Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Generalavtalen om toll og handel

**Generalavtalen om toll og handel** (**GATT**: **General Agreement on Tariffs and Trade**) var ein multilateral juridisk avtale mellom fleire land, med overordna føremål om å fremja den internasjonale handelen ved å redusera eller fjerna hinder ved handel som toll- og handelskvoter.

## Historie

Avtalen vart fyrste gong drøfta under ein konferanse om handel og sysselsetjing i regi av SN, og var eit fåfengt forsøk på å skipa Internasjonal Trade Organization (ITO). GATT-avtalen vart skriven under av 23 statar i Genève den 30. oktober 1947, og tredde i kraft den 1. januar 1948. Han vart verande i kraft, inntil 123 statar skreiv under dei såkalla Uruguay-runde-avtalane i Marrakech den 14. april 1994. Som ein del av denne avtalen vart GATT avløyst av etterfylgjaren World Trade Organisasjon (WTO) den 1. januar 1995. Den opphavlege GATT-teksten (GATT 1947) er likefullt i kraft under WTO, med atterhald for endringane i GATT i 1994.

I alt var det ni GATT-rundar med forhandlingar om å gjennomføra monalege tollreduksjonar.

GATT, og etterfylgjaren WTO, har suksessfullt redusert tollsatsane. Det gjennomsnittlege nivået for tollsatsar i dei store GATT-landa var ikring 22 % i 1947, medan berre 5 % etter Uruguay-runden i 1999. Ein del av desse toll-endringane har førekome etter innsatsen i regi av GATT og seinare WTO.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «GATT» frå Wikipedia på dansk, den 25. april 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* «History of Trade: History of the multilateral trading system» (på engelsk). The World Trade Organization (WTO).
* Trade Talks Episode 9: Happy 70th GATTiversary – The Origins of Multilateral Trade
* GATT Digital Library 1947–1994 at Stanford University
* The WTO and Global Trade at PBS
* BBCnews World/Europe country profile
* GATT-tekst 1947
* GATT-tekst 1994
# Minister

**Minister** er ein tittel som blir brukt på medlemmer av ei regjering og diplomatar med rang under ambassadør.

## I politikken

Ein minister som er medlem av ei regjering, og har oftast ansvar for eit bestemt saksområde, med eit tilhøyrande departement, og eventuelle underliggande etatar. Ein minister utan eit slikt fastsett ansvarsområde blir kalla minister utan portefølje. I mange land er det berre dei ministrane som rangerer høgast som er medlemmer av kabinettet.

I Noreg har er det berre to av medlemmane i regjeringa som formelt har tittelen *minister*: statsministeren og utanriksministeren. I daglegtale blir tittelen likevel brukt også om dei andre medlemmane av statsrådet. Den offisielle tittelen på desse er statsråd.

## I diplomatiet

Ein minister i diplomatisk teneste har nest høgaste rang, under ambassadør, og opptrer ofte som ambassadøren sin medhjelpar. Tidlegare, til langt inn på 1900-talet) blei ambassadørar berre sendt av mektige statar til andre mektige statar, medan diplomatiske sendemenn til og frå mindre mektige statar hadde tittelen *minister*.

## I andre samanhengar

Ordet *minister* kan også nyttast om prester eller andre som har ein leiarfunksjon i ei menigheit, som f.eks. er vanleg i unitarmenigheiter i USA.

## Sjå også

* Norske regjeringar

## Kjelder
# Gujarati

|  |
| --- |
| **Gujaratiગુજરાતી** |
| **Klassifisering** | indoeuropeisk
 indoiransk
  indoarisk
   vestleg indoarisk
    **gujarati** |
| **Bruk** |
| **Tala i** | India, Tanzania, Kenya, Pakistan, Storbritannia, USA |
| **Område** | Asia, Afrika |
| **Gujaratitalande i alt** | 46 millionar |
| **Rangering** | 22 |
| **Skriftsystem** | Gujaratiskrift |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** | Gujarat |
| **Normert av** | Språkakademi |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | gu |
| **ISO 639-2** | guj |
| **ISO 639-3** | guj |

**Gujarati** er eit språk som stammar frå staten Gujarat vest i India. Det er eit indoeuropeisk språk i den indoariske familien og er med sine 46 millionar talarar det 22. mest tala språket i verda. Gujarati var morsmålet til mellom anna Mahatma Gandhi, «far til India», og Mohammed Ali Jinnah, «far til Pakistan».

