Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Republikk

Ordet **republikk** kjem frå uttrykket *res publica* på latin. Det betyr noko slikt som «samfunnssaker». Ein republikk er eit styresett der statsoverhovudet på ein eller annan måte er vald av folket, i motsetning til eit monarki, der det å vere statsoverhovud, altså staten sin formelt øvste leiar, er eit verv som går i arv. Det fanst republikkar alt i antikken, både bystaten Athen og romarriket var republikkar ei tid. I nyare tid er republikanisme\* i høg grad knytt til demokratiseringa av samfunnet sidan 1700-talet. Så lenge monarkane og andre (adel) hadde medfødde særrettar (privelegium) som gav makt over samfunnet, er det klart at dette stod i vegen for demokratiseringa. Dei konstitusjonelle monarkia har prøvd å løyse det paradokset monarkiet er i eit moderne demokratisk samfunn ved å gjere monarken til eit symbol utan (mykje) makt. I republikkane har dei valde presidentane alt frå ei vesentleg grad av utøvande makt (Frankrike, USA, Russland), til delt makt med statsminister og folkevalt parlament (Frankrike), til mesta berre symbolsk funksjon (Island, Tyskland). Nokre presidentar er valde direkte av folket, andre indirekte av folkevalde organ.

## Republikanisme

Republikanisme er det å vere republikanar det vil seie å gå inn for republikk i staden for monarki som statsform. Men i somme land har republikanisme og det å vere republikanar, fått spesielle tydingar: Såleis til dømes i USA, der Republikanarane er namnet på høgrepartiet, og i Nord-Irland, der ein republikanar er ein som som går inn for gjenforeining med Republikken Irland, i staden for framleis union med Det Sameinte Kongedømmet, Storbritannia (UK).
# Gammalkyrkjeslavisk

|  |
| --- |
| **Gammalkyrkjeslaviskсловѣньскыи ѩзыкъ, *slověnĭskyi językŭ |
| **Klassifisering** | Indoeuropeisk  Balto-slavisk   Slavisk    Sørslavisk |
| **Bruk** |
| **Rangering** | Aust-Europa |
| **Skriftsystem** | glagolittisk, kyrillisk |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | cu |
| **ISO 639-2** | chu |
| **ISO 639-3** | chu |
| **Wikipedia på gammalkyrkjeslavisk** |

**Gammalkyrkjeslavisk** (ѩзъıкъ словѣньскъıи) var det første slaviske skriftspråket. Dette har utvikla seg til dei kyrkjeslaviske språka som enno blir brukt i liturgien i mange slaviske ortodokse kyrkjer.

Eit blad av (*Triod' cvetnaja*) frå ca. 1491, ei av dei eldste trykte bysantisk-slaviske bøkene. Frå det polske nasjonalbiblioteket.
Dette første slaviske skriftspråket vart utvikla på 800-talet av to greske brør, misjonærane Kyrillos og Methodios, med utgangspunkt frå den sørslaviske dialekten som vart brukt i Saloniki. Arbeidet la grunnlaget for utbreiinga av kristendommen i Serbia og Bulgaria i andre halvdelen av åttehundretalet, og at desse landa fekk kristendommen i den bysantinske, austlege forma. Austkyrkja meinte alt meinte folk skulle feire gudstenesta på sitt eige språk, mens kyrkja i Roma heldt på trespråktanken – at språka til kristendommen var latin, gresk og hebraisk.

Dei bysantinske misjonærane som kom til Kievriket på slutten av nihundretalet, hadde med seg både kristendom og skriftspråk. Russarane overtok dette skriftspråket som bygde på ein sørslavisk dialekt, men som ikkje skilde seg altfor mykje frå det gammalrussiske talespråket.

Då dei slaviske folka fekk eit gudstenestespråk som i hovudsak var forståeleg for vanlege folk, fekk det mykje å seie for utbreiinga av den kristne bodskapen. Samtidig førte dette til at Russland hamna på sida av den store latinspråklege kulturen som prega den vestlege delen av Europa.

