har eit forbod mot diskriminering, mellom anna på grunn av rase.

I Noreg er diskriminering på grunnlag av etnisitet, nasjonalt opphav, avstamming eller hudfarge forbode ved lov. Positiv særbehandling for å fremje likestilling er likevel tillatt. Om nokon blir dømd for å ha utøvd grov vald eller grovt skadeverk, vil straffa bli skjerpa dersom brotsverket er rasistisk motivert.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Rasisme «rasisme» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Angela Merkel

|  |
| --- |
| Angela Merkel |
|  |
|  |
| Fødd | 17. juli 1954 (71 år) Eimsbüttel, Hamburg, Elim hospital |
| Statsborgar av | Tyskland |
| Parti | Christlich Demokratische Union (1990) |
| Religion | Den evangelisk-lutherske kyrkja |
| Yrke | politikar, fysikar, statsmann, kjemikar |
| Institusjonar | Zentralinstitut für Physikalische Chemie Presse- und Informationsamt der Bundesregierung |
| Utdanna ved | Polytechnische Oberschule Templin Erweiterte Oberschule Templin Universitetet i Leipzig Akademie der Wissenschaften der DDR |
| Mor | Herlind Kasner |
| Far | Horst Kasner |
| Ektefelle | Ulrich Merkel, Joachim Sauer |
| Medlem | Atlanterhavsbroen Rotary Freie Deutsche Jugend Helmut Kohls fjerde regjering Helmut Kohls femte regjering Angela Merkels første regjering Angela Merkels andre regjering Angela Merkels tredje regjering Angela Merkels fjerde regjering |
| Alle verv | * forbundskansler i Tyskland (2005–2021)
* medlem av Forbundsdagen (1990–1994)
* medlem av Forbundsdagen (1994–1998)
* medlem av Forbundsdagen (1998–2002)
* medlem av Forbundsdagen (2002–2005)
* medlem av Forbundsdagen (2005–2009)
* medlem av Forbundsdagen (2009–2013)
* Tysklands miljøvernminister (1994–1998)
* Tysklands familieminister (1991–1994)
* medlem av Forbundsdagen (2013–2017)
* generalsekretær i CDU (1998–2000)
* medlem av Forbundsdagen (2017–2021)
* leder for Christlich Demokratischen Union (2000–2018)
* leder for CDU/CSUs fraksjon i Forbundsdagen (2002–2005)
* Party Chairman of the CDU Mecklenburg-Western Pomerania (1993–2000)
* President-in-Office of the European Council (2007–2007)
 |

**Angela Dorothea Merkel** (fødd **Angela Dorothea Kasner**, 17. juli 1954 i Hamburg) er ein tysk politikar. Ho var leiar for det kristelegdemokratiske partiet CDU. Frå 22. november 2005 til 8. desember 2021 var ho tysk kanslar. I 2007 var ho president for G8-landa. Forbes Magazine kåra Merkel til verdas mektigaste kvinne 15. gongar.

## Bakgrunn

Merkel vart fødd i Hamburg i Vest-Tyskland, men flytta saman med familien til Templin i Aust-Tyskland. Ho voks opp i Templin. Ho tok doktorgraden i fysikk i 1986 ved universitetet i Leipzig. I 1989 engasjerte ho seg i den opposisjonelle partidanninga Demokratischer Aufbruch, som i 1990 gjekk saman med det austtyske CDU.

Etter at Tyskland igjen vart samla i 1990 vart Merkel vald inn i Forbundsdagen. Frå 1991 til 1994 var ho minister for familiedepartementet og frå 1994 til 1998 miljøvernminister i regjeringa til Helmut Kohl.

