Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Grunnflate

Ei **grunnflate** i matematikk er det plane flatestykket eit prisme, ein pyramide, ein sylinder eller ei kjegle kviler på.

## Kjelder

* grunnflate. (2011-11-15) I *Store norske leksikon*. Henta frå
# Korn

*Sjå òg Korn (fleirtyding)*.
Blomstrande vinterkveite.
**Korn** er grassortar med frø som kan etast, vanlegvis etter å ha blitt malne til mjøl eller gryn. Menneske har dyrka korn sidan steinalderen, og ein finn ulike foredla typar over heile verda.

Korn inneheld mykje fiber, protein, B-vitaminar og noko mindre E-vitamin, mineraler og umetta feittsyrer.

## Ulike kornslag

Sorghum.
Riskorn.
Fleire kornsortar voks fram i den fruktbare halvmånen i Midtausten. Her har ein gjort arkeologiske funn av eldgamle urkorn, som rug, emmer, einkorn og spelt, og nyare typar, som rug, bygg, havre og kveite.

I Afrika og Asia har ein dyrka sorghum, hirse og ris, ofte med avanserte vatningssystem for å dyrka fram det sistnemnde slaget. Ris er eit fruktbart kornslag, men treng helst eit varmt og fuktig klima. Hirsen spreidde seg lenger, både til tørrare stader i Afrika og kaldare stader i Europa. Teff også eit kornslag som er tilpassa afrikansk klima.

Ulike mutasjonar av mais.
Mais stammar frå Mexico, der han blei foredla ved hjelp av kromosomdobling og målretta avl frå ein ellers nokså unyttig grasplante. Mais blei dyrka over store delar av Amerika, og nokre stader tilbedd som ein gud. I dag dyrkar ein mais over heile verda.

Kveiteåker i Sør-Afrika.
## Historisk korndyrking

Kunnskapen om å dyrka korn kom til Skandinavia rundt år 3900 f.Kr.. Bygg og det kveite-aktige speltkornet var dei viktigaste kornsortane, medan bygg, kveite, rug og havre er det i dag.

## Liste over kornslag

Kornarten bygg
* **Bygg** - blir dyrka for å framstille malt, som kraftfôr og òg i brød.
* **Durra** - er særleg viktig i tropiske strøk, og spesielt i Afrika.
* **Havre** - blir brukt i brød, men er ofte òg nytta til graut.
* **Hirse** - er eit hovudnæringsmiddel i Afrika og Asia.
* **Kveite** - den viktigaste kornsorten i tempererte klimasoner, mest nytta til baking av for eksempel brød og som ein del av anna matlaging.
* **Spelt** - lite foredla konsort, nært beslekta med kveite. Brukast i brød og bakverk
* **Mais** - eit hovudnæringsmiddel i Amerika og Afrika, mykje brukt som dyrefôr.
* **Ris** - den viktigaste kornsorten i tropiske klimasoner.
* **Rug** - blir nytta i brød.
* **Perumelde** eller **quinoa** - blir nytta i matlaging.
* **Teosint** - ein underart av mais.
* **Rugkveite (Triticale)** - kryssing mellom rug og kveite, blir brukt til dyrefôr.
* **Einkorn** - Ein av dei opphavlege kveiteformene. Svært lite foredla.
* **Emmer** - Ei tidleg form for kveite. Svært lite foredla.

## Sjå òg

* Skuronn

## Bakgrunnsstoff

* Nordisk Genbank Arkivert 2007-03-11 ved Wayback Machine.
# Isaac Abrabanel

|  |
| --- |
| **Isaac Abrabanel** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Kongedømet Portugal |
| **Fødd** | 1437 Lisboa |
| **Død** | 23. september 1508 (71 år) Venezia |
| **Yrke** | filosof, forretningsdrivande, lyrikar, teolog, rabbinar, bankier, politikar |
| **Språk** | hebraisk, portugisisk, spansk, italiensk |
| **Religion** | jødedom |
| Isaac Abrabanel på Commons |

**Isaac ben Juda Abrabanel** (1437–1508), også skrive **Abravanel** og **Abarbanel**, var ein portugisisk jødisk statsmann, filosof, bibelkommentator og finansmann.