## Kjelder

* Professor Per-Arne Bodin: Medeltidens tredje stora skriftspråk – kyrkoslaviskan
# Na-dené-språk

|  |
| --- |
| **Na-dené-språk** |
| **Klassifisering:** | Dené-jeniseisk (?) |
| **Vidare inndeling:** | * Athabaska-eyak
* Athabaskiske språk
* Eyak
* Tlingit
 |
| **Område:** | Nord-Amerika |
| **ISO 639-5:** | `xnd` |
|
 Tradisjonell utbreiing av na-denéspråk. |

**Na-dené** er ein språkfamilie frå Nord-Amerika som består av den athabaskiske språkfamilien saman med språka eyak, tlingit, og eventuelt også haida.

Saman med amerindiske språk og eskimoisk-aleutiske språk er na-dené ein av dei tre komponentane i Joseph Greenberg si kontroversielle klassifisering av amerikanske urfolksspråk. Na-dené kan eventuelt vere i slekt med dei jenisejiske språka som blir snakka i Sibir.

## Språktre

* Tlingit: 700 talarar (Michael Krauss, 1995)
* Athabaska–eyak
	+ Eyak (utdøydd i 2008)
	+ Athabaskiske språk
		- Nordlege athabaska-språk
		- Stillehavs-athabaska-språk
		- Sørlege athabaska-språk

## Kjelder
# Filmmanus

Utdrag frå eit manus
Eit **filmmanus** (forkorting for *filmmanuskript*), ofte berre kalla **manus**, er det skriftlege underlaget for ein film, med alle replikkar og andre detaljar som skal vera med. Eit manus markerer det første steget på vegen frå ein filmidé til eit ferdig produkt.

## Sjå òg

* manusforfattar
# Dilemma

Eit **dilemma** er eit val mellom to moglegheiter som begge vil medføre eit uønskt resultat.

Ordet kjem frå gresk *di-*, 'to' og *lemma*, 'setning', og tyder eigentleg 'dobbeltsetning'.

## Kjelder
# Kyrkja

*For fjellet med same namn, sjå Kyrkja i Jotunheimen.*
Bysantinsk måleri av pinsehendinga, til minne om at Den heilage anden kom til apostlane. Dette blir rekna som byrjinga til den kristne kyrkja.
**Kyrkja** er ei nemning som blir brukt om heile det kristne samfunnet, eller om eit særskild kyrkjesamfunn, som Den norske kyrkja eller Den katolske kyrkja.

I typisk protestantisk terminologi er «Kyrkja» ei fellesnemning for alle kristne forsamlingar og kyrkjelydar. Innanfor Den katolske kyrkja vert nemninga «Kyrkja» brukt synonymt med den katolske – det vil seie den allmenne, universelle kyrkja. Tilsvarande avgrensa tyding er vanleg innanfor ortodoks kristendom.

Den katolske kyrkja reknar paven som overhovud for Kyrkja, ei makt han i følgje Mat. 16,18 har fått av Jesus Kristus sjølv.

I protestantisk forståing er Kyrkja Jesu Kristi kropp, jf. 1. Kor. 12,27 og Kol. 1,18.

## Kjelder
# Urfolk

Ein inuittisk familie frå Alaska.
**Urfolk** er folkegrupper og etterkomarane av desse som har levd i eit område før det blei kolonisert eller gjort om til ein stat, og som ikkje identifiserer seg med majoriteten i landet.

Dei fleste urfolk har historisk blitt jaga, plaga og tvungne til å bli likare majoriteten. Mange urfolk har òg det til felles at levemåten deira nyttiggjer seg naturen på ein allsidig, lite forstyrrande måte, og det blir derfor gjerne sagt at dei lever «i pakt med naturen».

Det finst rundt 300 millionar menneske som kan kallast urfolk i verda i dag.

## Haldningar

Teikning av ein maorimann som byttehandlar med den europeiske oppdagaren Joseph Banks.
Historisk har urfolk blitt sett på som uutvikla villmenn som mangla både sivilisasjon og verdi. Dette var særleg vanleg under den europeiske koloniseringa av verda, og blei brukt til å rettferdiggjera at europearane kom og tok over styret i dei mange koloniane sine.

Med Jean-Jacques Rousseau og romantikken kom eit anna syn på urfolk. Dei blei sett på som «edle villmenn», naturmenneske som ennå ikkje var blitt øydelagde av samfunnet. Medan ein før hadde vilja sivilisera urfolka byrja mange nå å tru at urfolka hadde mykje å læra frå seg. Med den nye vitskapen antropologi byrja ein å studera levesetta deira på ein systematisk måte.

