Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mønster i naturen

Naturlege mønster forma ved at vind bles sand i Namibørkenen. Dei sigd- eller halvmåneforma sanddynene og kapillarbølgjemønsteret på overflata deira går att overalt der tilhøva ligg til rette for det.
**Mønster i naturen** er regelmessige gjentakingar av former som ein finn hjå levande vesen og andre former i naturen. Desse mønstera finst i ulike samanhengar og kan av og til skildrast matematisk. Mønstera kan omfatta symmetri, fraktalar (tre), spiralar, striper, brot, tessellering, meanderar, bølgjer og skum.

Tidlege greske filosofar studerte naturlege mønster, og både Platon, Pythagoras og Empedokles prøvde å forklara orden i naturen. Den moderne forståinga av synlege mønster utvikla seg gradvis over tid. På 1800-talet studerte Joseph Plateau såpeskumhinner og formulerte ideen om ei minimalflate. Biologen og kunsntaren Ernst Haeckel måla hundrevis av marine organismar for å visa fram symmetrien deira. D'Arcy Thompson la grunnlaget for studiet av veksemønster både i plantar og dyr, og viste at enkle formlar kunne forklara spiralvekst. På 1900-talet føresåg matematikaren Alan Turing mekanismar for morfogenese (utvikling av form og struktur) som kan gje mønster som prikkar eller striper. Aristid Lindenmayer og Benoît Mandelbrot viste korleis fraktalmatematikk kunne liggja bak plantevekstmønster.

Mønster på kameleonen *Chamaeleo calyptratus*, utvikla som kamuflasje og for å melda om sinnstemning og paringsstatus.
Matematikk, fysikk og kjemi kan forklara mønster i naturen på ulike nivå. Mønster hjå levande ting kan også forklarast gjennom dei biologiske prosessesane naturleg utval og seksuelt utval. Studiar av mønsterdanning kan bruka matematisk modellering og datasimulering for å forstå ei mengd ulike mønster.

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Patterns in nature» frå Wikipedia på engelsk, den 5. februar 2017.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Stevens, Peter S. *Patterns in Nature*. Little, Brown & Co, 1974.
# Qi

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Qi (fleirtyding).*
Området til Qi i 260 fvt.
**Qi** var ein relativt mektig kinesisk stat med hovudstad i Linzi. Staten vart styrt av Jiang-familien i hundrevis av år før Tian-familien tok over med vald i 384 fvt. Staten vart erobra av Qin i 221 fvt. Denne erobringa resulterte i den endelege samlinga av Kina.

## Sjå også

* Den kinesiske muren
# Huanggang

|  |
| --- |
| Huanggang |
| byprefektur |
|  Statue av Su Shi i Huanggang.  |
| Land |  Folkerepublikken Kina |
| Areal | 17 457,2 km² |
| Folketal |  6 333 000 (2019) |
|  Huanggang ﻿ / ﻿ |
|  Plasseringa av Huanggang (gul) i Hubei

 Plasseringa av Huanggang (gul) i Hubei

 |
| **Wikimedia Commons:**  Huanggang, Hubei |

**Huanggang** (kinesisk skrift 黃冈市, pinyin *Huánggāng Shì*) er eit byprefektur heilt aust i provinsen Hubei i det sentrale Kina. Byprefekturet, som i aust grensar til provinsen Anhui og i sør til provinsen Jiangxi, har eit areal på 17 453 km² og hadde i underkant av 6,2 millionar ibuarar i 2010.

Byprefekturet Huanggang omfattar to bydistrikt (区 *qū*), to byfylke (市 *shì*) og sju fylke (县 *xiàn*).

## Næring

Huanggang har ein variert økonomi, alt frå bio- og urtemedisin til landbruk, matindustri og turisme. Byprefekturet er særleg kjend for sine økologiske grønsaker. Luotian er det fylket i Kina som avlar flest kastanjenøtter. Yingshan fylke er kjend for sin grøne te, medan Qichun er kjend for urtemedisin. Macheng er eit modellfylke i storfeavlen, og Huangmei eit senter for produksjon av ferskvassreker og jade.

