Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Egyptisk mytologi

Egyptisk gravmåleri
**Egyptisk mytologi** eller eigentleg meir korrekt **egyptisk religion** viser til dei religiøse trusforestillingane og den skaren med gudar som dei tilbad i det gamle Egypt før kristendomen og islam etablerte seg i landet. Denne religionen utgjorde det etablerte religiøse systemet i Egypt under ei tid på meir enn 3 000 år, og gudane sine funksjonar og kulten deira varierte naturlegvis monaleg i løpet av denne lange perioden.

Ein viktig skilnad mellom gresk mytologi og egyptisk er at dei egyptiske gudane bruka bli framstilte med menneskekropp og dyrehovud.med vidare.

Dei egyptiske gudane kan i noko monn delast i tre grupper: Det er gudar som kan knyttast til bestemte byar, som Amon knyttast til Teben, Ptah til Memfis, Tot til Hermapolis med vidare. Og så er det gudar som knyttast til ulike delar av kosmos, som Ra knyttast til sola, Horus og Hathor knyttast til himmelen. Ei tredje gruppe er gudar som knyttast til særlege funksjonar, som Ptah som er håndverkarnes beskytter, Osiris som knyttast til funksjonar i dødsriket (balsamering) med vidare.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Egyptisk mytologi» frå Wikipedia på bokmål, den 26. desember 2006.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Egyptisk mytologi**
# Piksel

I den auka delen av dette biletet kan ein sjå dei einskilde pikslane som kvadrat
Nærbilete av ein LCD-skjerm der dei tre underpikslane som kvar piksel er sett saman av er synlege (avlange raude, grøne eller blåe element)
**Pikslar** eller **biletelement** (frå engelsk *pixel*) er den minste eininga i digitale bilete og skjermar som kan setjast til ein viss let og ljosstyrke. Vanlegvis er verdet til ein piksel oppgjeve i RGB-format, med eit verde for raud (R), grøn (G) og blå (B) styrke.

Det engelske namnet *pixel* kjem frå *picture element*.

## Kjelder

«piksel» i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 5. august 2023.
# Romteleskopet Planck

**Planck** er eit romteleskop frå ESA som observerer den kosmiske bakgrunnsstrålinga. Det vart skote opp i lag med Herschel-teleskopet 14. mai 2009 med ein Ariane 5-rakett frå Guyana romfartssenter i Fransk Guyana. Hovudspegelen til teleskopet er på 1,9 x 1,5 meter.

## Kjelder

* *Journey* - offisiell ESA-nettstad
* *Vital stats* - offisiell ESA-nettstad
# Skotår

Eit humoristisk kort frå skotåret 1908 som viser kvinner som lurer på ein ung mann. Skotår var tradisjonelt det einaste året då også kvinner kunne fri.
Eit **skotår** er eit år som er litt lengre enn eit normalt år. «Skot» viser til at ein «skyt inn» ein ekstra tidsbolk i året. I vestleg tidsrekning inneber dette at året har éin dag meir enn normalår. I lunisolarkalendrar som den babylonske, jødiske og den gamle romerske har skotår ein ekstra *skotmånad*.

Jorda brukar ca. 365,2422 dagar på ein runde rundt sola. Eit normalt år har 365 dagar, med 28 dagar i februar. I eit skotår har februar ein ekstra dag, skotdagen eller skotårsdagen, 29. februar, og samla 366 dagar for heile året. Grunnen til at den ekstra dagen vart lagt til februar, og grunnen til at februar er så mykje kortare enn dei andre månadene er at i den eldre romerske kalenderen var mars den første månaden i året og februar den siste.

Ein kuriositet er at den «nye» dagen ikkje vart lagt sist i månaden, men etter den 24. februar. Den 24. februar var av romarar kalla *dag 6 før Kalendæ* i mars. Skotdagen vart då kalla den andre dag 6 før Kalendæ i mars. Kalendæ er romarane sitt namn på den første dagen i månaden, og dei rekna seg bakover til Kalendæ, der dag 1 før Kalendæ var Kalendæ sjølv. Han vart kalt *ante diem bis sextum Kalendas Martias*, eller forkortet *bissextum*, derfor det engelske ord *bissextile* for skotår.

