Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Øyre

Menneskeøyret.
1 - Tinningbein
2 - Øyregang
3 - Ytre øyre
4 - Trommehinna
5 - Ovale vindauge
6 - Hammaren
7 - Ambolt
8 - Stigbøyelen
9 - Bogegangar
10 - Sniglehuset
11 - Høyrselsnerven
12 - Øyretrompet
**Øyre** finn ein på dei fleste dyr, hovudfunksjonen deira er å oppfatte (høyre) lyd.

Det er vanleg å dele inn øyret på pattedyr i ein indre, ein midtre og ein ytre del.

**Det ytre øyret** består stort sett av hud og brusk. Det har til oppgåve å leie lyden inn i øyregangen, og verne det indre øyret mot framandelement. I tillegg endrar foldane i det ytre øyret frekvensspekteret på lyden som kjem inn, alt etter kvar lyden kjem frå.

**Mellomøyret** inneheld ei knokkelkjede samansett av hammaren (lat. *malleus*), ambolten (lat. *incus*) og stigbøyelen (lat. *stapes*). Stigbøyelen er kopla til ein membran som kler *det ovale vindauget* som grensar til sniglehuset (sjå under).

**Det indre øyret** inneheld blant anna sniglehuset som omdannar vibrasjonar til nervesignal, og labyrinten som hjelper individet å halde balansen.

## Virvellause dyr

Sanseorgan som kan oppfatte lydar hos virvellause dyr er små akustiske hår på hudskjelettet (*kutikula*) eller organ som kan likne på eit øyre. Desse blir kalla tympanalorgan og er plassert ulike stader på kroppen. Lauvgrashopper og sirissar har dei på frambeina, nokså høgt oppe på leggen. Ved å snu på seg kan dei også oppfatte kvar lyden kjem frå. Andre har slike høyrselsorgan på bakkroppen.

Insekt kan oppfatte frekvensar heilt opp mot 200 kHz, noko som er langt høgare enn det menneske kan oppfatte (15–20 kHz).

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Øyre**
# Fuji-fjellet

|  |
| --- |
| Fuji-fjellet |
| vulkan |
|  |
| Land |  Japan |
|  Fuji-fjellet ﻿ / ﻿ |
|  Geografisk plassering i Japan.

 Geografisk plassering i Japan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Mount Fuji |

**Fuji-fjellet** (japansk 富士山, *Fujisan*) er det høgaste fjellet i Japan, og ligg like vest for Tokyo. Fjellet ligg nær Stillehavskysten på den sentrale øya Honshu. Tre mindre byar ligg rundt fjellet, Gotemba i aust, Fuji-Yoshida i nord og Fujinomiya i sørvest. Fjellet er 3776 m høgt og toppen er snødekt året rundt, sjølv om det ligg i ei temperert klimasone.

Fuji er eit velkjent symbol på Japan, og er eit populært turistmål, som ofte vert brukt som fotomotiv for postkort. Heile fjellet er òg ein stor vulkan, og har hatt fleire utbrot. Fjellet er rekna for å vere ein aktiv vulkan, men med berre låg risiko for utbrot. Det siste utbrotet skjedde i 1708.

## Namn

'Raud Fuji' av Hokusai.
Kanjiteikna for Fujifjellet, 富 og 士, tyder 'rikdom' og 'nokon med høg status', men desse reknar ein med er *ateji*, teikn valde i seinare tid fordi dei likna uttalen av namnet på fjellet. Namnet «Fuji» har uklart opphav, og fleire etymologiar er blitt føreslåtte opp gjennom åra, som 'rikdom', 'udøyeleg', 'utan like' eller 'rett som ein risplante'.

Sidan sisteteiknet 山 kan lesast 'yama' (fjell) har ein i Vesten utvikla ein tradisjon med å kalla fjellet Fujiyama, men dette vert som oftast ikkje nytta på japansk.

## Soge

Fujifjellet er ein regelmessig vulkan som er synleg i ein vid omkrins, og har vore avbilda og lovprist i japansk kunst og litteratur. Hokusai sin '36 bilete av Fujifjellet' og 'Hundre bilete av Fujifjellet' er best kjende. Fjellet opptrer også i ei rekkje dikt.

Ein meiner at ein ukjend munk var først mann på toppen av fjellet i 663. Toppen av fjellet vart rekna som heilag, og var eit forbode område for kvinner fram til Meiji-perioden. Den første kjende utlendingen på toppen var sir Rutherford Alcock i 1860.