## Samferdsle

Riksveg 106 i Kina går gjennom området. Han strekker seg frå Beijing og er innom mellom andre Hengshui, Kaifeng, Ezhou og Shaoguan på sin veg sør til Guangzhou i Sør-Kina.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Huanggang» frå Wikipedia på engelsk, den 27. september 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Huanggang Offisiell nettstad
# Xuancheng

Xuancheng (gul) i Anhui
**Xuancheng** (kinesisk: 宣城市; pinyin: *Xuānchéng Shì*) er eit byprefektur søraust i provinsen Anhui i Kina. Prefekturet har eit areal på 12 340 km² og 2 742 315 innbyggjarar (1999). Byprefekturet Xuancheng består av eitt distrikt, eitt byfylke og fem fylke.

Både wukinesisk og standard mandarin vert mykje tala i Xuancheng.

Xuancheng er stoppestad på jarnvegen mellom Anhui og Jiangxi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Xuancheng» frå Wikipedia på bokmål, den 7. april 2012.*

* *Denne artikkelen bygger på «en:» frå Wikipedia på engelsk, den 7. april 2012.*
# Harsha

**Harshavardhana** eller **Harsha** (590-648) var ein indisk keisar som slo saman og styrte i over førti år over store delar av Nord-India. Hendingar frå regjeringstida hans er kjende gjennom reiseskildringa til den kinesiske munken Xuanzang og historikaren hans, Bâna.
# Sovekommune

Ein **sovekommune** er ein kommune der ein stor del av arbeidstakarane i kommunen pendlar til andre kommunar. Namnet kjem av påstanden om at innbyggjarane stort sett nyttar kommunen for å sova. Eit anna, meir positivt lada, ord for det same er «**bukommune**».

Det er vanlegvis kommunar som ligg nær dei store byane som blir kalla sovekommunar, fordi mange av innbyggjarane der arbeider i byen. Bykommunane pressar ofte på for kommunesamanslåingar med dei nærliggjande sovekommunane for å ta del i skatteinntektene frå arbeidstakarane.

## Andre språk

Fransk har eit liknande uttrykk: «ville-dortoir» («sovesalby»).
# Thimphu

|  |
| --- |
| Thimphu |
| by |
|  |
| Land |  Bhutan |
| Høgd | 2 736 m |
| Areal | 27 km² |
| Folketal |  114 551 (2017) |
|  Thimphu ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Thimphu |

**Thimpu** er hovudstaden i Bhutan. Den omliggande dalen og fylket (*dzongkhag*) har òg same namn. I 2017 hadde byen 114 551 innbyggjarar, og er utan samanlikning den største busettinga i landet. Byen strekkjer seg ut langs vestsida av Wang Chhu-elva sitt dalføre. Byen har, som mange andre hovudstader, vakse kraftig som følgje av flukta frå landsbygda. Utviklinga har ført til renovering i bykjerna og rask vekst i forstadene.

Dechenchoeling, den offisielle kongebustaden, ligg nord for byen. Det same gjer klostra Dechenphu, Tango og Cheri.

Tashichoedzong, hovudstaden sin dzong, med fleire nasjonale funksjonar, ligg òg på nordsida av byen. Dette palasset/borga vart bygt i 1641, og har vore sete for regjeringa sidan 1952. Kvart år, på seinsommaren, er Tashichoedzong åstad for ein fargerik maskedansfestival kalla tsechhu. Dette er er ein populær turistattraksjon.

I hovudgata *Norzim Lam* ligg det butikkar, restaurantar, kjøpesenter og offentlege bygningar.
Overalt finst ei blanding av bustadblokker, mindre bustader og familiedrivne butikkar. Styresmaktene praktiserer ein streng kontroll med byggeskikken: alle bustader skal utsmykkast i tradisjonell stil, med buddhistiske måleri og motiv. Dette vert handheva svært strengt, og brot på eksteriørforskriftene kan føre til at bygg vert rivne.