I april 2000 vart ho vald til partileiar i CDU. I samband med Forbundsdagsvalet 2005 var ho høgresida sin kandidat til embetet som tysk forbundskanslar, mot den sitjande kanslaren Gerhard Schröder. Den 10. oktober 2005 vart det kunngjort at partia CDU, CSU og SPD hadde kome fram til ei avtale om at Merkel skulle verte ny kanslar, ho vart dermed den fyrste kvinnelege kanslaren i Tyskland.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Angela Merkel CDU
* Angela Merkel si offisielle heimeside Arkivert 2011-02-23 ved Wayback Machine.
*  (arkivert)
# Ku Klux Klan

Våpenet til Ku Klux Klan
**Ku Klux Klan** (**KKK**) var opphavleg ein amerikansk protestantisk «kvit makt»-organisasjon grunnlagd av sørstatsveteranar i 1865, men vart oppløyst i 1880. Det originale KKK motarbeidde reformer som vart påtvinga sørstatane når det gjeld behandlinga av tidlegare slavar.

Eit nytt Ku Klux Klan oppstod i Atlanta i 1915. Grunnleggjaren var William J. Simmons, og det er dette Ku Klux Klan som i åra etter dette vart ein populær rasistisk organisasjon med ca. fire millionar medlemmer på sitt høgste på 1920-talet. Sjølv om mange såg på klanen som ekstremistisk, hadde han likevel stor forståing blant mange. Formålet no var å hindre auken av katolikkar, jødar, mørkhuda og andre innvandrarar i USA. Klanen rekrutterte demokratiske og, om i mindre grad, republikanske medlemmer frå heile USA, og klanen stod sterkast i Midtvesten då han nådde toppen av popularitetsbylgja. Dette i motsetnad til den fyrste klanen, som var eit demokratisk sørstatsfenomen.

På denne tida hadde KKK stor innverknad på politikken, og då spesielt i demokratiske krinsar. Mange framståande politikarar var medlemmer. Den demokratiske Vest-Virginia-senatoren Robert C. Byrd er den einaste i det amerikanske senatet i dag som har vore medlem av KKK. Populariteten fall før og under depresjonen, og organisasjonen vart oppløyst under andre verdskrigen av James Colescott.

Namnet Ku Klux Klan vart etter dette eit namn teke i bruk av ulike uavhengige grupper som kjempa mot *Civil Rights Act* på 1960-talet. Hatet mot katolikkar har gradvis vorte mindre, og det finst i dag katolske klan-grupperingar. Katolikkar som går inn i Ku Klux Klan vert likevel automatisk ekskommunisert, fordi klanen er definert i katolsk kyrkjerett som ein organisasjon som motarbeider kyrkja. I dag er namnet Ku Klux Klan for dei aller fleste synonymt med hat og intoleranse, men enkelte små grupperingar tek det framleis i bruk.
# Nynazisme

**Nynazisme** er ei nemning på grupper som held oppe nazistisk ideologi og delvis praksis i etterkrigstida, det vil seie etter 1945, då Hitler-regimet fall. Nynazistar vil gjerne òg leggje stor vekt på historie-revisjonisme, det vil seie holocaustfornekting og generell apologi for Nazi-Tyskland. Tilsvarande grupper i høve til regima til Francisco Franco og Benito Mussolini, kan kallast ny-fascistiske. På den ekstreme høgresida finst det i mange land grupperingar med slike tendensar i ulik grad.
# Sabotasje

**Sabotasje** er ei handling som har til føremål å svekkje eller øydeleggje ei verksemd eller struktur - til dømes militær infrastruktur. Dei som driv med slikt, er sabotørar. Somme tider vil sabotøren dølja handlinga på grunn av konsekvensane dersom handlinga vert oppdaga.

## Etymologi

Tresko av denne typen symboliserar sabotasje.
Det finst fleire hypotesar som freista forklåra kvar ordet kjem frå:
At arbeidarar nytta treskorne for å sinke arbeidet (det franske ordet *sabot*  tyder 'tresko'). Ein version av historia fortel at misnøgde vevarar i Frankrike protesterte gjennom å kaste treskorne sine inn i mekanikken på automatiske vevstolar under den industrielle revolusjonen. (ein annan variant av historia fortel at det var vevarar i Nederland på 1500-talet).
Dei fleste treskorne var laga av selje eller poppel, dei same treslaga som vart brukte i vindmøllar, automatiske vevstolar og slikt. I slike høve var det vanskeleg å påvisa sabotasjen, for det vart ofte uråd å skilja treskorestane frå resten av mekanikken når ein skulle finna årsaka til at systemet vart øydelagd.