Tavle med trykt og handskriven gujaratiskrift, og engelsk.
Den gujaratiske skrifttradisjonen går tilbake til 1100-talet. Gujarati blir ikkje skrive med devanagariskrift, men med ei eiga skrift, som er avleidd frå dette. Gujarati blir skrive utan den øvre tverrbjelken som vi finn i devanagari, slik at devanagari-bokstaven for g, ग, blir skriven som ગ utan tverrbjelke i gujarati.

Språket har tre kjønn, til forskjell frå hindi, som berre har to. Det har også tre kasus for substantiv.

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **gujarati**

## Kjelder

* *Encyclopaedia Britannica*
# Klakør

*Le claqueur* (1842) av Honoré Daumier.
**Klakør** (frå fransk *claqueur*) er ein tilskodar som applauderer mot betaling eller gåver. I overført tyding kan ordet «klakør» også brukast om ein ukritisk tilhengjar av ein ideologi, sak, person eller liknande.

Det franske ordet «claque» tyder eigentleg 'slag med flat hand', men blei etterkvart brukt om ei organisert gruppe som gav sterk respons ved musikk- og teaterførestillingar. Claque-ar eller klakkar er særleg knytte til Paris, men blei også utbreidde i London på 1800-talet, til dømes ved Royal Italian Opera, og ved Metropolitan Opera i New York ved byrjinga av 1900-talet. Klakørar forsvann frå det meste av Europa og USA i løpet av 1900-talet, men ordninga har halde fram visse stader, som ved Bolsjojteatret i Moskva.

Det finst også døme på at klakørar kan brukast til utpressing, der utøvarar kan bli bua eller forstyrra dersom klakørane har noko imot dei.

## Kjelder
# Collage

*Girl's View* (2010). Collage laga av kunstnarparet Hendrikje Kühne og Beat Klein kring eit fotografi av måleriet *Jente med perleøyredobb* av kunstnaren Johannes Vermeer.
**Collage** eller **kollasj** (frå det franske ordet for å lime eller klistre) er eit heilskapleg bilete som er sett saman av mindre utklipp og materialbitar, ofte i kombinasjon med teikning eller måleri, eller utført heilt digitalt. I vidare forstand vert collage brukt om alle slags kunstariske samanstillingar av lause element, til dømes også det å samanføre ulike mindre tekstar eller filmklipp til ei samanhengande eining. Omgrepet dekkjer både teknikken og det ferdige verket eller produktet.

## Sjå òg

* Assemblage

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Collage**
# Thomas Edison

|  |
| --- |
| Thomas Edison |
|  |
|  |
| Fødd | Thomas Alva Edison 11. februar 1847 Milan |
| Død | 18. oktober 1931 West Orange |
| Nasjonalitet | USA |
| Område | Oppfinningar, entreprenørskap, elektroteknikk, ingeniørvitskap, oppfinnar, gründer, manusskriving |
| Yrke | ingeniør, oppfinnar, gründer, fysikar, matematikar, manusforfattar, filmregissør, filmprodusent |
| Institusjonar | General Electric Continental Edison |
| Alma mater | Cooper Union for the Advancement of Science and Art |
| Ektefelle | Mary Stilwell Edison, Mina Miller |
| Barn | Charles Edison, Theodore Miller Edison, Thomas Alva Edison jr., Marion Estelle Edison Oeser, Madeleine Edison, William Leslie Edison |
| Medlem | National Academy of Sciences Kungliga Vetenskapsakademien American Philosophical Society Det sovjetiske vitskapsakademiet Det russiske vitskapsakademiet Naval Advisory Board of Inventions |

**Thomas Alva Edison** (11. februar 1847–18. oktober 1931) var ein USA-amerikansk oppfinnar og forretningsmann. *Trollmannen frå Menlo Park* stod for fleire banebrytande oppfinningar, som forbetring av fonografen. Edison var kjend for å æra for oppfinningane til assistentane sin, og til andre oppfinnarar. Det var til dømes ikkje Edison som fann opp det elektriske ljoset. Det var fleire som hadde arbeid med elektrisk ljor før Edison, som til dømes James Bowman Lindsay, Moses G. Farmer, William E. Sawyer, Joseph Swan og Heinrich Göbel. Men det var Edison som fyrst klarte å laga ein versjon som kunne produserast industrielt.

