Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ISO 8859-1

**ISO 8859-1**, eller **ISO/IEC 8859-1:1998 Information technology -- 8-bit single-byte coded graphic character sets -- Part 1: Latin alphabet No. 1** eller mindre formelt **Latin-1** er del 1 av ISO/IEC 8859, ein standard for koding av teikn i latinske alfabet. **ISO 8859-1** omfattar alle ASCII-teikn pluss dei fleste spesialteikn som er brukt i vesteuropeiske språk. Standarden er grunnlaget for to svært vanlege teiknsett: **ISO-8859-1** (merk den ekstra bindestreken) og Windows-1252. Begge desse teiknsetta tilordnar eigne teikn i tillegg til **ISO 8859-1**.

| ISO/IEC 8859-1 |
| --- |
|  | x0 | x1 | x2 | x3 | x4 | x5 | x6 | x7 | x8 | x9 | xA | xB | xC | xD | xE | xF |
| 0x | *ikkje brukt* |
| 1x |
| 2x | SP | ! | " | # | $ | % | & | ' | ( | ) | \* | + | , | - | . | / |
| 3x | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | : | ; | [[<]] | = | [[>]] | ? |
| 4x | @ | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O |
| 5x | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | [ | \ | ] | ^ | \_ |
| 6x | ` | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o |
| 7x | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | { | [[|]] | } | ~ |  |
| 8x | *ikkje brukt* |
| 9x |
| Ax | NBSP | ¡ | ¢ | £ | ¤ | ¥ | ¦ | § | ¨ | © | ª | « | ¬ | SHY | ® | ¯ |
| Bx | ° | ± | ² | ³ | ´ | µ | ¶ | · | ¸ | ¹ | º | » | ¼ | ½ | ¾ | ¿ |
| Cx | À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ | Ç | È | É | Ê | Ë | Ì | Í | Î | Ï |
| Dx | Ð | Ñ | Ò | Ó | Ô | Õ | Ö | × | Ø | Ù | Ú | Û | Ü | Ý | Þ | ß |
| Ex | à | á | â | ã | ä | å | æ | ç | è | é | ê | ë | ì | í | î | ï |
| Fx | ð | ñ | ò | ó | ô | õ | ö | ÷ | ø | ù | ú | û | ü | ý | þ | ÿ |

Verdiene 00-1F, 7F, og 80-9F er ikkje definert i ISO 8859-1.

## Sjå også

* ISO 8859

## Bakgrunnsstoff

* ISO/IEC 8859-1:1998 Information technology -- 8-bit single-byte coded graphic character sets -- Part 1: Latin alphabet No.
# Ortofoni

**Ortofoni** er lydrett skrivemåte, det vil seia at skriftspråket i stor grad svarer til uttalen av eit språk. Ein motsvarande normeringsmåte er etymologisk skriftspråksnormering.

Fordelen med ortofon språksnormering er at det blir lettare for talarane av språket å lesa og skriva det. Ulempene er at det som regel finst mange ulike måtar å snakka eit språk på (hovudsakleg på grunn av dialektar), slik at det å finna ei sams ortofon skriftnorm er vanskeleg eller umogleg. Endringar i talemålet gjer også at skriftspråket anten må endrast ofte eller bli mindre ortofont med tida.

Den danske språkforskaren Rasmus Rask la fram ein ortofon tilnærmingsmåte til skriftspråksnormering der han meinte at tilhøvet mellom språklydar og bokstavar skulle vera ein til ein. Den norske læraren Knud Knudsen tok utgangspunkt i denne læra då han utvikla bokmålet ut frå talemålet til «de Dannede» i Noreg.

## Sjå òg

* Rettskrivinga av 1917

## Bakgrunnsstoff

* jardar.nvg.org: Språktermar

### Fotnotar
# Slaviske språk

|  |
| --- |
| **Slaviske språk** |
| **Klassifisering:** | Balto-slavisk |
| **Område:** | Søraust-Europa |
| **Glottolog:** | slav1255 |
| **ISO 639-5:** | `sla` |
|
 Utbreiinga av slaviske språk |

**Slaviske språk** er ei grein av dei indoeuropeiske språka. Det er tre undergrupper av dei slaviske språka. Dei er austslaviske språk, vestslaviske språk og sørslaviske språk. Dei viktigaste austslaviske språka er russisk, kviterussisk og ukrainsk, dei viktigaste vestslaviske er polsk, tsjekkisk, slovakisk og sorbisk, og dei viktigaste sørslaviske er bulgarsk, slovensk, makedonsk, serbisk, kroatisk og bosnisk.