Når ein gjer sabotasje på arbeidsplassen, er dette oftast ein medviten freistnad på å oppnå forandring i arbeidsforholda. Døme på dette kan vera å utføre arbeidet heilt etter arbeidsinstruksen sin bokstav, slik at arbeidet tek lang tid, eller lage «uhell».

## Som stridshandling

I krig er sabotasje eit vanleg kampmiddel. Tungtvassaksjonen, Operasjon Company i Eydehavn, sabotasjen mot DS «Donau» og sabotasjeaksjonane mot Thamshavnbanen er kjende sabotasjeaksjonar i Noreg under andre verdskrigen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sabotage» frå Wikipedia på svensk, den 17. november 2017.*
# Høgreekstremisme

**Høgreekstremisme** er eit omgrep som omfattar politiske parti, rørsler og ideologiar knytt til den ytterleggåande høgresida i politikken, det vil seia til høgre for parlamentarisk konservatisme. Høgreekstremisme kan omfatta marginale grupper knytt til fascisme, nazisme og nynazisme, men også meir godtekne politiske parti, som Italia Movimento Sociale Italiano i Italia i etterkrigsåra, eller Freiheitliche Partei Österreichs i Austerrike på 1990-talet.

## Kjelder

* «høyreekstremisme» i Store norske leksikon. Henta 2011-11-16.
# Michigan

|  |
| --- |
| Michigan |
| delstat |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpen  |

 |
| Land |  USA |
| Hovudstad | Lansing |
| Areal | 250 493 km² |
|  •  land | 147 121 km² |
|  •  vatn | 103 372 km² |
| Folketal |  9 962 311 (2017) |
| Folketettleik | 68 / km² |
| Guvernør | Gretchen Whitmer |
| Før innlemming | Territoriet Michigan |
| Innlemma i USA | 26. januar 1837 |
| Statsnummer | 26. |
| Forkorting | MI |
|  Michigan ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Michigan.

 Kart som viser Michigan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Michigan |
| **Nettstad:**  michigan.gov |

**Michigan** er ein delstat i regionane Great Lakes og Midtvesten i Sambandsstatane (USA). Delstaten grensar mot Canada i nord og aust og omfattar halvøya mellom Lake Superior og Michigansjøen og halvøya mellom Michigansjøen, Huronsjøen og Eriesjøen.

Namnet Michigan har opphav i Ojibwe-ordet *mishigamaa*, som tyder «stort vatn» eller «stor innsjø». Staten har eit folketal på i underkant av ti millionar, og er den tiande mest folkerike av dei 50 delstatane i USA. Han er den største delstaten i areal aust for Mississippielva. Hovudstaden i Michigan er Lansing, medan den største byen er Detroit.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell statleg nettstad

 Commons har multimedium som gjeld: **Michigan**
# Folketettleik

Folketettleik (folk per kvadratkilometer) etter land country i 2023.
**Folketettleik** er eit mål på kor stor befolkninga i eit gitt område er i høve til storleiken på området. Det viser kor tettbygd eit område er. Folketettleik vert oftast oppgitt i innbyggjarar per kvadratkilometer.

Folketettleiken i Noreg er om lag 14,2 innbyggjarar per kvadratkilometer. I verdsmålestokk er dette lite. Det tettast befolka landet i verda er bystaten Monaco, med ein folketettleik på 16 620. Det tettast befolka større landet i Europa, Nederland, har ein folketettleik på 395. I den andre ytterkanten har Grønland ein folketettleik på 0,03. Sjå òg lista over Verdas land etter folketettleik.
# The Pentagon

|  |
| --- |
| The Pentagon |
|  |
|  |
| Adresse | Forsvarsdepartementet |
| Stad | Arlington County |
| Eigar | Forsvarsdepartementet |
| Arkitekt | George Bergstrom |
| Påbegynt | 11. september 1941 |
| Opna | 15. januar 1943 |
| Golvareal | 620 000 m² |
| Etasjar | 7 |
| Stil | modernistisk arkitektur, nyklassisistisk arkitektur, forenklet klassisisme |
|  The Pentagon ﻿ / ﻿ |

**The Pentagon** er hovudkvarteret til Forsvarsdepartementet i USA og ligg i Arlington i delstaten Virginia. Bygningen blei innvigd 15. januar 1943 etter eit byggearbeid på 16 månader. Pentagon er verdas største kontorbygning og huser kring 26 000 tilsette.
Bygningen har namn etter forma, som er ein femkant eller pentagon.