Nede ved elva ligg eit livleg marked i helgene. Her vert det selt kjøt, grønsaker og suvenirar. Det meste av byen sin småindustri ligg sør for den største brua.

Thimpu er den einaste hovudstaden i verda utan trafikklys.

Thimphu frå Sangey Gang.
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Thimphu Offisiell nettstad
# Akashi-Kaikyo-brua

Akashi-Kaikyo-brua| Akashi Kaikyou Oohashi (明石海峡大橋) |
|  |
|  |
| Type | hengebru, stålbru, vegbru |
| Stad | Awaji Island |
| Opna | 5. april 1998 |
| Strekning | Japan National Route 28, Kobe-Awaji-Naruto |
| Lengd | 3 911 meter |
| Høgd | 282,8 m |
| Fri høgd | 65,72 m |
| Største spenn | 1 991 meter |
| Kryssar | Akashi-stredet |
| Utforming | Hengebru |
| Transporterer | Biltrafikk |
|  Akashi-Kaikyo-brua ﻿ / ﻿ |

**Akashi-Kaikyo-brua** (japansk *明石海峡大橋*, *Akashi Kaikyou Oohashi*) i Japan er med eit fritt spenn på 1 991 meter verdas lengste hengebru. Totallengda på brua er 3 911 meter. Brua vart opna 5. april 1998 og strekkjer seg frå byen Kobe ut til øya Awaji.
# Jakthund

Puddel er opphavleg ein jakthund som apporterte vilt frå vatn.
**Jakthund** viser til brukshundar som hovudsakleg er avla fram til å driva jakt saman med jegerar. Det finst ei rekke hunderasar som blir brukte til jakt, både for fuglejakt, småviltjakt og storviltjakt. I Noreg vert ein jakthund definert som ein hund det er lovleg å nytte til jakt på artar det er tillate å jakte på.

Mellomalderkvinner jaktar hjortedyr med hundar og pil og boge.
Hundar kan brukast til jakt på ulike måtar. Dei kan finna og peika ut vilt for jegeren, anten stille eller med lyd. Hundar kan jaga og fella vilt sjølv, anten i flokk, i koppel eller åleine. Nokre jakthundar er utvikla for å springa raskt etter bytte, medan andre er små og kan koma seg inn i tunnelar og gangar der byttedyr held til. Apporterande hundar hentar bytte etter at det er skote.

Mange hundetypar har namn etter byttet dei har vore brukt til å jakta, til dømes elghund, harehund og grevlinghund (dachs).

## Bakgrunnsstoff

* «jakt» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Sink

*For musikkinstrumentet, sjå zinke.*

Kopar ← Sink → Gallium|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | sink |
| Symbol | Zn |
| Atomnummer | 30 |
| Utsjånad | Blågrått |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 12 |
| Periode | 4 |
| Blokk | d |
| Kjemisk serie | Transisjonsmetall |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 65,409 u |
| Kalkulert atomradius | 135 (142) pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Ar] WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Krystallstruktur | Heksagonal |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Fast stoff |
| Smeltepunkt | 419,58 °C, 692,73 K |
| Kokepunkt | 907 °C, 1180 K |
| Molart volum | 9,16 cm³/mol |
| Tettleik | 7140 kg/m³ |
| Hardleik | 2,5 kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 115,30 kJ/mol |
| Smeltevarme | 7,38 kJ/mol |
| Damptrykk | 10 Pa |
| Lydfart | 3850 m/s |
| Elektronegativitet etter Pauling-skalaen | 1,65 |
| Elektrisk leiingsevne | 16,9 MS/m |
| Termisk konduktivitet | 116 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial | 906,4 kJ/mol 1733,3 kJ/mol 3833 kJ/mol |

**Sink** er eit metallisk grunnstoff med atomnummer 30 og kjemisk symbol **Zn**. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 12 i det periodiske systemet.