Abrabanel hadde lenge eit embete ved hoffet til kong Alfonso V i Portugal, medan han samtidig arbeidde med statssaker og dreiv teologiske studiar. Då han hamna i unåde hjå etterfølgjaren til kongen, flykta han til Spania, der han vart finansminister hjå Ferdinand II av Aragón.

Då jødane vart fordrivne frå Spania i 1492, reiste han fyrst til Napoli, og flakka seinare omkring.

Mellom dei mange verdifulle skriftene hans kan ein nemne *Eksegesar till pentateuken* og *Daniels bok*, kommentarar til *Talmúd* og Maimonides, og undersøkingar kring kabbalá.

## Kjelder

* «Juda ben Isaac Abravanel» på Wikipedia på svensk, innhenta 30. desember 2009.
# Germanske språk

Dei germanske språka i Europa
██ Nederlandsk (Nederfrankisk, vestgermansk)
██ Lågtysk (Vestgermansk)
██ Mitteldeutsche Sprachen (Høgtysk, vestgermansk)
██ Oberdeutsche Dialekte (Høgtysk, vestgermansk)
██ Anglisk (Anglo-Frisisk, vestgermansk)
██ Frisisk (Anglo-Frisisk, vestgermansk)
██ Aust-skandinavisk
██ Vest-skandinavisk
██ Strek som viser skiljet mellom nord- og vestgermanske språk

Dei **germanske språka** er ei grein av den indoeuropeiske språkfamilien, dei går attende til eit felles opphavsspråk, urgermansk, eit språk som vart snakka i det som i dag er sørlege Skandinavia og nordlegaste delar av Tyskland. Dei fleste talarane av germanske språk bur i dag med andre ord utanfor det opphavlege språkområdet.

## Inndeling av den germanske språkfamilien

Inndelinga av den germanske språkfamilien er omstridd. Familien består av tre språkgreiner, aust-, nord- og vestgermansk. Usemja går på om familien vart delt i tre ulike språkgreiner, eller om han først vart deit i ei austleg og ei vestleg grein, der den vestlege greina seinare vart delt i nord- og vestgermansk.

* Austgermansk (frå gotisk)
	+ Krimgotisk (døydde ut på 1800-talet)
	+ Vandalisk (utdøydd)
	+ Burgundisk (utdøydd)
* Nordgermansk (frå norrønt og før det urnordisk):
	+ Vestnordisk
		- Islandsk
		- Færøysk
		- Jamska (tala i Jämtland, Sverige)
		- Norn (utdøydd)
		- Norsk (nynorsk)
		- Rodi («fantespråk» på Vestlandet)
	+ Austnordisk («skandinavisk»)
		- Dansk
			* Norsk (bokmål)
		- Romani rakripa («taterspråk» i Trøndelag, på Austlandet og i Sverige)
		- Svensk
* Vest-germansk
	+ Høgtysk
		- Tysk
			* Mellomhøgtysk (òg middelhøgtysk)
				+ Aust-mellomhøgtysk
					- Moderne tysk (*Hochdeutsch*)
				+ Luxemburgsk
				+ Vest-mellomhøgtysk
					- Pennsylvania-tysk (tala av Amish og andre grupper i Pennsylvania)
			* Overtysk (oberdeutsch)
				+ Alemannisk
					- Schwabisk
					- Sveitsartysk
					- Walser
					- Colonia tovar el. Alemán coloneiro (tala i Venezuela)
				+ Bayersk-austerriksk
					- Bayersk
					- Simbrisk
					- Huttertysk (tala i Canada)
					- Mócheno
				+ Langobardisk (utdøydd)
		- Jiddisch
	+ Frisisk
	+ Lågtysk
		- Lågfrankisk
			* Nederlandsk
				+ Afrikaans
		- Lågsaksisk
			* Standard låg-saksisk
			* Plattysk (lågtysk/nedertysk)
	+ Angelsaksiske språk
		- Engelsk (frå angelsaksisk (tysk), med seinare innverknad frå fransk)
		- Skotsk