Dette meir positive synet på urfolk byrja å spreia seg frå dei intelektuelle til samfunnet generelt etter den første verdskrigen, som hadde vist at den europeiske sivilisasjonen ikkje var så storarta som ein tidlegare hadde hevda. Urfolk fekk fleire rettar, men det gjekk sakte, og framleis blir mange urfolk sett ned på og er blant dei fattigaste i landa dei bur i.

## Nokre av verdas urfolk

* Ainuar (Japan, Russland)
* Aboriginarar (Australia)
* Baskarar (Spania, Frankrike)
* Inuittar, òg kalla *eskimoar* (Grønland, Russland, USA og Canada)
* Masaiar (Kenya, Tanzania)
* Maoriar (New Zealand)
* Orang asli (Andamanøyane, Malaysia, Filippinane og Ny-Guinea)
* Pygméfolk (Sentral- og Vest-Afrika)
* Samar (Noreg, Sverige, Finland og Russland)
* Sanfolk (Botswana, Namibia)
* Tupiar (Paraguay, Brasil, Bolivia og Argentina)
* Yanomamiar (Brasil, Venezuela)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Norad om urfolk Arkivert 2005-02-16 ved Wayback Machine.
* Urfolk i Barentsregionen Arkivert 2005-02-08 ved Wayback Machine.
* Urfolk i Latin-Amerika Arkivert 2004-12-14 ved Wayback Machine.
* Ei samling artiklar om urfolk Arkivert 2005-02-26 ved Wayback Machine.

Lister over urfolk
*  - Ei lengre liste (engelsk)
*  - Europeiske urfolk (engelsk)
# Disjunkt

**Disjunkte mengder** er to mengder som ikkje har noko felles element. Dersom mengdene WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 er disjunkte, er WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .

I sannsynsrekning snakkar ein også om disjunkte hendingar. Då har hendingane ingen felles utfall.
# Infeksjon

|  |
| --- |
| Infeksjon |
|  |
|  |
| Klassifikasjonar og ressursar |
| ICD-9-kode: | 001-139 |
| ICD-10-kode: | A00-B99 |
| MeSH | D003141 |
| MeSH | D007239 |

**Infeksjon** er eit omgrep frå medisinen. Strengt medisinsk mikrobiologisk sett er ein infeksjon oppstått når ein mikroorganisme klarar å etablera seg, øksla seg og spreie seg i ein vert. Den vanlege bruken av ordet inneber også at organismen gjer skade på verten slik at han viser symptom på sjukdom, det som kan kallast parasittisme. Når mikroorganismar er årsak til sjukdom blir dei medisinen kalla for *patogene*, organismar som ikkje er årsak til sjukdom blir kalla *apatogene*.

Verdas helseorganisasjon estimerer at infeksjonssjukdomar var skuld i 19,1 % av alle dødsfall i 2002.

## Bakgrunnsstoff

* AstraZeneca sin MYSTIC-database Arkivert 2006-01-03 ved Wayback Machine.
* who.int - annex 2 i WHO sin *World Health Report 2004*: «Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions»
# Millennium

**Millennium** eller **tusenår** er ein periode på 1000 år. Ordet *millennium* kjem frå latin *mille* (tusen) og *annum* (år).

I norsk språk har ein tradisjonelt snakka om det første, andre eller tredje tusenåret etter Kristi fødsel, det vil seie om tidbolkane år 1 til år 1000, år 1001 til år 2000 eller år 2001 til 3000. I praksis har det vist seg at ein no heller snakkar om «totusentalet», slik at ein har rekna slik at eit nytt millenium starta med år 2000.

## Sjå òg

* År
* Tiår
* Hundreår
# Proskripsjon

Ein **proskripsjon** (or latin «kunngjere med oppslag») er ei kunngjering om at nokon er lyst fredlaus. Ordet blir særleg nytta om tilhøve i det antikke Romarriket. Den romerske diktatoren Sulla utførte proskripsjonar i 82 f.Kr. og dei etterfylgjande åra ved å setje opp lister over fredlause som alle stod fritt til å drepe. Dei som tok livet av ein proskribert person fekk løn for gjerninga, og eigedomane til den drepne tilkom staten. Proskripsjonen vart teke opp att under triumviratet av Antonius, Lepidus og Octavian i 43 f.Kr., og sytte for at 300 senatorar (mellom dei Cicero) vart drepne.

