Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Basismatvare

**Basismat, basismatvare** eller **basiskost** er ein mattype som blir eten til vanleg og i så store mengder at han utgjer ein viktig del av eit standard kosthald for ei viss gruppe menneske. Basismaten tilfører ein stor del av energien og som regel også store delar av næringsstoffa folk treng. Vanlege basismatvarer i verda er kornslaga ris, kveite, mais, hirse, durra, rotfrukter som potet, maniok, jams og taro, og dyreprodukt som egg, mjølkeprodukt, fisk og kjøt.
Belgfrukter som linser, bønner og erter er også viktige basismatvarer fleire stader i verda.

## Biletdøme

* Kokt ris
* Brød laga av kveite
* Maiskolbar
* Edamame (grøne soyabønner)
* Kidneybønner
* Durrafrø og poppa durra
* Amarant (venstre) og kveite
* Hirse
* Ulike fargar quinoa
* Maniokrøter
* Kinesisk jams
* Søtpotetsalat
* Ullucorøter
* Oca-røter
* Tarorøter
* Potetar
* Kokebanan og søt banan

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Staple food» frå Wikipedia på engelsk, den 21. september 2019.*
# Det fjerne Austen

Kart over Det fjerne austen
**Det fjerne Austen** er eit europeisk omgrep for landa aust i Asia, i stor grad tilsvarande den nyare nemninga Aust-Asia. Omgrepet kom i bruk i Europa på 1400-talet særleg i det britiske imperiet som ei neming for den fjernaste Austen, forbi Det nære austen og Midtausten. Før første verdskrigen vart *Det nære Austen* brukt om landa nær det osmanske riket, *Midt-Austen* om nordvestlege Sør-Asia og Sentral-Asia, og *Det fjerne Austen* om land langs den vestlege delen av Stillehavet og den austlege delen av Indiahavet.

Nemninga er like så mykje knytt til kultur som til geografi; Australia og New Zealand, som kulturelt er vestleg orientert, vert aldri omtalt som ein del av det fjerne Austen.

Det kinesiske Qing-dynastiet hadde eit motsvarande omgrep for land vest for den arabiske verda, Tàixī (泰西) eller «fjerne vesten».

## Kjelder
# Jødespansk

|  |
| --- |
| **Jødespanskגֿודֿיאו-איספאנייול *Djudeo-Espagnol* גֿידֿייו *Djidio* גֿודֿזמו *Djudesmo* איספאנייול *Espagnol* איספאנייוליקו *Espagnolico* חאקיטיאה *Jaquetía* לאדינו *Ladino |
| **Klassifisering** | indoeuropeisk  italisk   romansk    vestleg     gallo-iberisk      ibero-romansk       vest-iberisk        spansk |
| **Talarar** | Sefardiske jødar |
| **Bruk** |
| **Tala i** |  Israel  Tyrkia  USA  Frankrike  Hellas  Brasil  Storbritannia |
| **Jødespansktalande i alt** | Mellom 70 000 og 200 000 |
| **Skriftsystem** | Mest latinske bokstavar. Opphavleg rashiskrift og solitreo Andre skriftsystem: Arabisk, gresk, hebraisk og kyrillisk. |
| **Normert av** | Autoridad Nasionala del Ladino i Israel |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-2** | lad |
| **ISO 639-3** | lad |

**Jødespansk** er ein samleterm for språkformer av spansk med meir eller mindre påverknad frå andre iberiske språk som portugisisk, asturiansk og katalansk som tradisjonelt blir bruka av sefardiske jødar i Nord-Afrika, på Balkan, i Tyrkia og i Israel.

Jødespansk inneheld mange hebraiske og arameiske ord og ein del arabiske ord. I austleg jødespansk – det vil seie på Balkanhalvøya, i Tyrkia og i Israel – er det mange tyrkiske og greske lånord.

Andre namn for jødepansk inkluderer *djudíospanyol*, *djudezmo*, *spanyol*, *jaquetía/haketia* (særleg i Marokko) og sidan midten av 1900-talet ofte òg *ladino* — ein term som tradisjonelt har ei anna tyding.