## Litteratur

* König, Ekkehard; van der Auwera, Johan (1994). *The Germanic languages*. London: Routledge.
# Poding

Stammen til eit poda tre.
**Poding** er ein teknikk innan hagebruk som går ut på å kopla saman plantevev frå to ulike plantar.

Vanlegvis er det berre botanisk nærskylde artar som kan podast. To eller fleire planter kan podast saman. Ein liten plantedel kan podast på ein større ved hjelp av ulike teknikkar.

Poding går ut på å få kontakt mellom floem og vaskulært kambium i grunnstamme og podekvist.

Nokre plantesortar og -krysningar har vanskeleg for å setja frø, eller frøa er ulike foreldra. Nokre kan ikkje formeirast som stiklingar. I desse tilfella er poding veleigna.

## Podevoks

Sårstaden er utsett for uttørking og soppangrep, og kan dekkast av podevoks som vern. Podevoks inneheld vanlegvis bivoks, harpiks og talg med meir. Det finst fleire oppskrifter på podevoks med ulike tilsetningsstoff. Bivoks kan òg til ein viss grad brukast åleine. Podevoks blir ofte delt inn i to typar, kaldtflytande og varmtflytande, etter om dei er flytande i romtemperatur eller krev oppvarming.

Podekvisten blir bunden fast med strikk eller bast som skal morkna når podinga er fullstendig.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Poding» frå Wikipedia på bokmål, den 15. desember 2025.*
# RISC

**Reduced instruction set computing** (RISC) er ein prossesortype som i motsetnad til eldre CISC-prosessorar er baserte på nokre få, einfelde instruksjonar.

## Historie

I dei fyrste tiåra med datateknologi vart dei fleste dataprogram skrivne i Assembler, dvs. at programmeraren nytta seg av prosessoren sitt instruksjonssett direkte. På maskinvaresida førte dette til at dei som konstruerte prosessorar freista å implementera flest mogleg ulike instruksjonar som programmeraren kunne nytta seg av. Men etter kvart som det vart vanleg å utvikla programvare i høgnivåspråk som til dømes Pascal eller C, vart det klårt at det gjekk mot eit paradigmeskifte innanfor prosessorutviklinga. Det vart altfor vanskeleg å konstruera kompilatorar som kunne utnytta instruksjonssettet åt CISC-prosessorane optimalt. I realiteten var det berre eit subsett av instruksjonssettet som vart nytta av den kompilerte koden.

På 1980-talet vart det difor utvikla ei rad ulike prosessorar som nytta eit redusert instruksjonssett der berre dei mest vanlege instruksjonane vart tekne med. Når ein kvitta seg med dei lite bruka instruksjonane, kunne ein heller nytta meir plass til å implementera dei vanlege instruksjonane snøggare, til dømes ved hjelp av pipelining. Døme på RISC-prosessorar som såg dagsens ljos på 1980-talet er til dømes MIPS, Sparc og ARM. På 1990-talet gjorde Macintosh stor suksess med den RISC-baserte PowerPC-prosessoren som avløyste tidlegare Motorola 68000.

Dei aller fleste moderne RISC-prosessorar er 32-bits eller 64-bits, men det finst òg RISC-baserte mikrokontrollarar som er 8-bits, til dømes norskutvikla AVR frå Atmel.
# Skytevåpen

Frå eï oppvising om den amerikanske borgarkrigen, bruk av eit 1858 Enfield skytevåpen.
**Skytevåpen** var ei oppfinning som revolusjonerte både krigføring og jakt. Før skytevåpna inntok historia var kast-, stikk- og slagvåpen det mest vanlege. Til krigføring fanst også ymse katapultinnretningar laga for å kaste enten stein eller brannfaklar.

