Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Naturvitskap

**Naturvitskap** er empirisk vitskap som har som mål å forklare hendingar og lovmessige samanhengar (naturlover) i levande og ikkje-levande natur.

Vitskapane som vert rekna som naturvitskapar er:

* astronomi,
* biologi,
* fysikk,
* geologi,
* kjemi.

Lista er ikkje utfyllande, dette då vitskapane overlappar kvarandre, og at det har oppstått mange forskingsfelt langs desse skjeringslinene.
Døme er astrofysikk, biogeografi, geofysikk eller mineralogi.

Medisin og psykologi er i ei viss særstilling.
Saman med mange andre vitskapar som er via mennesket, vert desse vanlegvis rekna til samfunnsvitskapane.
I den grad medisin og psykologi nyttar naturvitskapelege metodar i sine utgreiingar av mennesket, kan dei i somme høve bli rekna som naturvitskap.

Matematikk er eit viktig hjelpemiddel for samtlege naturvitskapar, men vert ikkje sjølv rekna som naturvitskap (jf. realfag).
Dette fordi matematikk ikkje er ein empirisk vitskap.
# Qin-dynastiet

Qin-dynastiet si utstrekning om lag 210 f.Kr.
**Qin-dynastiet** (kinesisk skrift 秦朝, pinyin *Qín Cháo*) var det fyrste dynastiet i det kinesiske keisarriket. Keisarriket voks fram or staten Qin, den vestlegaste av dei sju statane som gjennom krigarrika-tida stridde om herredømet over kinesarane. Qin-herskarane erobra alle dei rivaliserande rika, og i 221 f.Kr. var, for aller fyrste gong, alt land der det budde kinesarar samla under ei krone. Samlinga var sluttpunktet for ei utvikling som hadde tek til allereie fleire hundreår tidlegare.

Framstilling av Qin Shihuangdi, den første keisaren av Kina, frå ca. 1850.

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

Etter rikssamlinga kalla qin-kongen Zheng seg for keisar, og er for ettertida kjend som Qin Shihuangdi. Den verkelege drivkrafta bak samlinga var likevel Li Si, kanslaren hans. Landområda som Qin-dynastiet rådde over var mykje vidare enn det tidlegare dynasti, til dømes Shang- eller Zhou-dynastiet hadde kunna kontrollere.

Dei få åra Qin-dynastiet varte, høyrer til mellom dei særleg avgjerande tidspunkt i kinesisk politisk historie. Grunntrekka i kinesisk statsskikk for fleire hundreår framover vart innført av Qin-dynastiet. Desse baserte seg på den kinesiske filosofiske retninga legalismen og bestod av eit keisarleg byråkrati, legitimering av keisardømmet, systematisk innsamling av opplysningar om folk og land for skatteformål, bygging av ein mur til vern mot folka i det indre av Asia, samt bruk av einskaplege mål, skriftteikn og valuta i heile riket. Namnet Kina stammar frå ordet *Qin*.

Etter at den fyrste keisaren døydde i 210 f.Kr. braut det ut uro i heile riket. Trass i den militære styrken til Qin førte den påfylgjande borgarkrigen til at dynastiet fall. I 207 f.Kr. fekk opprøraren Xiang Yu avretta den tredje qin-keisaren Ziying, kort etterpå vart Han-dynastiet grunnlagt av Liu Bang.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Qin-Dynastie» frå Wikipedia på tysk, den 31. desember 2012.*
# Heilag lund

Ein heilag lund innan hinduismen ved Narmadaelva nær Chandod. Måla av James Forbes i 1782.
Ein **heilag lund** er eit skogholt som vert tillagd ei særskild religiøs tyding. Heilage lundar spelte ei viktig rolle i kultpraksis og mytologiske landskap knytt til dei polyteistiske religionane i det førhistoriske Europa, antikken i Hellas og Roma, og det nære Austen.