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Metallet vert mellom anna brukt til å verna stål mot korrosjon ved galvanisering eller bruk av offeranodar.

Sink vert stundom brukt til å stiva opp store orgelpiper.

Sinkoksid vert brukt som eit kvitt pigment.

Messing er ei legering av sink og kopar. Sink vert òg brukt i andre legeringar.

## Historie

Sink vart oppdaga av Andreas Marggraf i 1500.

## Biologisk rolle

Sink er eit viktig mineral for kroppen. Det er ein del av mange enzym. Sink finst mellom anna i kjøt og korn.

## Viktige sambindingar

* Sinkoksid

## Sjå også

* Galvanisering
* Offeranode
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements om sink
* Bellona om sink Arkivert 2006-02-15 ved Wayback Machine.
* Lommelegen om sink Arkivert 2006-10-07 ved Wayback Machine.
# Sobel

|  |
| --- |
| **Sobel** |
|  Sobel |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Livskraftig Utbreiinga av Sobel |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Rovpattedyr Carnivora |
| **Familie:** | Mårfamilien Mustelidae |
| **Slekt:** | *Martes* |
| **Art:** | **SobelM. zibellina* |
| **Vitskapleg namn** |
| Martes zibellinaLinnaeus, 1758 |

Sobel.
**Sobel** (*Martes zibellina*) er ein art i mårdyrfamilien. Dyret liknar mykje på mår, men har større øyro og lengre og tettare pels. Huvudet er kegleforma og føtene er lange og med store fotblad. Lengda på kroppen er 32–46 cm og halen 14–18 cm. Farga på pelsen varierer mykje; frå lysbrun til svartaktig på ryggen, med ljosare hals, sider og spesielt buken. Kinna er gråaktige. Rygghåra er oppblanda med kvitt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer til dels på Sobel» frå Wikipedia på svensk, den 6. juli 2021*
# Aomori

|  |
| --- |
| Aomori 青森市 |
| by |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Japan |
| Region | Tōhoku |
| Fylke | Aomori |
| Areal | 824,61 km² |
| Folketal |  290 646 |
| Tidssone | UTC+9 |
|  Aomori ﻿ / ﻿ |
|  Aomori i Aomori prefektur

 Aomori i Aomori prefektur

 |
| **Wikimedia Commons:**  Aomori, Aomori |

**Aomori** (青森市; *Aomori-shi*) er hovudstaden i det japanske prefekturet Aomori. Han ligg ved Mutsubukta på den nordre delen av øya Honshu, i Tōhokuregionen. I 2017 hadde byen eit estimert folketal på 287 800. Han er rekna som ein kjerneby (*chūkakushi*) i Japan.

Aomori fekk byrettar den 1. april 1898, og bygrensa blei utvida då byen blei slått saman med forstaden Namioka den 1. april 2005.

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Aomori (Aomori)» frå Wikipedia på bokmål, og «Aomori (city)» frå Wikipedia på engelsk den 19. mai 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Aomori Offisiell nettstad
# Puerto Rico

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Puerto Rico (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| Puerto Rico |
| øy |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| **Nasjonalsong:La Borinqueña* |
| Land |  USA |
| Hovudstad | San Juan |
| Areal | 9 104 km² |
| Status | Amerikansk territorium med status som *commonwealth* |
| Folketal |  3 285 874 (1. april 2020) |
| Språk | spansk, engelsk |
| Tidssone | UTC -4 |
| Retningsnummer | +1-787 og +1-939 |
| Domene | .pr |
|  Puerto Rico ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Puerto Rico.

 Kart som viser Puerto Rico.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Puerto Rico |

**Puerto Rico** er ei øy i Det karibiske havet. Øya er eit sjølvstyrt territorium underlagt USA. Det formelle namnet er på engelsk *Commonwealth of Puerto Rico*.

Christopher Columbus kom til Puerto Rico i 1493. Øya var ein spansk koloni fram til 1898 då USA erobra øya under den spansk-amerikanske krigen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Puerto Rico Offisiell nettstad