## Kjelder
# Bloomsbury Publishing

|  |
| --- |
| Bloomsbury Publishing |
|  |
|  |
| Bransje | Forlagsverksemd |
| Hovudkontor | London |
| Land | Storbritannia |
| Grunnleggjar(ar) | Nigel Newton |
| Nettstad |  (engelsk),  (britisk-engelsk),    (angloamerikansk),  (Indisk engelsk) |

**Bloomsbury Publishing plc** er eit uavhengig internasjonalt forlag med hovudkontor i London. Det har også kontor i Sydney, New York og New Delhi og gjev hovudsakleg ut engelskspråkleg skjønnlitteratur og sakprosa.

Selskapet blei skipa i 1986 av Nigel Newton. Hovudkontoret ligg i Camden i London. Bloomsbury blei børsnominert i 1995.
I 2000 kjøpte det opp A&C Black Plc, som mellom anna gjev ut *Who's Who* og *Whitaker's Almanack*. I 2005 kjøpte det også barne- og ungdomsavdelinga til Walker & Co og i 2008 Berg Publishers, John Wisden & Co og Arden Shakespeare. I 2012 kjøpte Bloomsbury Fairchild Books, eit akademisk forlag innan mote og design, og i 2013 blei det eigaren av Hart Publishing Ltd.

Bloomsbury er best kjend for å ha gjeve ut britiske versjonar av *Harry Potter*-bøkene og har vokse mykje det siste tiåret grunna serien til J.K. Rowling. Bloomsbury var i 1999 og 2000 kåra til *Publisher of the Year* av den britiske bokbransjen. Det gav også ut *Finkler Question* av Howard Jacobson, som vann Man Booker-prisen i 2010.

Andre forfattarar knytt til Bloomsbury er Khaled Hosseini, William Boyd, Donna Tartt, Elizabeth Gilbert, John Irving, William Dalrymple, Dava Sobel, Heston Blumenthal og Hugh Fearnley-Whittingstall.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Ypsilon

|  |
| --- |
|  |
| Det greske alfabetet |
| Α α Alfa | Ν ν Ny |
| Β β Beta | Ξ ξ Ksi |
| Γ γ Gamma | Ο ο Omikron |
| Δ δ Delta | Π π Pi |
| Ε ε Epsilon | Ρ ρ Rho |
| Ζ ζ Zeta | Σ σ ς Sigma |
| Η η Eta | Τ τ Tau |
| Θ θ Theta | Υ υ Ypsilon |
| Ι ι Iota | Φ φ Phi |
| Κ κ Kappa | Χ χ Khi |
| Λ λ Lambda | Ψ ψ Psi |
| Μ μ My | Ω ω Omega |
| Forelda bokstavar |
|  Digamma |  Qoppa |
|  San |  Sampi |
| Yngre ligaturar |
|  Stigma |  Ou |
|  Kai |  |
|  |
| Andre |
|  Heta | (halv eta) |
|  Sjo | (baktrisk ekstrabokstav) |

**Ypsilon** (*Υ*, *υ*) er den tjuande bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *Y* i det latinske alfabetet.
# Det joniske havet

Det joniske havet
Det joniske havet, sett frå Kérkyra med fastlandet i Hellas og Albania i bakgrunnen
**Det joniske havet** (albansk *Deti Jon* (som tyder «vårt hav»), gresk Ιόνιο Πέλαγος, *Iónio Pélagos*, italiensk *Mare Ionio*) er ein arm av Middelhavet, sør for Adriahavet. Området er avgrensa av dei sørlege områda av Italia, inkludert Calabria, Sicilia og Salento-halvøya i vest, og av Albania og fleire greske øyar i aust, inkludert Kérkyra, Levkáda, Kefaloniá, Itháki og Zákynthos. Desse øyane vert kalla Dei joniske øyane. Andre øyar er mellom anna Strofádes, Sfaktiría, Skhíza, Sapiéndza og Kýthira. Havet er eit av dei mest seismisk aktive i verda.