Dei slaviske språka har utvikla seg frå *urslavisk*, ei av dei austlege greinene av urindoeuropeisk. Dei ulike slaviske språka skil seg ikkje så mykje frå kvarandre, og det eldste dokumenterte slaviske skriftspråket, gammalkyrkjeslavisk (frå 900-talet), skil seg dermed sannsynlegvis relativt lite frå urslavisk. Frå gammalkyrkjeslavisk utvikla det seg på 1000-talet ulike variantar, som ein tradisjonelt kallar *kyrkjeslavisk*. Ein skil da mellom bulgarsk-kyrkjeslavisk, russisk-kyrkjeslavisk, serbisk-kyrkjeslavisk, kroatisk-kyrkjeslavisk og tsjekkisk-kyrkjeslavisk.
# Unix-variant

**Unix-variant** er ei nemning brukt om operativsystem basert på spesifikasjonane til The Open Group. Eit system som er godkjend under desse spesifikasjonane kan smykke seg med tittelen Unix.
# Tsjekkisk

|  |
| --- |
| **Tsjekkiskčeština** |
| **Klassifisering** | indoeuropeisk  slavisk   vestleg    tsjekkisk-slovakisk     **tsjekkisk** |
| **Talarar** | tsjekkarar |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Tsjekkia |
| **Område** | Sentral-Europa |
| **Tsjekkisktalande i alt** | 12 millionar |
| **Rangering** | 73 |
| **Skriftsystem** | Latinsk |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** | Tsjekkia |
| **Normert av** | Det tsjekkiske språkinstituttet |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | cs |
| **ISO 639-2** | cze ces |
| **ISO 639-3** | cze |
| **Wikipedia på tsjekkisk** |

**Tsjekkisk** er eit av dei vestslaviske språka, saman med slovakisk, polsk, pommersk, og sorbisk. Det vert tala av dei fleste i Tsjekkia og av tsjekkarar over heile verda (totalt har om lag tolv millionar tsjekkisk som morsmål). Tsjekkisk ligg veldig nær slovakisk og polsk, og tsjekkarar og slovakarar skjønar vanlegvis einannan godt.

Kart over tsjekkiske dialektar.
Tsjekkisk blir gjerne delt inn i fire hovuddialektar: Bøhmisk, sentral-moravisk, aust-moravisk (eller moravisk slovakisk) og silesisk. Aust-moravisk er ei overgangsform mellom tsjekkisk og slovakisk, medan silesiske dialektar går inn i eit dialektkontinuum med polsk. Det tsjekkiske skriftspråket byggjer på Praha-dialekten, som er bøhmisk. Eit standardtalemål som byggjer på litterært tsjekkisk påverkar og trenger ut mykje lokal variasjon.

## Kjelder

* Czech Arkivert 2011-05-06 ved Wayback Machine., UCLA Language Materials Project

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **tsjekkisk Ethnologue report for Czech (på engelsk)
# Artikulasjonsstad

Artikulasjonsstad (passiv & aktiv):
1. Ekso-labial, 2. Endo-labial, 3. Dental, 4. Alveolar, 5. Post-alveolar, 6. Pre-palatal, 7. Palatal, 8. Velar, 9. Uvular, 10. Faryngal, 11. Glottal, 12. Epiglottal, 13. Radikal, 14. Postero-dorsal, 15. Antero-dorsal, 16. Laminal, 17. Apikal, 18. Sub-apikal
**Artikulasjonsstaden** til ei språklyd er den staden i munnen, svelget eller strupehovudet der ein finn det sterkaste innsnevringa når denne lyden blir uttala. Det finst språklydar med berre éin artikulasjonsstad, andre med dobbel artikulasjonsstad og atter andre med ein primær artikulasjonsstad og ein sekundær artikulasjonsstad. Artikulasjonsstadene i munnen blir definerte ved å nemne ein nedre artikulator (også kalla aktiv artikulator) og ein øvre artikulator (eller passiv artikulator, medan dette systemet ikkje er gjennomført i svelget og strupehovudet.