Som eit ledd i terroråtaket 11. september 2001, planlagd av Khalid Sheikh Mohammed, flaug eit kapra passasjerfly inn i bygningen. Delar av bygningen raste saman, og 125 mennesker døydde, i tillegg til dei 64 passasjerane, medrekna dei 5 kaprarane, i flyet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «The Pentagon» frå Wikipedia på bokmål, den 12. februar 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **The Pentagon**
# Ideologi

**Ideologi** er ei samling idéar om samfunnet som heng saman slik at dei til saman utgjer ei tankeretning, ein bestemt måte å sjå ting på, eit samfunnssyn. Desse samfunnssyna vil ofte henge saman med ulike menneskesyn.

Dei viktigaste ideologiane i moderne politisk idehistorie oppstod i tida etter den store franske revolusjonen. I løpet av 1800-talet kom liberalismen, konservatismen og sosialismen, i løpet av 1900-talet fascismen og kommunismen. Nazismen er ei undergruppe av fascismen, med svært stor vekt på eit biologisk-kulturelt samfunnssyn, det vil seie rasisme.
# Politikk

**Politikk** (frå gresk; *politikos*, det som vedkjem byen eller staten) handlar om fordelinga av gode og byrder i eit samfunn. Vanlegvis meiner ein den fordelinga av gode og byrder som det offentlege står for, men ordet politikk kan au brukast om korleis gode og byrder fordelast i mindre samfunn.

Det politiske systemet i Noreg er eit parlamentarisk demokrati. Eit tal politiske parti følgjer meir eller mindre nokre grunnleggande ideologiar.

## Sjå au

* Diktatur
* Politiske parti
* Policy
* Ideologi
* Parti
* Regjering
* Stortinget
* Styresett
* Offentleg rett
* Styresmakt
* Kommune
* Fylke
* Demokrati
* Utanomparlamentarisme
* Symbolpolitikk
* Språkpolitikk
* Makt
* Fridom

---
# Vald

**Vald** er eit generelt omgrep brukt om handlingar som er årsak til, eller er meint å vere årsak til, skade på menneske, dyr eller ting. Vald har som regel samband med aggresjon.

Det er i utgangspunktet to former for vald; tilfeldig vald, eller blind vald, som viser til vald mot ei tilfeldig eller avgrensa mengde, og koordinert vald, som skildrar handlingar som er utførte gjennom sanksjon av større grupper, til dømes land i krig eller terrorisme.

Psykologen James W. Prescott utførte ein gong ein studie rundt årsakene til vald i ein antropologisk samanheng.

Sadomasochistar skil skarpt mellom vald, som er handlingar som er meint å skade andre, og sadomasochistiske handlingar, som ikkje er meint å skade, men berre å gje nyting hjå dei som handlingane vert gjorde mot og hjå dei som utfører handlingane. Men dette skiljet vert ikkje akseptert av alle som jobbar med forsking på vald.

## Sjå òg

* Drap
* Mishandling
* Personskade
* Valdtekt

---
# Venstresida

Når ein snakkar om politikk er *Venstresida* ei skildring av kva for politisk retning ein person eller eit parti tradisjonelt sett høyrer til. Utanom *Venstresida* snakkar vi, i tradisjonell politikk, òg om Sentrum og Høgresida.

Nemningar som inneheld ordet *venstre* blir ofte bruka i samansetningar, som venstreorientert (positiv eller nøytral nemning), venstrevridd (negativt) eller venstreekstrem (svært negativt).