No kan ein sjølvsagt seie at pil og boge var skytevåpen, men her meiner ein skytevåpen i tydinga *eldvåpen*. Altså våpen med krutladning. Det fanst elles også *armbrøstar*, som ser ut som ein kombinasjon mellom pil og boge og eit gevær. Men dei bruka ikkje krut, og er såleis ikkje skytevåpen i denne meininga.

Dei gamle våpna var i stor grad korthaldsvåpen og såleis mest eigna til nærkamp. Unnataket var langbogen, som kunne vere dødeleg på noko hald. Med inntoget til skytevåpna fekk ein våpen som etter kvart verka på større avstand, noko som sjølvsagt hadde alt å seie for t. d. krigføringa.

Lange skytevåpen som måtte haldast med to hender, vart kalla *gevær*, *muskett*, *arkebuse* o.fl. medan kortare skytevåpen som kunne handterast med ei hand, vart kalla pistolar. Seinare kom også *revolveren*. Ein kan i nyare tid grovt sett dele inn geværa i hagler og rifler, og handvåpna i i revolverar, enkelskotspistolar og halv- og heilautomatiske pistolar. Ein maskinpistol er eit kort gevær som skyt pistolammunisjon.
# Prosa

**Prosa**, av latin *prosa (oratio)* 'endefram (tale)', er ei nemning for skrift eller tale som ikkje er bunden av metriske reglar, i motsetnad til vers, poesi.

Prosaen kan vere enkel, nøytral sakprosa eller sakprosa, eller ha form som høgprosa, typisk for skjønnlitteratur t  t.d. som romanar, noveller, essey eller biografiar. Om prosaen tek opp i seg verkemiddel frå det poetiske språket, vert grensene mot poesien uklar.

Prosadikt er dikt av forteljande karakter.

Jamfør *prosaisk*, eit adjektiv som brukast for å karakterisere noko som er lite spennande, kvardagsleg eller keisamt.
# Baltarar

**Baltarar** er ei folkegruppe som snakkar baltiske språk og hovudsakleg held til i Baltikum. Dei nedstammar frå ei gruppe indoeuropeiske stammar som busette seg i området mellom elvane Vistula og Dvina og Dnepr rundt 2 500 f.Kr.

Litauarar og latviarar er dei viktigaste baltiske folkegruppene i dag. Andre grupper er forsvunne, det vil seia at språka deira er utdøydde. Dei fleste blei tekne opp i austbaltiske folk, hovudsakleg litauarane.

Dei baltiske folka har historisk livnært seg som bønder i skogane og på landsbygda, levd relativt isolert og blitt lite påverka av nabofolkeslag. Derfor har mange opphavlege indoeuropeiske tradisjonar og språktrekk overlevd i stor grad. Baltisk mytologi har til dømes mange fellestrekk med vedisk, gammalhinduisk, religion.

## Baltiske folkegrupper

* **Vestbaltiske folk**
	+ Gammalprøyssar, snakka gammelprøyssisk (utdøydd)
	+ Jotvingarar, snakka jotvingisk (utdøydd)
	+ Skalvarar, snakka skalvisk (utdøydd)
	+ Kurlendarar, snakka kurlandsk (utdøydd)
	+ Galindarar, snakka galindisk (utdøydd)
* **Austbaltiske folk**
	+ Litauarar, snakkar litauisk
	+ Samogitiarar, snakkar samogitisk
	+ Latgallarar (utdøydd)
	+ Semgallarar (utdøydd)
	+ Latviarar, snakkar latvisk
	+ Selarar, snakka selisk (utdøydd)
# Forint

**Forint** (HUF) er mynteininga nytta i Ungarn. Ein forint består av 100 fillér, men grunna forinten sin låge verdi har ikkje fillér-myntar vore i sirkulasjon sidan 1999.