## Galleri

* Fuji og vatnet Kawaguchi
* Fuji sett over bygningar i Shinjuku i Tokyo.
* Turgåarar som stig opp på Fuji-fjellet
* Arakurayama Sengen Park
* Soloppgang frå toppen av Fuji-fjellet

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Mount Fuji» frå Wikipedia på engelsk, den 16. mars 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Fuji-fjellet**
# Kansai

|  |
| --- |
| Kansai |
| 関西地方 |
| region |
|  |
| Land |  Japan |
| Areal | 27 335,11 km² |
| Folketal |  22 757 897 (1. oktober 2010) |
|  Kansai ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Kansai.

 Kart som viser Kansai.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Kansai region |

**Kansai** (関西地方, *Kansai-chihō*), eller **Kinki**, er ein tradisjonell japansk region som ligg sentralt i den austlege delen av den japanske hovudøya Honshu. Regionen omfattar prefektura Mie, Nara, Wakayama, Kyoto, Osaka, Hyogo og Shiga, og i nokre høve også Fukui, Tokushima og tidvis Tottori.
Området hadde i 2008 22 732 176 innbyggjarar. Byane Osaka, Kobe og Kyoto utgjer saman storbyområdet Keihanshin som er Japans nest største tettstad, etter Stor-Tokyo.

Regionen er avgrensa av innlandssjøen Seto i vest og Dei japanske Alpane (for Kansai) eller Isebukta (for Kinki) i vest. I nord har han kyst mot Japanhavet og i sør mot Stillehavet med Kii-halvøya. Den største innsjøen i Japan, Biwa, ligg i Kansai.

Kansai blir ofte sett opp mot Kantoregionen i aust, som omfattar Tokyoområdet. Skiljet har historiske røter, særleg frå Edotida, då kjøpmannsbyen Osaka stod i sterk kontrast til den samuraiprega shogunhovudstaden Edo. Til forskjell frå Kanto blir Kansai halde fram som eit døme på ulike eigenskapar, med handelsliv i Osaka, historie i Nara, storbyliv i Kobe og elles straumningar for motkultur i Japan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Kansai Region» frå Wikipedia på engelsk, den 3. mai 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Kansai**
# Kylix

Brygos-kylixen frå ca. 480 f.Kr.
**Kylix** (gresk κύλιξ, fleirtal κύλικες, *kylikes*) er ein type drikkeskål i keramikk som blei brukt i Hellas i antikken.

Dei blei brukt i finare selskap, særleg symposium. Forma gjer kylixar eigna til å drikka av medan ein ligg, men krev ein viss finesse for å unngå at ein sølar seg til.

Kylix-illustrasjon av ein mann somspelet kottabos.
Brygos-kylixen sett frå sida.
Kylixar var som oftast vakkert dekorert, gjerne med scener knytte til vindrikking, erotikk eller humoristiske scener frå mytologi eller kvardagsliv.

Spelet kottabos, som var vanleg underhaldning på symposium, består av at ein kastar den siste vinresten frå ein kylix mot eit mål, gjerne ei bronseplate slik at det blir ein lyd om ein treff målet.

Terrakotta viste seg som eit populært materiale til å laga kylixar av. Ein type terrakotta kalla for «raudvare» var særleg verdsett blant grekarane og etruskerane. Denne hadde ein høg konsentrasjon av ferrooksid som gav han ein raudfarge.

## Galleri

* Enkel kylix frå Sør-Italia.
* Svartvarekylix
* Scene frå Odysseen: Odyssevs sine menn blir gjort om frå grisar til menn att.
* Raudvarekylix der Poseidon angrip Polybotes med Gaia til stades.
* Vaskande kvinne.
* Par på ein bankett.
* Mann på veg inn i vinkaret.
* Kylix med satyr

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kylix» frå Wikipedia på bokmål, den 30. desember 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Kylix**
# Gallia

Kart over Gallia, med grenser frå år 58 fvt.
**Gallia** er ein for det meste historisk region i Europa. Gallia vart utgjort av Frankrike, Belgia, dei vestlege delane av Sveits og delar av Nederland og Tyskland. Innbyggjarane, gallarane, var eit keltisk folk som tala forskjellige galliske talemål.