Edison var fødd i Milan i staten Ohio, og voks opp i Port Huron i Michigan. Han hadde vore tunghøyrt sidan tidleg i oppveksten då han vart tilsett som telegrafist på 1860-talet. Før han saman med faren sette opp laboratoriet i Menlo Park i 1876, der han gjorde størstedelen av oppfinningane sine, hadde han selt snop på jarnbanen, arbeidd som griseslaktar og vore grønsakshandlar.

 *A Day with Thomas Edison* (1922)
I alt 1 093 patent vart registrerte i Edison sitt namn, men mange av desse var betringar av gamle patent, og Edison var illgjeten for å taka æra åt assistentane sine når dei gjorde oppfinningar. Ein av desse assistentane var Nikola Tesla, som braut med Edison og etter kvart gjorde stor lukke for seg sjølv.

## Kjelder
# Nikola Tesla

|  |
| --- |
| Nikola Tesla |
|  |
|  |
| Fødd | Никола Тесла 10. juli 1856  Smiljan i Keisardømet Austerrike, dagens Kroatia |
| Død | 7. januar 1943 (86 år)  USA New York Hjartefeil |
| Nasjonalitet | Keisardømet Austerrike, Transleithania, USA |
| Område | elektroteknikk, maskinteknikk, fysikar, mekanikk, oppfinnar |
| Yrke | Oppfinnar, fysikar og ingeniør. |
| Institusjonar | Tesla Electric Light & Manufacturing Westinghouse Electric |
| Alma mater | Gymnasium Karlovac Technische Universität Graz Karlsuniversitetet i Praha |
| Medlem | Institute of Electrical and Electronics Engineers Serbias vitenskaps- og kunstakademi Serbias vitenskaps- og kunstakademi |

**Nikola Tesla** (10. juli 1856–7. januar 1943) var ein fysikar, oppfinnar, mekanisk ingeniør, elektroingeniør og investor av serbisk avstamming. Han vart fødd i Smiljan i Krajina, som den gongen var under Austerrike-Ungarn, men som i dag ligg i Kroatia. Han fekk seinare statsborgarskap i USA. Tesla er best kjend for sine mange revolusjonerande bidrag til disiplinane elektrisitet og magnetisme mot slutten av det 19. hundreåret og byrjinga av det 20. Store delar av Tesla sine patent og teoretiske arbeid danna grunnlaget for moderne vekselstraumsteknikk, inkludert fleirfase distribusjonssystem og vekselstraumsmotoren. Moderne biografiar har døypt Tesla «mannen som fann opp det tjuande hundreåret» og «verneengelen til moderne elektrisitet».

Etter å ha demonstrert radio i 1891 og vunne «spenningskrigen» (mot Edison si likespenning), var han vidkjend som Amerika sin fremste elektroingeniør. Mykje av dei tidlegare arbeida hans var pionérarbeid innanfor moderne elektroteknikk, og fleire av oppdagingane hans var banebrytande. I denne perioden kunne få oppfinnarar eller vitskapsmenn konkurrere med Tesla som den mest berømte i USA, men på grunn av sin eksentriske personlegdom og sine utrulege og tildels bisarre påstandar om mogelege vitskaplege og teknologiske gjennombrot, vart Tesla frossen ut og sett på som ein «galen vitskapsmann». Tesla var aldri særleg oppteken av pengar. Han døydde fattig 86 år gammal.

SI-eininga for magnetisk flukstettleik WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 heiter tesla (symbol T) og er kalla opp etter han (på Conférence Générale des Poids et Mesures, Paris, 1960).