Namnet på mynten kjem frå den italienske byen Firenze, der gullmyntar kalla *fiorino d'oro* vart prega sidan 1252. I Ungarn nytta dei opphavleg namnet *florentius* på myntane. Då Austerrike-Ungarn oppstod vart forint namnet den ungarske delen av folket nytta på mynteininga, medan dei på tysk vart kalla austerriksk-ungarske gülden, eller austerrikske *florin*, som bestod av 100 *krajczár*.

Avhengig av den økonomiske situasjonen i Ungarn skal bruken av forint fasast ut i perioden 2010-2012, og erstattast med euro.

I januar 2008 tilsvarte 100 HUF om lag 3,20 NOK.

## Ungarske myntar

* Lajos I (Nagy Lajos) (1342-1382)
* Sigismund av Det tysk-romerske riket. 1387-1437
* Mattias Corvinus (1458-1490).
* Mattias Corvinus
* Ludwig II Ungarn

## 1989

## 1989 - ..
# Romvandring

Astronauten Bruce McCandless på romvandring nokre få meter frå Challenger, utan å vera knytt til romferja.
Ei **romvandring** er når ein romfarar oppheld seg utanfor romfarkosten sin. Ei romvandring kan skje ute i det tomme verdsrommet, eller det kan skje på ei framand overflate, som til dømes månen eller jamvel ein annan planet. Slike vandringar vert på engelsk kalla *"Extra-vehicular activity"*, som fritt omsett til norsk vert *"aktivitetar utanfor fartøyet"*.

Det første mennsket som utføyrde ei romvandring utanfor romfartøyet, var den sovjetrussiske kosmonauten Aleksej Leonov då han den 18. mars 1965 forlet romfarkosten Voskhod 2.

## Nokre viktige datoar:

* 18. mars 1965: Den sovjetrussiske kosmonauten Aleksej Leonov forlet romfarkosten Voskhod 2 og utføyrer den første romvandringa i historia.

* 3. juni 1965: Under Gemini 4-ferda vert Edward White den første amerikanaren som gjennomføyrer ei romvandring.

* 20. juli 1969: Den første romvandringa på en framand himmellekam, då månelandaren Eagle (Ørna) ifrå Apollo 11 brakte Neil Armstrong og Buzz Aldrin til månen.

* 7. januar 1984: Den første romvandringa utan å vera forankra i noko romfartøy, vart utført av astronauten Bruce McCandless ved å sveve fritt i verdsrommet med ein Manned Maneuvering Unit på ryggen.

* 25. juli 1986: Kosmonauten Svetlana Savitskaja vart den første kvinnelege romvandraren, då ho oppheldt seg 3 timar og 35 minuttar utanfor romstasjonen Saljut 7.

* 9. desember 1988: Ved det tre vekers opphaldet sitt på romstasjonen Mir, vert franske Jean-Loup Chrétien den første romvandraren som ikkje er amerikansk eller russisk.

* 12. desember 2006: Under bygginga av den internasjonale romstasjonen vert den norskætta svensken Christer Fuglesang den første skandinaven som utfører ei romvandring.

## Rekordar

* Den lengstvarige romvandringa som er utført er på 8 timar og 56 minuttar, og vart gjord av den amerikanske astronauten Susan J. Helms den 11. mars 2001.

* Anatolij Solovjev held begge rekordane for antal romvandringar samt for total lengde med 16 romvandringar på til saman 82 timar, 22 minuttar.
# National Science Foundation

|  |
| --- |
| National Science Foundation |
|  |
|  |
| Skipa | 10. mai 1950 |
| Hovudkontor | Washington |
| Tilsette | 2 100 (2018)  |
| Nettstad |   |

**National Science Foundation** (**NSF**) er eit offentleg organ i USA som støttar grunnleggande forsking og utdanning i alle ikkje-medisinske felt av vitskap og teknologi. Den medisinske forskinga er dekt av National Institutes of Health. Med eit årleg budsjett på kring USD 6,87 mrd. (2010), finansierer NSF kring 20% av alle føderalt støtta grunnforsking utført av universiteta i USA. I somme felt, som matematikk, informatikk, økonomi og samfunnsvitskap, er NSF den viktigaste kjelda for nasjonal støtte.