## Artikulasjonsstader i munnen, svelget og strupehovudet

Artikulasjonsstaden *lingvo-labial*
# Laminal språklyd

| Laminal |
| --- |
| ◌̻ |
| IPA-nummer | 410 |
| Kodar |
| Eining (desimal) | `&#827;` |
| Unicode (hex) | U+033B |

Ein **laminal språklyd** er ein konsonant som blir uttala med innsnevring mellom lamina (tungebladet) og munntaket. Eit døme er konsonantane [t̻], [d̻], [n̻] og [s̻] i austnorsk, trøndsk og nordnorsk uttale av ordet *student*. [ ̻] er det diakritiske teiknet for *laminal*.
# Parentes

|  |
| --- |
| ( ) |
|  |
| Parentes |
| Unicode | U+0028 ( LEFT PARENTHESIS (&lpar;)
 U+0029 ) RIGHT PARENTHESIS (&rpar;) |

**Parentes** er namnet på teiknparet **(** og **)** som vert bruka innan skrift og matematikk. Omgrepet *parentes* kan syna til sjølve teiknet, teiknparet eller det som står mellom dei parentesteikna.

### Typar

Det er fire grunnleggjande typar parentesar:

* ( ) : Vanlege (runde) parentesar eller bogeparentesar
* [ ] : (Fir)kanta parentesar, klammer.
* { } : Krøllparentesar, sløyfeparentesar, *curly brackets*, *braces*, akkolade
* ⟨ ⟩ : Vinkelparentesar, spissparentesar, *angle brackets*

Det finst også andre typar, som.

* ⁅ ⁆ : piggparentesar. Nytta i nokre ordbøker.

## Parentes i skrift

I skrift blir parentes gjerne nytta for å markera innskot eller tillegg.

## Parentes i matematikk

I matematikk blir parentesar nytta for å gruppera siffer ut frå kva rekkefølge ein skal utføra operasjonar i. Ein kan òg nytta parentesar til å markera intervall.

Noko som står like utanfor ein parentes, gjeld for alle teikn som står inni. Til dømes vil eit totall tyda at alt som står inni parentesen skal gangast med to, medan eit minusteikn tyder at alt som står inni må skifta forteikn.

Døme på oppløysing av parentesar:

(47x-3)-(63x+y+7)(5xy-12)
(47x-3)-(315x2y-756x+5xy2-12y+35xy-84)
47x-3-315x2y+756x-5xy2+12y-35xy+84
803x+81-315x2y-5xy2+12y-35xy

Dømet syner at parentesar kan gjera ei likning ryddigare og meir oversiktleg.
# Semjon Novgorodov

|  |
| --- |
| **Semjon Novgorodov** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Det russiske imperiet, Sovjetunionen |
| **Fødd** | 13. februar 1892 Churapchinsky District |
| **Død** |
28. februar 1924 (32 år) Jakutsk |
| **Yrke** | lingvist, skribent, politikar |
| Semjon Novgorodov på Commons |

**Semjon Andrejevitsj Novgorodov** (13. februar 1892–28. februar 1924) var ein jakutisk politikar og lingvist. Han er mest kjend for å ha utarbeidd eit skriftspråk for jakutisk.

Som student i St. Petersburg eksperimenterte Novgorod med mange ulike skriftsystem, før han oppdaga det internasjonale fonetiske alfabetet, og argumenterte for å ta det i bruk for jakutisk.

## Bakgrunnsstoff

* *Основные задачи якутской интеллигенции*
* *Якутский язык и грамота в качестве необязательных предметов*
# Candela

**Candela** er den grunnleggjande SI-eininga for måling av lysstyrke.
Symbolet for candela er **cd**.

1 candela er lysstyrken i ei gitt retning til ei lyskjelde som sender ut monokromatisk lys med frekvens 5,40 × 1014 Hz, og med strålingsstyrke i den gitte retninga lik 1/683 watt per steradian.

Den valde frekvensen i det synlege spektrumet er nær grønt fordi menneskeauget er mest var denne frekvensen. Ved andre frekvensar krevst høgare strålingsintensitet for å oppnå den same lysstyrken i høve til frekvensresponsen frå menneskeauget.

Candela er latin og tyder stearinlys.
Eit vanleg stearinlys gir om lag 1 cd og ei 100 W lyspære om lag 120 cd.
# Chinatown

*For den amerikanske filmen frå 1974, sjå Filmen Chinatown*
Chinatown i San Francisco, ein av dei eldste og best kjende chinatownane.
Chinatown er eit engelsk omgrep for eit område i ein storby utanfor Kina der kinesarar har samla seg og utgjer ein betydelig del av befolkninga. Ein finn særleg slike område i hamnebyar.