Tacitus skildrar heilage lundar hjå germanske stammer fleire stader i Germania. I norrøn religion er dei sett i samanheng med blót og menneskeoffer; Adam av Bremen skriv på tusentalet om den heilage lunden i Gamle Uppsala at lik av ofra dyr og menneske vert hengde opp i trea.

Både dei gamle grekarane og romarane hadde heilage lundar. Den best kjende frå Hellas var eikelunden til Dodona, der raslinga i lauvet blei tolka som orakelutsegner.
I Romarriket hadde Diana Nemorensis ('Diana frå skogane') ein viktig heilag lund der byen Nemi ligg i dag. Bak Vestatempelet i Roma fanst òg ein heilag lund fram til den store bybrannen i år 64.

Av heilage lundar som framleis finst er verdsarvstaden Osun-Osogbo i Nigeria eit døme. Det finst også heilage lundar i heile India, hovudsakleg haldne heilage av hinduar. I Japan har fleire shintotempel tilknytte heilage lundar, tre og skogar.

## Sjå òg

* Naturreligion
* Nerthus

## Fotnotar

## Referansar

* Orchard, Andy (1997). *Dictionary of Norse Myth and Legend*. Cassell. ISBN 0-304-34520-2

* *Denne artikkelen bygger på «Sacred grove» frå Wikipedia på engelsk, den 6. februar 2012.*
# Teokrati

**Teokrati** er ei styreform der religion eller tru spelar ei viktig rolle.
Ordet kjem frå gresk *theokratía* (θεοκρατία), sett saman av *theos* (θεος), *gud*, og *kratein* (κρατειν), *å styra*.
Styreforma vert også kalla prestestyre eller kyrkjestyre. Ein kan også skilja mellom *hierokrati*, der eit presteskap har makta, *skriftteokrati*, der ein heilag tekst er grunnlag for samfunnsordninga, og eit *sakralt kongedøme*, der herskaren blir rekna som guddommeleg eller med gudgjeven makt.

I den mest vanlege bruken av omgrepet teokrati kan nokre sivile herskarar vera identiske med leiarar innan den dominerande religionen eller trusretninga, politikken er anten identisk med eller sterkt påverka av prinsippa til denne trua (ofte fleirtalsreligionen), og styret hevder å herska på vegner av Gud eller ei høgare makt, som spesifisert av den lokale religionen.
I motsetnad til andre styreformer, kan teokrati vera unik i og med at det administrative hierarkiet til regjeringa ofte er identisk med det religiøse administrative hierarkiet. Dette skil eit teokrati frå styreformer som har ein statsreligion eller frå tradisjonelle monarki der statsleiarar hevdar at autoriteten deira er gudgjeven.

Nokre døme på teokrati er Det bysantinske riket, der keisaren også var overhovud for kyrkja. I tidleg islam var profeten Muhammed og dei tidlege kalifane leiarar for teokrati.

I nyare tid kan ein nemna Vatikanstaten og Iran som døme på teokrati. I førstnemnde er Paven statsoverhovud, sjølv om det meste er territoriet til Vatikanstaten er regulert av italienske lovar. I Iran har ein religiøs leiar kalla ein ayatolla hatt vide fullmakter til å prega samfunnsutviklinga sidan den iranske revolusjonen i 1979.

## Kjelder

* Kværne, Per (15. februar 2009), «Teokrati», *Store norske leksikon*, henta 26. februar 2017
* *Denne artikkelen bygger på «Teokrati» frå Wikipedia på bokmål, den 26. februar 2017.*
# Pupill