Det går ferjeruter mellom Pátra i Hellas og Brindisi og Ancona i Italia i den nordlege delen av havet, i tillegg til skipsfart til Pireus.

## Etymologi

Ionius var son av Kong Adrias av Illyria, som gav namn til Adriahavet. Det har òg vore sagt at Ionius var son av Dyrrhachus frå byen Dyrrhachium (Epidamnos i antikken, i dag Durrës). Då Dyrrhachus vart angripe av sine eigne brør, fekk han hjelp av Herakles, som reiste gjennom landet. Men under slaget gjorde helten ein feil og drap sonen til Dyrrhachus. Liket vart kasta i havet, og etter dette vart havet kalla Det joniske havet.

## Byar

I rekkefølgje frå sør til nord i vest, og så frå nord til sør i aust:

* Syrakus, hamn, V
* Catania, hamn, V
* Saranda, hamn og ei strand, NA
* Párga, lita hamn, A
* Préveza, hamn, A
* Astakós
* Fiskárdo, lita hamn
* Kerí, inga hamn
* Methóni, lita hamn og ei strand

## Bukter og sund

* Messinasundet, V
* Tarantobukta, NV
* Ártabukta, A
* Pátrabukta, knytt til Korintbukta, ASA
* Kyparissíabukta, SA
* Messiníabukta, SA
* Lakoníabukta, ASA

## Tilløp

I rekkefølgje frå nord til sør

* Elva Piniós
* Ártabukta
	+ Elva Akhérondas
* Pátrabukta/Ríosundet
	+ Elva Akhelóos
	+ Elva Glávkos frå Panakhaikófjella sør for Pátra
	+ Elva Loúros, nord
* Kyparissíabukta
	+ Elva Alfiós
		- Elva Kládeos
		- Elva Erýmanthos
			* Elva Ládonas
			* Ládonassjøen
	+ Elva Loúsios
	+ Elva Lárissos ved Néa Manoláda
	+ Elva Néda ved Ilía-Messinía-grensa
# Sju vise

Mosaikk av dei sju vise i Baalbeck rå 200-talet, no ved Nasjonalmuseet i Beirut. Kalliope er i midten. Med klokka frå toppen ser ein Sokrates, Kheilon, Pittakos, Periandros, Kleobulos (skadd del), Bias, Thales og Solon.
**Sju vise** var sju menn i det gamle Hellas rundt 620–550 fvt. som var kjende for visdommen sin. Korte setningar som gav uttrykk for folkeleg livsvisdom vart tillagt dei. Dei sju vise var:

* Solon frå Athen – «Kjenn deg sjølv!»
* Kheilon frå Sparta – «Tenk på slutten!»
* Thales frå Milet – «Den som lèt vere å kausjonere, er sikker»
* Bias frå Priene – «Dei fleste menneske er umoralske»
* Kleobulos frå Lindos – «Sky overdriving!»
* Pittakos frå Mytilene – «Bruk tida!»
* Periandros frå Korinth – «Inkje er umogeleg for den som vil noko»

Motstridende overleveringer har gjort at same sentens i forskjellige sammenhenger tillegges ulike vismenn.

## Kjelder

* «sju vise» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Lecce

|  |
| --- |
| Lecce |
| by |
|  Luftfoto av Lecce  |
| Land |  Italia |
| Region | Puglia |
| Provins | Lecce |
| Areal | 241 km² |
| Folketal |  94 783 (1. januar 2023) |
| Postnummer | 73100 |
| Retningsnummer | 0 832 |
|  Lecce ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Lecce |

**Lecce** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Lecce i regionen Puglia og har om lag 100 000 innbyggjarar.

Lecce vert stundom kalla «La Firenze del Sud» («Firenze i sør») på grunn av dei mange viktige barokkunstverka som finst her. Lecce ligg i området Salento, som utgjer «helen» på «den italienske støvelen». Ein annan viktig by her er Otranto. Lecce er eit viktig jordbruks- og industrisenter (olje, vin og keramikk).

Den såkalla «Leccesteinen» er er den viktigaste eksportartikkelen frå byen. Steinen er mjuk og smidig og er eit kjent materiale for bruk i skulpturar.