Portal inn til Chinatown i Montreal.
Feiring av kinesisk nyttår i det asiatiske kvarteret i Paris.
Kinesiske bydelar særmerker seg gjerne gjennom butikkar som sel kinesiske varer og kinarestaurantar, og det er ikkje uvanleg med gateskilt med kinesisk skrift, dekorasjonar og portalar som markerer inngangen til den kinesiske bydelen.

## Kjende chinatownar

* Chinatown i London
* Chinatown i New York
* Chinatown i San Francisco
* Chinatown i Singapore
* Chinatown i Yokohama
* Cholon i Ho Chi Minh-byen
* Quartier asiatique i Paris

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Chinatown**
# Zhangzhou

Zhangzhou si plassering i Fujian
**Zhangzhou** (kinesisk: 漳州; pinyin: *Zhāngzhōu*) er eit byprefektur heilt sør i provinsen Fujian i Kina, på kysten ut mot Taiwansundet og Sørkinahavet. Byprefekturet har eit areal på 12 607 km2 og hadde i 2009 kring 4,8 millionar innbyggjarar. Byprefekturet Zhangzhou består av to distrikt, eitt byfylke og åtte fylke.

### Samferdsle

Kinas riksveg 319 fører gjennom byprefekturet. Riksvegen byrjar i Xiamen og går nordvestover gjennom provinsane Fujian, Jiangxi, Hunan og Chongqing, til han endar opp i Chengdu, hovudstaden i provinsen Sichuan. Også Kinas riksveg 324 fører gjennom området. Han går frå Fuzhou i provinsen Fujian og gjennom Guangdong, Guangxi, Guizhou, og endar i Kunming i Yunnan.

* *Denne artikkelen bygger på «Zhangzhou» frå Wikipedia på engelsk, den 3. juli 2011.*
# Affiks

**Affiks** er eit samleomgrep innan språkvitskapen for eitt eller fleire fonem som blir lagt til ordstammen. Affiks blir delte inn i *suffiks*, eller etterstavingar, *prefiks*, eller forstavingar, og *infiks*, stavingar som blir lagt mellom fonem i eit ord.

## Suffiks

Suffiks blir mellom anna brukt til å uttrykkja bøying og avleiing, slik som i «han kast*ar*», og «kast*ing*».
# Bibliotek

Frå eit bibliotek i Eberswalde i Tyskland.
**Bibliotek** (frå gresk βιβλιοθηΧη *boklager*, biblion, bok, og theke, lagringsrom) er ei samling bøker, handskrifter og anna referansemateriale (film, lyd, osb.).

Ein bruker bibliotek både for å bevara bøker og for å gje flest mogleg folk tilgang til dei. Moderne bibliotek har gjerne òg mange ulike aviser og datamaskinar med internettilgang som ein del av informasjonstilbodet til brukarane sine.

## Historie

Biblioteket i Betliar i Slovakia.
Dei tidlegaste biblioteka var tempelsamlingane i Memfis, biblioteka i Susa og biblioteket til assyrarkongen Assurbanipal.

Biblioteket i Alexandria var det mest kjende biblioteket i oldtida.

I mellomalderen voks det fram fleire klosterbibliotek, mellom anna i Cambridge og St. Gallen.

I Firenze oppstod det første «folkebiblioteket» i 1444.

I Noreg opna Deichmanske bibliotek dørene 12. januar 1785.

## Bibliotekstypar

Ei kvinne tek ut ei bok på biblioteket til San Diego City College.
I nyare tid kan ein skilje mellom følgjande typar bibliotek:

* Folkebibliotek
* Fagbibliotek, til dømes universitetsbibliotek og skolebibliotek

### Eksempel på bibliotek

* Asker bibliotek
* Bergen Offentlige Bibliotek
* Biblioteket i Alexandria
* Deichmanske bibliotek
* Kungliga biblioteket
* Det kongelige bibliotek

## Bruk av bibliotek

Mange potensielle bibliotekbrukarar veit ikkje korleis dei effektivt kan gjere bruk av ressursane biblioteket tilbyr. Dette har ført til stadig sterkare fokus på brukaropplæring. Sentralt her står omgrepet informasjonskompetanse.