Ved sida av arbeidet hans med elektroteknikk, vert det sagt at Tesla har bidrege i varierande grad til fagfelt som robotteknikk, fjernstyring, radar og datateknologi, og til utviding av ballistikk, kjernefysikk, og teoretisk fysikk. I 1943 tilkjende høgsterett i USA han æra som oppfinnaren av radioen. Mange av bidraga hans til vitskapen har (kontroversielt) vorte nytta som støtte for ulike pseudovitskapar, teoriar på kva UFO-ar er og tidleg new age-okkultisme. Tesla er høgt skatta i både Serbia og Kroatia, og dessutan det seinare heimlandet hans USA.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* *Niclas Tesla - Les documents*, NiclasTesla.fr
# Geta

**Geta** er japanske skor som blir brukt saman med tradisjonelle klede, som kimono. Skorne er ei slags blanding av sandalar og tresko, men med sitt eige særpreg.

## Skildring

Ein geta tek utgangspunkt i ei flat treplate, gjerne rektangulær i forma, som foten skal stå på. Treet kan vera uvølt eller lakkert.

Ein geta sett frå sida.
Under plata fester ein eitt eller helst to trestykke. Trestykka er vanlegvis tynne rektangel som kan vera heilt låge eller styltehøge. Somme tider er det fremre stykket trekanta. Dersom ein berre bruker eitt trestykke, kan det gå under heile skoen, som ein platåsko av tre, eller det kan vera eit smalt rektangel midt under solen. Dette siste krev god balanseevne av brukaren, men skal vera godt å gå med i myrlendt terreng. Det er munkar og einebuarar som er meint til å bruka desse skorne. I tillegg fortel tradisjonen at Tengu-trollet med den lange nasen bruker slike getaer.

To japanske kvinner i kimono og geta.
Oppå plata festar ein ein tjukk stropp som skal halda skoen fast til foten. Stroppen er forma som ein V med spissen midt på solen. Det finst altså ingen venstre- og høgresko, slik me er vane med i Vesten. Stroppen sit mellom stortåa og den neste, slik at foten blir ståande litt skeivt på skoen. Det er vanleg å bruka tabi, tåsokkar, oppi getaene. Nokre av skorne har eit dekke over foten, som på vestlege tresko, til bruk i dårleg vêr.

## Historie

Skotøyet blei til i Heiantida, då ein bytta ut klamme kinesiske sko med opne sandalar tilpassa det fuktige japanske klimaet. Getaer var uformelt fottøy ein alltid brukte når ein gjekk ut; dei høge tennene på undersida kom til for å hindra ein lang kimono frå å slepa i bakken. I dag blir getaskorne som regel berre brukte ved høgtidelege høve, saman med kimonoar. Svært få japanarar bruker dei til dagleg; unntaket er aspirantar blant sumobrytarane. Den særeigne klakkelyden av treskorne er noko mange eldre japanarar saknar i det moderne japanske samfunnet.

## Kultur

Eit japansk ordtak seier «du veit ikkje sikkert før du har teke på deg getaene». Det tyder at du ikkje kan vera sikker på utfallet før spelet er over.

Ordet *geta* blir òg brukt om sushitallerkar av treplater med to rektangel under, ettersom dei er svært like skorne i utsjånad.
# З

*Denne artikkelen handlar om den kyrilliske boksaven З. For talet med lik utsjånad, sjå Talet 3.*

| Det kyrilliske alfabetet |
| --- |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | Ё | Є | Ж | Ѕ | З |
| И | І | Ї | Й | Ј | К | Л |
| Љ | М | Н | Њ | О | П | Р |
| С | Т | Ћ | Ќ | У | Ў | Ф |
| Х | Ц | Ч | Џ | Ш | Щ | Ъ |
|   | Ы | Ь | Э | Ю | Я |   |
| Utgåtte teikn |
| Ҁ | Ѹ | Ѡ | Ѿ | Ѻ | Ѣ | ІА |
| Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ | Ѱ |
|   |   | Ѳ | Ѵ | Ѷ |   |   |