## Historie

Santa Croce i Lecce
I følgje ei segn fanst det ein by kalla *Sybar* her i tida før krigen mot Troja, grunnlagd av den italiske stamma Messapii. Seinare vart han okkupert av iapygearane og erobra av romarane på 200-talet fvt., som gav han det nye namnet *Lupiae*.

Under keisar Hadrian (100-talet evt.) vart byen flytta 3 km nordaustover og fekk namnet Licea eller Litium. Lecce fekk eit teater, eit amfiteater og var forbunde til den hadrianske hamna (i dag San Cataldo).

Etter Vestromarriket sitt fall vart Lecce ein del av gotarkrigen, då han vart plyndra av den austgotiske kongen Totila. Austromarane erobra han i 549 og han vart ein del av Austromarriket i fem hundre år, bortsett frå kortare avbrekk under sarasenarar, langobardar, ungararar og slavarar.

Etter normannarane erobra byen på 1000-talet vart Lecce ein viktig handelsby og heldt fram med å bløme under styra til Hohenstaufen og angevinane. Grevskapet Lecce vart eit len i Kongedømet Sicilia frå 1053 til 1463, då han vart direkte annektert til krona. Frå 1400-talet og fram over auka Lecce statusen sin som ein av dei viktigaste byane i Sør-Italia og frå 1630 vart det bygd flotte barokkmonument i byen. Den største trugselen var invasjon frå osmanarane og det vart bygd nye bymurar og ei borg av keisar Karl V den første halvdelen av 1500-talet.

I 1656 braut det ut pest i byen og mange tusen av innbyggjarane mista livet.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Lecce Turistguide

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Lecce» frå Wikipedia på engelsk, den 5. januar 2008.*
# Ordu

|  |
| --- |
| Ordu |
| by |
|  Ordu sett frå åsen Boztepe  |
| Land |  Tyrkia |
| Region | Svartehavsregionen |
| Provins | Ordu |
| Høgd | 5 moh. |
| Koordinatar | ﻿ / ﻿ |
| Folketal |  145 455 |
| Borgarmeister | Seyit Torun |
| Tidssone | EET (UTC+2) |
|  •  Sommartid | EEST (UTC+3) |
| Postnummer | 52xxx |
| Retningsnummer | 0452 |
| Bilnummer | 52 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Ordu ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Ordu.

 Kart som viser Ordu.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Ordu |

**Ordu** er ein hamneby ved Svartehavet i Tyrkia og administrasjonssenter i provinsen Ordu. Han har kring 145 000 innbyggjarar.

## Klima

Ordu ligg i grenseland mellom maritimt og fuktig subtropisk klima (Köppen si klimaklassifisering: Cfb/Cfa); som det meste av svartehavskysten aust i Tyrkia er somrane varme og fuktige og vintrane kjølige og fuktige. Ordu får ein god del nedbør, jamt fordelt utover året, men det regnar likevel mest om våren og hausten.

Det er forholdsvis vanleg med snø mellom desember og mars, og snøen ligg gjerne ei veke eller to.

Vasstemperaturen er alltid låg og varierer mellom 8° og 20 °C gjennom året.

| Slå samanVêrdata for Ordu |
| --- |
|  | Jan | Feb | Mar | Apr | Mai | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Des | År |
| Gjennomsnittleg maks °C | 10,9 | 10,7 | 12 | 15,2 | 19,1 | 24,1 | 27 | 27,7 | 24,5 | 20,3 | 16,2 | 12,9 | 18,4 |
| Gjennomsnittleg min °C | 3,8 | 3,6 | 5 | 8,2 | 12,2 | 16,4 | 19,4 | 19,9 | 16,6 | 12,8 | 8,5 | 5,7 | 11 |
| Gjennomsnittleg nedbør mm | 100,2 | 85,2 | 77,9 | 76 | 55,7 | 76 | 61,8 | 60,6 | 83,9 | 137,8 | 130,3 | 101,2 | 1 046,6 |
| Gns. solskinstimar i månaden | 77,5 | 81,2 | 105,4 | 129 | 173,6 | 213 | 192,2 | 195,3 | 156 | 127,1 | 99 | 74,4 | 1 623,7 |
| Kjelde: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü  |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Ordu» frå Wikipedia på engelsk, den 24. august 2012.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Union i matematikk

**Unionen** av to mengder *A* og *B* er mengda WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 av element som er i anten A eller B eller *både* i A og B (det vil seia at me har eit inklusivt eller). Som for mengder elles vert elementa i unionen av ei mengd berre telt éin gong; anten er det eit element av unionen, elles så er det det ikkje.