Eit skotår er normalt kvart fjerde år — i alle årstal som er delelege med 4. Unnataket er hundreåra (1700, 1800, 1900 osv.), som ikkje har skotår med mindre dei også er delelege med 400 (1200, 1600, 2000, 2400 osv.). Det var såleis skotår i 2000, men skotåret fell bort i 2100. Denne fordelinga av skotår vart innført i Noreg med den gregorianske kalenderen i år 1700.

## Kjelder

* «Skuddag», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 13. august 2014
# Gerd Binnig

|  |
| --- |
| Gerd Binnig |
|  |
|  |
| Fødd | Gerd Karl Binnig 20. juli 1947 (78 år) Frankfurt am Main |
| Nasjonalitet | Tyskland, Den allierte okkupasjonen av Tyskland |
| Område | fysikk |
| Yrke | fysikar |
| Institusjonar | IBM Ludwig-Maximilians-Universität München |
| Alma mater | Ludwig-Maximilians-Universität München Johann Wolfgang Goethe-Universität |
| Kjend for | Scanning tunneling mikroskop (STM) |
| Medlem | National Academy of Sciences |

**Gerd Binnig** (fødd 20. juli 1947) er ein tysk fysikar. Binning mottok Nobelprisen i fysikk i 1986 saman med Heinrich Rohrer «for konstruksjonen deira av Scanning tunnelmikroskop» (STM). Den andre halvdelen av prisen vart tildelt Ernst Ruska «for hans grunnleggande elektronoptiske arbeid, og for konstruksjon av det første elektronmikroskopet».

I 1978 aksepterte han eit tilbod frå IBM om å bli ein del forskingsgruppe i Zürich. Her møtte han Heinrich Rohrer som han seinare skulle dele Nobelprisen i fysikk med. Sidan 1994 har Binning drevet eit eget selskap for programvare til bileteanalyse.

## Publikasjonar (utval)

* Gerd Binnig, Heinrich Rohrer: *Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen*, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20. september 1979 CH 8486 79
* Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber og E. Weibel: *Tunneling through a Controllable Vacuum Gap*, Appl. Phys. Lett. **40**, 178 (1982)
* G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: *Surface studies by scanning tunneling microscopy*. Phys. Rev. Lett. 49/1, S. 57 – 61 (1982)
* *Aus dem Nichts. Über die Kreativität von Natur und Mensch.* (1997), ISBN 3-492-21486-X

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Gerd Binnig» frå Wikipedia på bokmål, den 22. februar 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Gerd Binnig**

 Engelsk Wikiquote har ei sitatsamling som gjeld: **Gerd Binnig Definiens Arkivert 2015-02-21 ved Wayback Machine. (bildeanalyseselskapet)
# 16. januar

**16. januar** er den 16. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 349 dagar att av året (350 under skotår).

## Merkedag

Pave Marcellus I har festdag 16. januar i den katolske kyrkja.
### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 16. januar i 2026: Pave Marcellus I sin festdag i den katolske kyrkja

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Hjalmar og Hilmar |
| **Sverige** | Hjalmar og Helmer |
| **Danmark** | Marcellus |