Den kyrilliske bokstaven **З** er den niande bokstaven i det russiske alfabetet. Han blir uttalt som ein «stemd» **s** (som i engelsk *«is»*), bortsett frå i slutten av ord, då han blir uttalt som vanleg **s**.
# Namnetrekk

Logoen til Disney er laga for å sjå ut som namnetrekket åt Walt Disney.
**Namnetrekk** eller **signatur** er måten eigaren av eit namn skriv det på for hand. Namnetrekk vert nytta som identitetsprov, ofte for å syna at ein har samtykt med eller godkjend eit dokument. Autografar plar ha namnetrekk jamsides anna handskriven tekst.

Logoar har stundom namnetrekk, til dømes Disney-logoen.

## Kjende namnetrekk

Norske namnetrekk.

* Petter Dass (1647-1707)
* Ludvig Holberg (1684-1754)
* Ivar Aasen (1813–1896)
* Henrik Ibsen (1828-1906)
* Oda Krohg (1860-1935)
* Fridtjof Nansen (1861-1930)
* Edvard Munch (1863-1944)
* Roald Amundsen (1872-1928)
* Harald V (1937-)
# Sigill

Dokument, med segl og tråd, frå 1793
**Sigill** eller **segl** er avprent i lakk, voks, papir eller liknande materiale som er festa til eit dokument for å stadfesta at det er ekte. Avprentet er laga med eit signet. Sigill har funnest for einskilde personar, for stader, herad, domstolar og statar. Dei har i hovudsak vortne brukt på dokument, men òg på andre ting som salsvarer som skulle haldast lukka.

Sigill kan vera flate plater som vert trykte ned i forseglinga, eller runde sylindrar som vert rulla over materialet. Biletet av seglet er oftast gravert inn i seglstampen, slik at avtrykket vert plastisk. Relieffstempla var opphavleg laga av metall, stein eller brent leire, men i dag vert dei til vanleg skorne i stål eller messing.

## Kjelder

* «Segl» i Nynorskordboka.

«segl» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* H.J. Huitfeldt-Kaas m.fl.: *Norske Sigiller fra Middelalderen*, Oslo 1899-1950
* Harald Nissen og Monica Aase: *Segl i Universitetsbiblioteket i Trondheim*, Trondheim 1990
* Hans Cappelen: "Monogramsegl og slektspapirer fra Grenland." *Norsk slektshistorisk tidsskrift*, bind 35, Oslo 1995, side 66-79.
* Hans Cappelen: "Våpensegl og slektspapirer fra Skiens-distriktet." *Norsk slektshistorisk tidsskrift*, bind 35, Oslo 1996, side 445-463
* Hans Cappelen: «Segl som illustrasjon til slektshistorien», *Heraldisk Tidsskrift*, bind 9, nr 85, København mars 2002
* Anders Bjønnes m.fl. (redaktører): *Segltegninger fra hyllingene i Norge 1591 og 1610*, utgitt av Norsk Slektshistorisk Forening, Oslo 2010
* Odd Fjordholm, Erla B. Hohler m. fl.: «Geistlige segl fra Nidaros bispedømme», *Norske sigiller fra middelalderen III*, Riksarkivet, Oslo 2012
* Allan Tønnesen (redaktør): *Magtens besegling. Enevoldsarveregeringsakterne af 1661 og 1662 underskrevet og beseglet af stænderne i Danmark, Norge, Island og Færøerne*, utgitt av det skandinaviske Heraldisk Selskap på Syddansk Universitetsforlag, Odense 2013, 583 s., ISBN 9788776746612.
* Anders Bjønnes m.fl. (redaktører): *Eidsvollsmennene – Hvem var de?*, utgitt av Norsk Slektshistorisk Forening, Oslo 2014, med bilder og tekst for alle eidsvollsmennene sine segl på Grunnloven av 17. mai 1814