Språklege særtrekk for jødespansk varierer mykje mellom dei ulike dialektane, men blant dei mest typiske kan nemnast:

* **M** for **N** i ord som *muestro*/*nuestro* (‘vår’ *(pron.)*); *mueve*/*nueve* (‘ni’ *(num.)*).
* **G** for **H** i ord som *agora* (‘no’, sp. *ahora*).
* **-U** for **-O** i endingar: *anyu*/*anyo* (‘år’); *sinku*/*sinko* (‘fem’, sp. *cinco*).
* Bevart stemt **S** mellom vokalar: *kaza* (‘hus’, sp. *casa*).

Jødespansk har tradisjonelt vorte skrive med det hebraiske alfabetet, men frå først på 1900-talet har det vore vanleg å skrive språket med det latinske alfabetet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **jødespansk Socolovsky, Jerome. «Lost Language of Ladino Revived in Spain», *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007.
# Hangarskip

Hangarskipa USS «Enterprise» og «Charles de Gaulle»
**Hangarskip** er krigsskip med start- og landingsbane for fly, og støttefunksjonar for luftfartøy. I prinsippet fungerer dei som flytande flystasjonar, og kan såleis brukast ved krigføring i område der ein ikkje har eigne basar.

Ni land har i dag hangarskip: USA, Frankrike, India, Russland, Spania, Brasil, Italia, Thailand og Storbritannia

## Sjå òg

* Hangar
# Sponsor

Ein **sponsor** er ein person eller organisasjon som økonomisk eller på anna vis støttar ei forretning, ein kampanje, eit TV-program, ein idrettsklubb eller liknande. «Sponsor» er eit låneord fra engelsk.

Ein sponsor er ofte eit firma som dekkjer økonomiske utgifter i samband med til dømes ei sportshending, for til gjengjeld å bli promotert og assosiert med denne hendingar.

## Sjå òg

* Mesén

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sponsor» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2014.*
# Klosterstaten til Den tyske riddarordenen

|  |
| --- |
| *Ordensstaat* Klosterstaten til Den tyske riddarordenen |
| Sjølvstendig klosterstat så eit len i Polen |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | **1224–1525** |  → |

 |
|  Våpen |
| **Hovudstad** | Königsberg (Kaliningrad) |
| **Religion** | Romersk-katolsk |
| **Styreform** | Fyrstedøme |
| **Stormeistrar av Den tysk riddarordenen** |
|  - 1209–39 | Hermann von Salza |
|  - 1510–25 | Albert av Brandenburg-Ansbach |
| **Historisk periode** | Mellomalderen |
|  - Dei nordlege krosstoga | 1224 |
|  - Absorbert av Livland | 1237 |
|  - Kjøpt av Neumark | 1404 |
|  - Hansaen forsvinn¹, Det prøyssiske forbundet oppretta | 1440 |
|  - Prestekrigen | 1467–79 |
|  - Reformasjonen | 1525 |
| Hansabyane som reiv seg laus frå Den tyske riddarordenen i 1440 var Gdańsk, Elbląg og Toruń |

**Klosterstaten til Den tyske riddarordenen** (tysk *Deutschordensland* eller *Ordenstaat*) vart grunnlagd av Den tyske riddarordenen etter dei hadde erobra Preussen og dei heidenske gamalprøyssarane på 1200-talet. Han vart danna av riddarordenen i 1224 under dei nordlege krosstoga. Klosterstaten vart sekularisert i 1525 under reformasjonen og erstatta av Hertugdømet Preussen aust i Preussen.

|  |
| --- |
|   **Historia til Brandenburg og Preussen** |
| **Nordmark** før 1100-talet | **Gammalprøyssarane** før 1200-talet |
| **Markgrevskapet Brandenburg** 1157–1618 (1806) | **Ordensstaat** 1224–1525 |
| **Hertugdømet Preussen** 1525–1618 | **Det kongelege (polske) Preussen** 1466–1772 |
| **Brandenburg-Preussen** 1618–1701 |
| **Kongedøme i Preussen** 1701–1772 |
| **Kongedømet Preussen** 1772–1918 |
| **Fristaten Preussen** 1918–1947 |
| **Brandenburg** 1947–1952 / 1990– |