## Historikk

Den første kjende inndelinga i ei politisk høgre- og venstreside finn vi i det franske parlamentet (etter den franske revolusjonen). Der vart dei mest radikale (dei som t.d. ville innføre allmenn røysterett for menn) plasserte til venstre for talarstolen og dei meir «konservative» (dei som ynskte å bremse den revolusjonære utviklinga) plasserte til høgre for talarstolen. Dette har til dels vore malen for vidare bruken av inndeling i politisk høgre og venstre. Etter at inndelinga i høgre og venstre vart malen i europeisk politikk, dukka òg det meir uklåre uttrykket Sentrum opp.

### Kven er Venstresida

Partia som i europeisk tradisjon vert kategoriserte på venstresida er parti som har sitt opphav i arbeidarrørsla og har (eller har hatt) sosialisme som mål. Ein kan dele kategorien opp i kommunistiske og sosialdemokratiske parti, da desse er dei største og mest kjende retningane på Venstresida opp gjennom historia. Ein tredje underkategori kan vere venstresosialistar og reformkommunistar, som representerer eit tredje standpunkt i høve til utviklinga av dei to historiske hovudretningane.

Dei største partia som tradisjonelt høyrer til venstresida i Noreg er Arbeiderpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Raudt.

### Venstresida sine symbol

* Fargen raud går gjennom all symbolikken på venstresida.
* Den raude rosa vert ofte nytta av dei sosialdemokratiske arbeidarpartia, til dømes Labour i Storbritannia og Arbeidarpartiet i Noreg.
* Det raude flagget er det viktigaste internasjonale symbolet for venstresida sidan 1800-talet.
* Den raude stjerna. Internasjonalt vart ho mellom anna nytta av sovjetkommunistane, og i Noreg av Arbeidernes Idrettsforbund AIF. I dag vert ho i Noreg bruka av ungdomsorganisasjonane Raud Ungdom og Sosialistisk Ungdom
# Høgresida

Når ein snakkar om politikk er *Høgresida* ei skildring av kva for politisk retning ein person eller eit parti tradisjonelt sett høyrer til. Utanom *Høgresida* snakkar vi, i tradisjonell politikk, òg om Sentrum og Venstresida.

Den første kjende inndelinga i ei politisk høgre- og venstreside finn vi i det første franske parlamentet (etter den franske revolusjonen). Der vart dei mest radikale (dei som til dømes ville innføre allmenn røysterett for menn) plasserte til venstre for talarstolen og dei meir «konservative» (dei som ynskte å bremse den revolusjonære utviklinga) plasserte til høgre for talarstolen. Dette har til dels vore malen for vidare bruken av inndeling i politisk høgre og venstre. Etter at inndelinga i høgre og venstre vart malen i europeisk politikk, dukka òg det meir uklåre uttrykket Sentrum opp.

### Kven er Høgresida

Høgre og Framstegspartiet er dei største partia på den norske høgresida.

Partia som i europeisk tradisjon vert kategoriserte på Høgresida er parti som historisk har vore motstandarar av grasrotrørsler som t.d. bonderørsla og arbeidarrørsla. Høgresida har historisk vore dominert av velståande og/eller veletablerte menneske. Innanfor Høgresida finn ein fleire retningar; konservativisme, økonomisk liberalisme, osv. Alle på høgresida vedkjenner seg ei form for kapitalisme. Når ein ser på at to parti som er så ulike kvarandre som Høgre og FrP begge vert definerte som høgreside-parti ser ein at ein definisjon av politiske retningar er vanskeleg.

### Symbolikk på Høgresida

* I politikken er blåfargen mykje brukt som symbol på Høgresida. Til dømes er logoen til det norske partiet Høgre eit blått flagrande flagg.
* Ei anna farge som òg har vorte brukt er kvit (frå det franske kongebanneret). T.d. vart Otto von Bismarck kalla ein «kvit revolusjonær» og den borgarlege/monarkistiske sida i borgarkrigane i Russland og Finland vart kalla «dei kvite».

## Sjå òg

* Kategori:Høgreparti
# Revolusjon

**Revolusjon** tyder i hovudsak ei omdanning eller omvelting av politiske eller sosiale system. Omgrepet kan òg nyttast om omdanningar innan teknologi og vitskap.