## Sjå også

* Snitt
# Talet 11

|  |
| --- |
| ← 10                    11                    12 → |
|  |
| Grunntal | Elleve |
| Rekkjetal | Ellevte |
| Faktorisering | Primtal |
| Primtal | Femte |
| Divisorar | 1, 11 |
| I ulike talsystem |
| Romartal | XI |
| Binært | 10112 |
| Oktalt | 138 |
| Duodesimalt | B12 |
| Heksadesimalt | B16 |

**Elleve** (**11**) er det femte primtalet og det einaste primtalet mellom 7 og 13. I heiltalsrekkja kjem det etter talet ti og før talet tolv.

Ordenstalet som svarar til talet elleve, er ellevte (11.).
# Serbarar

Ungar i serbiske folkedrakter under Trompetfestivalen i Guča.
**Serbarar** er ei sørslavisk folkegruppe med kjerneområde i Serbia, der dei utgjer ein majoritet. Det bur også mange serbarar i Montenegro, Bosnia-Hercegovina, Kroatia, Slovenia og Nord-Makedonia, og ein del i andre land i Europa og Nord-Amerika.

Språket til dei fleste serbarar er serbisk, eit språk som ligg svært nært andre serbokroatiske språk. Språket kan skrivast med kyrilliske bokstavar, som er det offisielle skriftspråket i Serbia, og med latinske bokstavar.

Kulturelt er serbarar nært knytt til resten av Søraust-Europa. Dei fleste serbarar tilhøyrer ortodoks kristendom.

## Historie

Heilage Sava (Rastko Nemanjić)
Det første større serbiske riket, Storfyrstedømet Serbia eller Rascia, oppstod tidleg på 1000-talet. Rastko Nemanjić frå Nemanjić-dynastiet, seinare kjend som heilage Sava, grunnla den serbiske ortodokse kyrkja i 1219. Under Dušan den store blei riket utvida til det omfatta Nord-Makedonia, dagens Montenegro, nordlege Hellas og store delar av Albania.

I 1389 stod serbarane mot Det osmanske riket i Slaget på Kosovosletta, nær byen Pristina. Serbia kom først under osmansk styre i 1459. Den serbiske revolusjonen braut ut i 1804 og førte til lausrivinga av Serbia frå Det osmanske riket og opprettinga av eit moderne serbisk kongedøme. Etter at ein bosnisk serbar, Gavrilo Princip, snikmyrda erkehertug Franz Ferdinand av Austerrike gjekk Austerrike-Ungarn til krig mot Serbia, og starta med det første verdskrigen.

Etter krigen blei den sørslaviske Kongeriket av slovenarar, kroatar og serbarar skipa. Dette var forløparen til Jugoslavia. Under andre verdskrigen blei landet invadert av Nazi-Tyskland og delt opp i fleire delar - i «Den uavhengige staten Kroatia» blei serbarar forfølgde og utsette for folkemord av den fascistiske rørsla Ustasja.

Etter krigen blei Jugoslavia ein kommunistisk stat leia av Josip Broz Tito. Etter at Tito døydde i 1980 blei landet ustabilt, og blei delt opp til mange mindre statar på fredeleg og valdeleg vis. I fleire område oppstod det konflikt der etniske serbarar ønskte å vera del av Rest-Jugoslavia eller Serbia, medan majoritetane i områda ønskte sine eigne statar. Som følgje av uroa blei Serbia underlagt internasjonale sanksjonar, og mange serbarar måtte forlata Kroatia, Bosnia-Hercegovina og Kosovo.

## Kjende serbarar

* Vuk Stefanović Karadžić (1787-1864), filolog og folkeminnesamlar
* Nikola Tesla (1856-1943), fysikar og oppfinnar
* Slobodan Milošević (1941-2006), president
* Novak Đoković (f. 1987), tennisspelar

## Kjelder

* «Serbere». (27. mars 2009). I *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 28. april 2015.

* *Denne artikkelen bygger på «Serbs» frå Wikipedia på engelsk, den 28. april 2015.*

## Bakgrunnsstoff