## Bakgrunnsstoff

* Nasjonalbiblioteket
* Deichmanske bibliotek
* Bergen Off. Bibliotek
# Relieff

Dette *høgrelieffet* frå ein romersk marmorsarkofag frå rundt 250 e. Kr. med ei kampscene mellom romerske soldatar og germanarar.
**Relieff** er ei form for skulptur der motivet er delvis opphøgd og framheva i høve til ei plan bakgrunnssflate. I *høgrelieff* eller *hautrelieff* står den biletlege framstillinga opp frå bakgrunnsplanet, i lågrelieff eller basrelieff er djupneforholda sterkt forkorta og figurframstillinga trer ikkje mykje fram frå bakgrunnsplanet. Det finst også mellomformer (demi-relief) og *relief en creux*, nedsenka relieff.

Nedsenka relieff (*relief en creux*) brukt på husalter frå det 18. egyptiske dynastiet som viser Akhenaten, Nefertiti og tre av døtrene deira. Denne reliefftypen er karakteristisk for det gamle Egypt.
Karakteristisk flatt *lågrelieff* eller *bas-relief* frå Assyria viser kong Assurnazirpal II frå 800-talet f. Kr.
Ordet «relieff» kjem frå italiensk *rilievo* gjennom fransk *relief* og tyder 'gjort høgare'. Omgrepet blei først brukt av Cennino Cennini rundt 1400. Teknikken er særs gammal, og er mellom anna kjend frå istidskunst. Dei fleste kulturfolk har hatt ei eller anna form for relieffer eller skulpturell flatekunst. I Sumer, Assyria og Det gamle Egypt blei relieff mellom anna brukt til å dekorera gravminne, tempel, medaljongar og myntar. Det same galdt Hellas i antikken og Romarriket, der ein kan nemna dei greske Parthenonrelieffa og den 40 meter høge Trajansøylen av marmor i Roma. Relieff er også kjend frå tempel og byggverk elles i verda, for eksempel på øya Elephanta ved Mumbai i India og tempelruinen Borobudur på Java i Indonesia. I Noreg finn ein relieffkunst frå norrøn tid i dyreornamentikk på smykke og i treskurd.

Under renessansen lærte kunstnarar seg nye teknikkar for å visa anatomi og perspektiv meir realistisk både i måleri og relieff. Lorenzo Ghiberti sine berømte relieffutsmykka bronsedører *Porta del Paradiso* til baptisteriet i Firenze stammar frå tidleg i denne perioden.

## Sjå òg

* Kamé

## Kjelder

* «Relieff» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 18. september 2014.

* *Denne artikkelen bygger på «Relieff» frå Wikipedia på bokmål, den 18. september 2014.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Relieff**
# Tempo

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Tempo motorsyklar.*
**Tempo** er i musikalsk terminologi eit uttrykk for snøggleiken til ein takt eller ein rytme. Sjølve ordet *tempo* er italiensk for tid. Tempoet i eit musikkstykke vert markert i starten av stykket. I moderne musikk nyttar ein eininga BPM, som står for «beats per minute» eller på norsk taktslag pr. minutt. Det tyder at ein spesifiserer lengda av eit taktslag og deretter kor mange av desse som skal spelast per minutt. Denne matematiske utrekninga av tempo vart populær i løpet av 1800-talet, då dei første metronomane vart laga. Desse var riktignok høgst upålitelege.

## Italienske tempomarkeringar

### Vanlege tempomarkeringar

Dei vanlegaste tempomarkeringane på italiensk er:

* *Grave* - særs langsamt og høgtidleg
* *Largo* - langsamt og breitt
* *Adagio* - langsamt
* *Lento* - langsamt
* *Andante* - i gåande fart
* *Moderato* - moderat, passeleg - verken hurtig eller langsamt
* *Allegretto* - «litt allegro», moderat hurtig
* *Allegro* - hurtig
* *Presto* - særs hurtig
* *Prestissimo* - så hurtig som mogeleg

### Graderingar

* *non troppo* - ikkje for mykje; til dømes *Allegro non troppo* (eller *Allegro ma non troppo*) som tyder «Hurtig, men ikkje for hurtig».
* *molto* - veldig, som i *Allegro molto*
* *poco* - litt, som i *Poco Adagio*
* *piu* - meir, som i *Piu Allegro*
* *meno* - mindre, som i *Meno Presto*
* Ulike suffiksar frå italiensk vert brukt, i tillegg til Allegretto; *Andantino*, *Larghetto*, *Adagietto*, *Larghissimo*, *Prestissimo*.