Mange hadde tidlegare prøvd å erobre dei prøyssiske områda utan hell. Konrad I av Masovia hadde fleire forsøk, men vart slått tilbake kvar gong og bad til slutt Den tyske riddarordenen om støtte. Resultatet vart eit krosstog mot prøyssarane og mange av riddarane i Europa slo seg med i krosstoget som til slutt varte i seksti år. Tidleg i 1224 annonserte keisar Fredrik II av Det tysk-romerske riket at Livland, Preussen og fleire omliggande provinsar var *reichsfrei* og skulle styrast direkte under den romersk-katolske kyrkja og Det tysk-romerske riket utan lokale herskarar. Mot slutten av 1224 utnemnde pave Honorius III biskop Vilhelm av Modena som pavelegat for Livland, Preussen og andre land. Med den keisarlege bullen i Rimini og pavebullen i Rieti fekk Den tyske riddarordenen Preussen som sitt landområde.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Monastic state of the Teutonic Knights» frå Wikipedia på engelsk, den 21. januar 2008.*
# Ólymbos på Kypros

*For fjellet i Hellas sjå Ólymbos*

|  |
| --- |
| Ólymbos |
| fjell |
|  |
| Land |  Kypros |
| Fjellkjede | Tróodos |
| Høgd | 1 952 moh. |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Ólymbos på Kypros ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Mount Olympus, Cyprus |

**Ólymbos** (gresk Όλυμπος, tyrkisk Olimpos) er det høgaste fjellet i fjellkjeda Tróodos på Kypros. Ei rekkje langdistanseradarar ligg på fjellet. Det ligg eit lite skisenter med fire heisar på fjellet, som berre er ope om vinteren.

## Kjelder
# Vindsnøggleik

|  |  |
| --- | --- |
|  | stille (0–2 knop) |
|  | 3–7 knop |
|  | 8–12 knop |
|  | 13–17 knop |
|  | 18–22 knop |
|  | 23–27 knop |
|  | 28–32 knop |
|  | 33–37 knop |
|  | 38–42 knop |
|  | 43–47 knop |
|  | 48–52 knop |
|  | 53–57 knop |
|  | 58–62 knop |
|  | 63–67 knop |
|  | 68–72 knop |
|  | 73–77 knop |
|  | 78–82 knop |
|  | 83–87 knop |
|  | 88–92 knop |
|  | 93–97 knop |
|  | 98–102 knop |
|  | 102–107 knop |

**Vindsnøggleik** er snøggleiken til luftrørsle relativt til eit fast punkt på jorda. Ein snakkar derimot om vind når lufta flyttar seg frå ein stad til ein annan.

Vindsnøggleik er viktig innan mange område som vêrvarsling, luftfart, maritime operasjonar, bygningar og byggeteknikk. Stor vindsnøggleik kan få alvorlege konsekvensar, og kraftig vind har ofte spesielle namn som storm, orkan eller tyfon. Sjå òg Beaufortskalaen.

Vindsnøggleik kan målast med fleire apparat. Eit anemometer har ein propell med koppar som roterer når vinden bles på dei. Snøggleiken propellen roterar med er vindsnøggleiken. Dette apparatet har eksistert i hundrevis av år.

## Matematisk

Teknisk sett er vindsnøggleik gjeve ved

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,
der *u*, *v* og *w* er sonal, meridional og vertikal komponent av vindsnøggleiken. I dei fleste tilfelle kan ein sjå bort i frå den vertikale komponenten, sidan den er mykje mindre enn dei horisontale komponentane. Unntak er til dømes vertikale luftstraumar i cumulusskyer.

## Faktorar som påverkar vindsnøggleiken

Det er fleire faktorar frå liten til stor skala som kan påverke vindsnøggleiken. Desse inkluderer trykkgradient, rossbybølgjer, jetstraumar og lokale vêrforhold.

**Trykkgradient** er eit uttrykk som skildrar skilnaden i lufttrykket mellom to punkt i atmosfæren eller på overflata. Dette er ein svært viktig og dominerande faktor for vindsnøggleiken, for jo større skilnaden i trykket er mellom to faste punkt, jo kraftigare er vinden. Trykkgradient i lag med corioliskrafta og friksjon påverkar òg vindretninga.

**Rossbybølgjer** er storskala bølgjer i vindmønsteret i den øvre delen av troposfæren. Desse bølgjene har global skala og flyttar seg frå vest mot aust, og styrer med det vestavinden på våre breiddegrader.

**Lokale vêrforhold** spelar ei viktig rolle for vindsnøggleiken. Forskjellige typar syklonar som ekstratropiske eller tropiske syklonar og til dømes monsunen kan i svært stor grad styre vindsnøggleiken.

## Sjå òg

* Vindskala
* Beaufortskalaen

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Vindsnøggleik**