**Menneskeauget**. Det kolsvarte området i midten er pupillen. Det gråblå området kring denne er regnbogehinna, og over denne ligg den gjennomskinlege hornhinna. Det ytre, kvite området er sclera.
**Pupillen** (av latin *pupilla*, fleirtal *pupillae*) er ei opning i midten av regnbogehinna i auget der lys passerer inn til netthinna. Den framstår som kolsvart fordi lysstråler i høg grad blir absorbert av cellevevet inne i auget, eller spreidd i andre retningar. Menneske har runde pupillar, men forma kan variere mellom artar. Kattar har ofte ein vertikal og slissen pupill, geiter har horisontale pupillar, medan enkelte typar mallefisk har ringforma pupillar. Pupillen kan jamførast med aperturen i eit optisk system, og regnbogehinna med blenderopninga. Den pupillen ein ser frå utsida av auget blir kalla inngangspupillen, og samsvarer ikkje heilt med den faktiske plasseringa eller storleiken til den fysiske pupillen fordi den blir forstørra av horninna. Pupillen blir vidare i mørket og smalare i lyse omgjevnader.

Nærbilde av eit katteauge, med ein slank og vertikal pupill.
Nærbilde av auget til ei geit, med ein vassrett, rektangulær og til dels uregelmessig pupill.
Regnbogehinna ligg omkring pupillen og består for det meste av glatt muskulatur. Lys kjem inn i auget gjennom pupillen, og regnbogehinna styrer lysmengda ved å justere storleiken på pupillen. Det finst to former av glatt muskulatur i regnbogehinna: ringmuskel og radiærmuskel. Ringmuskulaturen trekk seg saman for å minske storleiken på pupillen. Radiærmuskulaturen, som er innervert av sympatiske nervar frå øvre halsganglion, trekk seg saman for å auke storleiken på pupillen. Desse musklane blir gjerne kalla *indre augemusklar*.

* Variasjon i dyr
* Skate med halvmåneforma pupill
* Krokodille med vertikal, slank pupill
* Gekko med perlekjede-pupill
* Katt med vertikal, slank pupill
* Blekksprut med W-forma pupill
* Video: Pupillen i ein blekksprut reagerer når lyset blir skrudd av.

## Sjå òg

* Adies syndrom

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Pupil» frå Wikipedia på engelsk, den 8. november 2016.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Pupill**
# George Washington

|  |
| --- |
| George Washington |
|  |
|  |
| *President i USA* |
| Periode | 30. april 1789–4. mars 1797 |
| Parti | Føderalistpartiet i USA |
| Fødd | 22. februar 1732 i Westmoreland County i kolonien Virginia |
| Fødestad | Westmoreland County |
| Død | 14. desember 1799 i Mount Vernon i delstaten Virginia |
| Dødsstad | Mount Vernon |
| Mor | Mary Ball Washington |
| Far | Augustine Washington |
| Ektefelle | Martha Washington |
| Barn | Ingen |
| Medlem | frimureri American Philosophical Society American Academy of Arts and Sciences Société d'agriculture de Paris Society of the Cincinnati |
| Føregangar | Ingen |
| Etterfølgjar | John Adams |

**George Washington** (22. februar 1732–14. desember 1799) var den fyrste presidenten i USA. Han sat som president frå 1789 til 1797. I tillegg til rolla som politikar var Washington også plantasjeeigar og militærleiar.

## Oppkalla etter George Washington

Hovudstaden i USA, Washington, DC, er oppkalla etter han. District of Columbia vart oppretta gjennom eit vedtak i kongressen i 1790. Washington var mykje med på opprettinga, irekna plassering av det kvite huset. Washington-monumentet er eit av dei mest kjende landemerka i byen og vart bygd til ære for han. Universitetet George Washington University vart oppkalla etter han. Det økonomiske grunnlaget for universitetet var mellom anna aksjar som George Washington hadde gjeve for å oppretta eit nasjonalt universitet i byen.

Delstaten Washington ligg nord i USA på Stillehavskysten. Han er den einaste delstaten som er oppkalla etter ein president.

Washington valde West Point i New York til stad for militærakademiet i USA. Marinen i USA har oppkalla tre skip etter president Washington.

Andre døme inkluderer George Washington Bridge, som går mellom New York City og New Jersey.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Føregangar** | **President i USA** 1789–1797 | **Etterfylgjar** John Adams |