### Uttrykk som markerer endring av tempoet (agogikk)

* *Accelerando* - gradvis hurtigare (fork.: *accel.*)
* *Meno Mosso* - mindre rørsle eller langsamare
* *Più Mosso* - meir rørsle eller hurtigare
* *Rallentando* - gradvis langsamare (fork.: *rall.*)
* *Ritardando* - gradvis langsamare (fork.: *rit.*)

## Tempomarkeringar på andre språk

### Franske tempomarkeringar

* *Grave* - langsamt og høgtideleg
* *Lent* - langsamt
* *Modéré* - i eit moderat tempo
* *Vif* - livleg
* *Vite* - hurtig
* *Très* - veldig, som i *Très vif*
* *Moins* - mindre, som i *Moins vite*

### Tyske tempomarkeringar

* *Langsam* - langsamt
* *Mäßig* - moderat
* *Lebhaft* - livleg
* *Rasch* - fort
* *Schnell* - hurtig

### Tempomarkeringar på engelsk

Engelske indikasjonar, til dømes *quickly* (fort), har òg vorte brukt, av Benjamin Britten, av mange andre. I jazz og pop kan indikasjonar (som markerer tempo og stil) lik desse førekome;

* *Fast* - hurtig
* *Laid back* - avslappa
* *Ballad* - ballade
* *Medium* - moderat
* *Medium-up* - moderat til hurtig

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Tempo» frå Wikipedia på bokmål, den 26. april 2010.*
# Syntaks

**Syntaks** (av gamalgresk σύνταξις *syntaksis* σύν: „saman“, τάξις: „orden, rekkjefølgje“) er læra om korleis ord vert sette saman til frasar og setningar og om kva for grammatiske relasjonar og avhengigheiter vi finn mellom ord i frasar og setningar. I alle språk er det reglar for ordstilling og i mange språk manifisterer syntaktiske avhengigheiter seg som bøying, til dømes samsvarsbøying (kongruens; til dømes mellom subjekt og verb eller adjektiv og nomen) og kasusbøying (det vil seie varierande form på substantiv (frase) og pronomen etter kva for verb eller preposisjon dei står saman med).
# Kilometer

**Kilometer** er ei lengdeeining som svarar til 1000 meter. Eininga har symbolet **km**.
Kilometer er mykje brukt til å gjeva avstandar på landjorda.

1 kilometer er lik:

* 1000 meter
* 100 dekameter
* 10 hektometer
* 0,001 megameter

Og motsett:

* 1 meter = 0,001 kilometer
* 1 dekameter = 0,01 kilometer
* 1 hektometer = 0,1 kilometer
* 1 megameter = 1000 kilometer

## Kjelder

* «kilometer» (30. april 2019) i *Store norske leksikon*
# Den industrielle revolusjonen

Spinning Jenny
Watts dampmaskin
**Den industrielle revolusjonen** er ei nemning på omfattande samfunnsmessige og teknologiske endringar som starta i Storbritannia i byrjinga av 1750-talet. Bruk av omgrepet revolusjon har vorte kritisert, då dette var ein langsam prosess, og nokon revolusjon var det eigentleg ikkje tale om. Prosessen hang i England saman med enclosure movement, privatiseringa av allmenningsrettane som gjorde at mange småbønder mista levebrødet sitt. Det skaffa både investeringskapital til godseigarane, som vart rikare, og arbeidskraft som vart tvinga inn til byane.

Brukbare dampmaskinar vart utvikla på 1700-talet. I starten vart dei nytta til å driva maskinar innan tekstilindustrien og innan gruvedrift. Etter kvart vart dampskip og jarnvegar med damplokomotiv vanlegare, og gjorde at transport kunne skje i større omfang. I løpet av 1800-talet vart dei industrielle omveltingene spreidde til Vest-Europa, Nord-Amerika og Japan.

I prosessen vart det ei omfattande flytting av folkesetnaden. Mange folk flytta frå landsbygda til byane og industrisamfunna som vart bygd opp. Såleis starta ein prosess med urbanisering. I store trekk var den industrielle revolusjonen ei omdanning frå eit bondesamfunn med vekt på jordbruk, til eit industrisamfunn med vekt på industriell produksjon.

Med den andre industrielle revolusjonen mot slutten av 1800-talet byrja Tyskland og USA å ta leiinga innan industriutvikling. Industriutbygging bygd på vasskraft fann stad i stor skala i Noreg i tida etter hundreårsskiftet.

## Sjå òg

* Industriarkeologi