## Hendingar

Måleri av Karl I og Filip II av Spania.
### Utlandet

* 27 fvt: Det romerske senatet gav Octavian (seinare kjend som keisar Augustus) titlane *augustus* og *princeps*.
* 1362: Ei stor tidevassbølge i Nordsjøen øydela den tyske øya Strand og byen Rungholt.
* 1547: Ivan den grusomme blei tsar i Russland.
* 1556: Filip II blei konge av Spania etter at Karl I (Karl V av Det tysk-romerske riket) hadde abdisert.
* 1581: Det engelske parlamentet gjorde det ulovleg å vera katolikk.
* 1761: Storbritannia tok den indiske kolonien Pondicherry (no Puducherry) frå Frankrike.
* 1795: Frankrike erobra Utrecht i Nederland.
* 1909: Ein ekspedisjon hevda at dei hadde funne den magnetiske Sørpolen.
* 1910: Fjellet Dent d'Hérens på grensa mellom Italia og Sveits vart klatra for første gong.
* 1979: Den iranske revolusjonen. Sjah Mohammed Reza Pahlevi og dronning Farah flykta til Egypt
* 1991: Golfkrigen. «Operation Desert Storm» tok til.
* 1992: Regjeringa og opprørsleiarar i El Salvador skreiv under på ein fredsavtale som gjorde slutt på den 12 år lange borgarkrigen i landet.
* 2005: Stjepan Mesić vart gjenvald som president i Kroatia.

### Noreg

* 1647: Det vart oppretta faste postruter i Noreg.

## Fødde

Dorothe Engelbretsdatter i tittelstikket til verket sitt *Taare-Offer* (1685).
*Sjå òg Fødde den 16. januar.*

* 1634: Dorothe Engelbretsdotter, norsk forfattar
* 1901: Fulgencio Batista, cubansk president
* 1915: Aase Bjerkholt, norsk politikar
* 1923: Martin Stokken, norsk idrettsutøvar
* 1931: Johannes Rau, tysk president
* 1933: Susan Sontag, amerikansk forfattar, skribent og feminist
* 1946: Kabir Bedi, indisk skodespelar
* 1948: Gregor Gysi, tysk politikar
* 1955: Geir Sverre Braut, norsk lege og byråkrat
* 1961: Kenneth Sivertsen, norsk musikar
* 1961: Jan Atle Stang, norsk redaktør
* 1962: Bjørn Ingvaldsen, norsk forfattar
* 1979: Aaliyah, amerikansk musikar

## Døde

Arnold Böcklin:*Sjølvportrett med felespelande død*, 1872
*Sjå òg Døde den 16. januar.*

* 1806: William Pitt den yngre, britisk statsleiar
* 1842: Thomas Fearnley, norsk målar
* 1886: Amilcare Ponchielli, italiensk toneskapar
* 1891: Léo Delibes, fransk komponist
* 1901: Arnold Böcklin, sveitsisk målar
* 1957: Arturo Toscanini, italiensk orkesterleiar
* 1963: Magnus Olsen, norsk språkforskar
* 1984: Kenneth Arnold, amerikansk pilot
* 1957: Arturo Toscanini, italiensk dirigent
* 2001: Laurent-Désiré Kabila, kongolesisk president
# Nasjonalpark

Større elvegjel i Yellowstone nasjonalpark.
Ein **nasjonalpark** er eit område som er statleg verna mot inngrep eller utnytting som kan endra naturtilhøva og eventuelt kulturminne i området. Nasjonalparkane er som oftast større område med ein særmerkt, urørt eller særleg vakker natur. Yellowstone nasjonalpark i Wyoming i USA vart oppretta 1873 som den fyrste nasjonalparken i verda.

Nasjonalparkane er gjerne opne for friluftsliv så lenge dette ikkje verkar negativt inn på naturen. Også avgrensa økonomiske aktivitetar, som jakt, fiske, tømmerhogst, beiting og anna landbruksaktivitet, kan vera tillatne under bestemte vilkår.

## Sjå òg

* Nasjonalparkar i Finland
* Nasjonalparkar i Japan
* Nasjonalparkar i Noreg
* Nasjonalparkar i Sverige
* Nasjonalparkar i Tyskland
* Nasjonalparkar på New Zealand
* Nasjonalparkar i USA

## Kjelder

* «nasjonalpark» i Nynorskordboka.

«nasjonalparker» i *Store norske leksikon*, snl.no.