## Bakgrunnsstoff
# Broderi

Brodert tavle med alfabetet frå slutten av 1800-talet.
**Broderi** er ein handarbeidsteknikk brukt til å dekorera tekstil med der ein lager mønster og bilete med tråd ved å sy ulike sting og eventuelt ved å sy inn andre materiale, som perler, paljettar eller stoffbitar. Broderi har ingen annan funksjon enn å pynta stoffet. Det tek lang tid og krev konsentrasjon og erfaring. Likevel har ein brukt det over heile verda for å pynta klede, husgeråd, møbel og tapet.
# Hadíth

**Hadíth** (arabisk الحديث) er den islamske tradisjonen som fortel kva profeten Muhammed har sagt og gjort.

Desse tradisjonane hadde stor relevans for den klassiske korantolkinga, då ein søkte den opphavlege tydinga i eit vers gjennom å gjere greie for i kva samanheng det openberra seg.

Muslimske skriftlærde deler hadith inn i fleire grupper. Hadithar i høve Muhammed er delt inn etter kva dei fortel om:

* det Muhammed sa (*qawl*)
* det Muhammed gjorde (*fi'l*)
* det Muhammed såg som positivt (*taqrir*) som andre gjorde.

Det finst også hadith-skrifter som fortel om kva Muhammed sine næraste sa og gjorde, og ei eiga gruppe hadith-skrifter ([hadith kudsi]) som vert rekna å indirekte vera Guds ord. Dei fleste muslimar anerkjenner hadith-skrifter som den viktigaste kjelda i religionen etter Koranen, med bakgrunn i tolkingar av dette verset (Al-A'raf 157):

*for dei som følgjer Sendebodet, profeten frå folka, som dei finn omtala hjå seg i Lova og Evangeliet, og som påbyr dei det som er rett og forbyr det urette, tillet gode ting og forbyr dei stygge, som tek frå menneska deira byrder og lenker som dei var under. Dei som trur på han, styrkar han og hjelper han, og føl lyset som er sendt med han, dei vil det gå godt*
Muslimar er likevel ofte ueinige om kva for hadithar som er gyldige og ikkje. Dette ueinigheita er gjerne basert på ueinigheit rundt vitnesrekkja (*isnad*) i kvar enkelt hadith. Nokre [Koranen åleine|mindre utgrupper] i islam underkjenner hadith i sin heilskap, og hevdar at dei er menneskeskapte, heilt utan autoritet og at dei forfalskar religionen.

I sunni-islam er hadith-samlingane Sahih Bukhari og Sahih Muslim dei mest kjende. Andre viktige samlingar er dei etter Abu Da'ud, al-Tirmidhi, al-Nasa'i og Ibn Maja. Sjia-islam godtek mange av hadithane i sunni-islam, men er skeptiske til skriftlærde og kjelder som ikkje godtok den sjiamuslimske forståinga av Ali og etterkomarane hans. Hjå ibadiane er Musnad al-Rabi ibn Habib ei viktig samling.
# Veda

Ei side frå *Rigveda*.
**Vedaene** er eldgamle religiøse skriftsamlingar, ein del av den skriftlege hovudkjernen i hindusimen. Dei inneheld hymne og historier om dei vediske gudane, filosofiske tankar om Gud og universet, og skildrar dessutan ei rekke ritual som skal utførast av prestar. Vedaene har inspirert mange seinare tradisjonar, som yoga, vedanta, tantra og bhaktirørsla

Ordet *ved* kjem frå sanskrit og tyder *kunnskap*, og er i slekt med det norske ordet *visdom*. I kronologisk rekkefølgje er dei fire vedaene Rigveda, Jadjorveda, Samaveda og Atharvaveda.

Skriftene blei til mellom 1.200 og 500 f.Kr., men før dette var innhaldet i dei blitt overført i munnleg tradisjon i lang tid. Mange forskarar meiner den eldste, *samhita*-delen i Rigveda, blei til mellom 1.800 og 800 f. Kr. Ein del hinduar meiner at alle vedaene blei til på same tid som verda blei til, og er blitt vidareformidla sidan den tid. Andre hevder at dei eksisterte i opptil åtte tusen år før dei blei skrivne ned.

## Oppdeling

Kvar veda er delt inn i fire delar.