## Romersk Gallia

I 390 f.Kr. plyndra gallarane Roma, og i meir enn tre hundre år var dei sterkare enn romarane. Det var først i åra 58–51 f.Kr. at Julius Cæsar slo dei og erobra Gallia. Området vart delt i fleire provinsar. Gallia Cisalpīna – Gallia på denne sida av Alpane, hitanfor Alpane - svara i romersk tid til Nord-Italia, landet kring elva Po, som i gamal tid var busett av keltarar. Motsett svara Gallia trānsalpīna - Gallia på hi sida av Alpane - til landet mellom Pyreneane, Alpane og Rhinen. Elva Rubicon markerte grensa mellom den romerske provinsen Gallia Cisalpina i nord og det romerske kjerneområdet i sør.

Vandalar, alanarar og suebiearar kryssa Rhinen og invaderte Gallia den 31. desember 406. I ettertid markerer dette byrjinga til slutten på det romerske styret. Styret tok slutt då guvernøren Syagrius vart slegen av frankarane i år 486.
# Bruttonasjonalprodukt

*For Banque Nationale de Paris, sjå BNP Paribas.*
**Bruttonasjonalprodukt** (BNP) er eit mål på verdien av alt som vert produsert i eit land. BNP omfattar verdiskapinga i all marknadsretta næringsverksemd. I tillegg kjem verdiskaping i offentleg forvalting, friviljuge organisasjonar og produksjon for eige bruk. BNP vert mange gonger nytta som eit mål på velstandsnivået i eit land.

BNP er gjev eit mål på samla verdiskaping i eit land, og gjev samstundes uttrykk for opptent bruttoinntekt frå innanlandsk produksjon. BNP tilsvarar forkortinga GDP på engelsk språk (*gross domestic product*). BNP kan definerast og avgjerast ut frå tre ulike hovudmetodar som vert kalla produksjonsmetoda (I), utgiftsmetoda (II) og inntektsmetoda (III). I fyrste metode kan storleiken «korreksjon for FISIM» alternativt inngå i produktinnsats, og i driftsresultat i tredje metode.

## Utrekning av BNP

### Produksjonsmetoda (I)

* Produksjon (basisverdi) - Produktinnsats (kjøparverdi) + Produktskattar - Produktsubsidiar - Korreksjon for FISIM
* Produksjon (produsentverdi) - Produktinnsats (kjøparverdi) + Importskattar + Meirverdiavgift + Investeringsavgift + Toll - Korreksjon for FISIM
* Bruttoprodukt i alt (basisverdi) + Produktskattar - Produktsubsidiar - Korreksjon for FISIM
* Bruttoprodukt i alt (produsentverdi) + Importskattar + Meirverdiavgift + Investeringsavgift + Toll - Korreksjon for FISIM

### Utgiftsmetoda (II)

* Konsum i alt + Bruttoinvestering i fast realkapital + Lagerendring + Eksport - Import
* Sluttbruk i alt - Import
* Innanlandsk sluttbruk i alt + Eksport - Import

### Inntekstmetoda (III)

* Lønskostnadar + Driftsresultat + Kapitalslit + Produksjonsskattar - Produksjonssubsidiar - Korreksjon for FISIM

## Bakgrunnsstoff

* Om BNP (Statistisk sentralbyrå)
* Historisk statistikk, Bruttonasjonalprodukt for Noreg 1865-2003 Arkivert 2005-04-04 ved Wayback Machine.
# Sydney

|  |
| --- |
| Sydney |
| by |
|  Operahuset og Sydney Harbour Bridge.  |
| Land |  Australia |
| Areal | 12 144,6 km² |
| Folketal |  5 450 496 (30. juni 2023) |
| Grunnlagd | 1788 |
| Tidssone | UTC +10 |
|  Sydney ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Sydney |

**Sydney** er hovudstad i den australske staten New South Wales. Det er òg den største og eldste byen i Australia, grunnlagd i 1788, men trass i dette er det Canberra som er hovudstad i Australia. Med over 4,8 millionar innbyggjarar, er Sydney-metropolen den største og mest innflytnadsrike av dei to australske sentera for finans, transport, handel og kultur (den andre er Melbourne).

Det mest namngjetne landemerket i Sydney er Operahuset, som vart teikna av dansken Jørn Utzon.

Sydney er ein stor global og nasjonal turistdestinasjon og blir ofte omtala som ein av dei flottaste og mest pulserande byane i verda. Sydney var vertsstad for Sommar-OL 2000.

Sydney er òg kjend for dei flotte strendene sine like ved byen. Dei mest kjende er nok Bondi Beach og Manly Beach.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Sydney Offisiell nettstad