Politiske revolusjonar kan vera valdelege og blodige, eller fredelege, jamvel pasifistiske. For at fredelege revolusjonar skal lukkast, må dei skje i eit nokolunde stabilt samfunn og ha massiv oppslutnad i folket, for at ikkje staten sitt valdsapparat (militæret og politiet) skal slå dei ned.

I nokre sosialistiske ideologiar er revolusjon ein sentral del, målet er at arbeidarklassen skal gjera opprør.

Ein kan òg tala om borgarlege revolusjonar.

Grensa mellom revolusjon og statskupp er ikkje alltid klår. Om ei maktovertaking skal kunna kallast revolusjon må maktovertakinga i prinsippet ha stønad i folket. Graden av stønad i folket er ved mange høve ikkje lett å avgjera. Såleis er det ofte dei nye makthavarane som avgjer om ei maktovertaking vert kalla ein revolusjon.

## Sosialistisk revolusjon

Ein sosialistisk revolusjon er ein brå overgang til eit sosialistisk samfunn, der arbeidarklassen tek makta frå dei gamle herskarane, fjernar den private eigedomsretten og innfører eit sosialistisk/ kommunistisk styresett.

Oktoberrevolusjonen er ein av dei mest vidgjetne maktovertakingane revolusjonære sosialistar har gjennomført. Sjølve oktoberrevolusjonen gjekk fredeleg føre seg, fordi svært få ville forsvara den provisoriske regjeringa som hadde styrt sidan den russiske februarrevolusjonen, men den bolsjevikiske maktovertakinga i oktober 1917 vart etterfølgd av ein mangeårig borgarkrig.

I seinare tid har vi sett eit døme som den bolivarske revolusjonen i Venezuela under Hugo Chavez, der ein fastslår Karl Marx sitt fridomssamfunn som det endelege målet, men endringane her har førebels teke form av sosialdemokratiske reformer innanfor eit kapitalistisk samfunn.

## Borgarleg revolusjon

Ein borgarleg revolusjon er ein revolusjon i eit føydalsamfunn, der folket kastar dei gamle herskarane og innfører borgarleg demokrati. Ei slik omveltning heng vanlegvis ihop med ein overgang frå ein i hovudsak jordbruksbasert økonomi til handelskapitalisme og begynnande industrialisering.

Det klassiske dømet på ein borgarleg revolusjon er den store franske revolusjonen 1789-1799.

I seinare tid har til dømes maoistpartiet i Nepal ført ein geriljakrig for å oppnå ein liknande revolusjon, trass i at det langsiktige målet deira er kommunisme, ikkje kapitalisme.

## Sjå òg

* Revolusjonar
* Kontrarevolusjon
* Marxisme

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Revolusjon**
# Stat

Ein **stat** er ein institusjon i eit samfunn innanfor eit fastsett område, eit land, leidd av organiserte styresmakter som har monopol på å krevja inn skatt og på legal bruk av vald i området. I tillegg til slik indre suverenitet har staten òg ytre sjølvstende, slik at han kan inngå internasjonale avtalar og liknande på eiga hand.

Jamvel om historikarar stundom talar om statar også før det, fanst det ingen statar i denne tydinga innan freden i Westfalen i 1648. Då fyrst vart det skipa ein orden mellom landa som bygde på staten som den institusjonen som skulle ha monopol på bruk av legal vald.

Noko usemje er det på feltet, då skattlegging har vore framsett som eit kriterium. For dei fleste løyser dette seg lett, då ein som Tilly definerer staten som eit monopol på skattlegging *og* valdsbruk.

Blant tidlege statsbyggarar er kardinal Richelieu rekna for ein av dei fremste. Fram til freden i Westfalen framdyrka han den moderne staten; ei større sentralisert skattlegging, monopolisering av makt på kostnad av kyrkje og adel og ein sterk auke i utgifter på det militære feltet. Det siste grunna ein kombinasjon av ambisjonar som stormakt og nødvendige prosjekt for å tilpasse seg ei ny tid der ein førte krig med krut.

## Sjå òg

* Imperium
* Nasjon
* Nasjonalstat
* Statssjef
* Styreform
* Suverenitet
* Vasallstat