* *Samhita* inneheld mantra og hymner
* *Brahmana* fortel korleis ein skal utføra ritual
* *Aranyaka* er ein forteljande og mediterande del
* *Upanisjadane* kommenterer samhitaene og gjev ei indre meining til dei ytra orda

Vedaene blei skrivne ned på sanskrit, og blir endå lesne på dette språket. Delar av dei er òg omsette til fleire vestlege språk.
# Logikk

**Logikk** er læra om lovene og reglane som gjer tenking, resonnement og argumentasjon *gyldig* («logisk»).

Den **klassiske logikken** går tilbake til Aristoteles si syllogismelære. Heilt sidan den gong har logikken vore ein av hovuddisiplinane i filosofien.

Den **moderne logikken** kan sporast tilbake til 1800-talet. Det var på denne tida at mellom andre George Boole, Augustus De Morgan og Gottlob Frege gjorde dei første forsøka på gi logikken ei matematisk framstilling (sjå boolsk algebra og formal logikk). Den mest grunnleggjande greina i moderne logikk er setningslogikken. Andre greiner er predikat-, klasse- og relasjonslogikk.

I løpet av 1900-talet blei logikken utvida til å gi rom for uvisse og sannsyn. Dette resulterte i utviklinga av mellom anna fleirverdi-, fuzzy- og kvantelogikk.

## Sjå òg

* Feilslutning
* Tankefeil
# Theravada

**Theravada** er den eine hovudretninga innan buddhismen i dag, og er den viktigaste forma av religionen i Søraustasia og Sri Lanka. Over 100 millionar menneske reknar seg som theravadabuddhistar. Den andre retninga er mahayana.

Namnet *theravāda* (थेरवाद) er pali og tyder «dei eldste si lære». Mange mahayanabuddhistar bruker omgrepet «hinayana», 'det vesle køyretøyet', om retninga.
# Naturreligion

**Naturreligion** er eit meir eller mindre fasttømra system av religiøs overtyding som først og fremst dyrkar naturen på ulikt vis, til dømes sola, dyr eller plantevekster. Desse religionane er vanlegvis små, ikkje organiserte og ofte avgrensa til eit folk eller ein stamme.

Da naturreligionar ikkje er tilslutta verdsomspennande organisasjonar som kristendommen eller islam, blir dei ofte karakteriserte som «primitive». Karakteristikken «primitiv» inneber ikkje berre at ein religion er gammal, men òg at han manglar ei form for kompleksitet og eit religiøst system i form av skrifter og reglar. Dette er ikkje nødvendigvis ei korrekt oppfatning av alle naturreligionar.

Naturreligion er ei fellesnemning for ei mengd religionar som innbyrdes kan vere svært ulike og heller ikkje har noko samband med kvarandre. Blant naturreligionane kan vi skilje ut bestemte grupper, til dømes animisme og sjamanisme. Naturreligionar er vanlege i bestemte regionar i Afrika, i Amerika og rundt polarsirkelen, inklusiv Sibir, blant dei finsk-ugriske religionar, inkludert samisk religion, og dessutan òg tyrkisk sjamanisme.

## Bakgrunnsstoff

* Samisk religion Arkivert 2008-04-09 ved Wayback Machine. - Ei kortfatta oversikt av Roald E. Kristiansen
* Native American Spirituality – urbefolkninga i Amerika (indianarar) (engelsk)

## Kjelde:

Bokmålswikipediaen, art. med same namn.
# Zisi

|  |
| --- |
| **Zisi** |
|   |
| **Verkeleg namn** | 子思; pinyin Zǐsī; Wade–Giles Tzu-ssu |
| **Statsborgarskap** | Lu |
| **Fødd** | 483 f.Kr. Kina |
| **Død** |
402 f.Kr. |
| **Yrke** | filosof |
| **Religion** | konfutsianisme |
| **Far** | Kong Li |
| **Born** | Kong Bai |
| Zisi på Commons |

**Zisi** (ca. 481–402 f.Kr.) var barnebarn av Konfutse og er rekna å vera opphavsmann til *Læra om midten*, ei av dei fire bøkene i konfutsianismen.