Direktøren i NSF, underdirektøren og dei 24 medlemmane i National Science Board (NSB) vert utpeikte av presidenten i USA, og stadfesta av Sentatet i USA. Direktøren og underdirektøren er ansvarleg for administrasjon, planlegging og budsjett, i tillegg til daglege operasjonar, medan NSB møtes seks gonger i året for å fastslå dei generelle retningslinjene.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «National Science Foundation» frå Wikipedia på engelsk, den 3. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Tsjeljabinsk-meteoritten

Røykspor etter meteoritten.
**Tsjeljabinsk-meteoritten** var ein meteoride som kom inn i jordatmosfæren om morgonen 15. februar 2013 over Ural-regionen i Russland, og tok til å gløda og gå i oppløysing. På grunn av trykkbylgjene som fylgje av at meteoren eksploderte, vart fleire vindaugo knuste i byen Tsjeljabinsk, og eit fabrikktak skal ha falle saman. Meir enn 1 200 menneske skal ha vorte skadde i hendinga, dei fleste av desse fekk kuttskadar og blåmerke. Meteoritten er den største som er rapportert sidan Tunguska-hendinga i 1908, som òg fann stad i Russland; i Sibir. Ein reknar med at det i snitt går 100 år mellom hendingar av same storleiksklasse som Ural-meteoritten.

Ein av innbyggjarane i Jekaterinburg skildra ljoset frå meteoren som «blendande». Mange filma hendinga med frontrutekamera monterte i bilar.

Seinare same dagen, og utan å ha noko med hendinga i Russland å gjera, passerte asteroiden 2012 DA14 rekordnært jorda. Det var eit særs uvanleg samantreff at desse hendingane kom so tett på kvarandre. Meteoren hadde ein tydeleg annleis bane enn asteroiden.

I isen på Tsjebarkulsjøen oppstod eit hòl på seks meter i diameter utan at dykkarar fann meteorittrestar i sjøen.

## Kjelder
# Stourport-on-Severn

|  |
| --- |
| Stourport-on-Severn |
| by |
|  |
| Land |  England |
| Region | Worcestershire |
| Distrikt | Wyre Forest |
| Folketal |  20 654 (2021) |
| Postnummer | DY13 |
| Retningsnummer | 0 1299 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Stourport-on-Severn ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Stourport-on-Severn |

 **Stourport-on-Severn**, ofte berre kalla **Stourport**, er ein by ved elva Severn i grevskapet Worcestershire i England. Han har kring 21 000 innbyggjarar og ligg nokre kilometer sør for Kidderminster og nedanfor elva frå Bewdley.

|  |
| --- |
| Foto: Stephen McKay
 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Stourport-on-Severn» frå Wikipedia på engelsk, den 26. juli 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Stourport-on-Severn Offisiell nettstad
# Duosporvogn

Duobane som sporvogn i Heilbronn
Duobane på jarnbanespor
**Duosporvogn** er skjenegåande kollektivtransport som er utrusta for køyring på både sporvognsliner og jarnbaneliner. Sporvidda er den same, men dei har framdriftsmiddel og signalsystem for båe systema. Dette blir gjerne elektromotorar for bytrafikk og dieselmotorar kopla til generatorar for køyring på jarnbaneliner. System med elektromotorar med støtte for skilde spenningar finst òg. Duosporvogna kan binde saman småstader som kvar for seg ikkje har trafikkgrunnlag for sporvogn og der lokaltog ikkje er rekningssvarande eller jarnbanetrafikken er lagd ned. Duosporvogn kan òg gje meir direkte reiser utan omstiging og slik få ned reisetida for folk. Då er det gjerne småstader som får betre kommunikasjon med eit lokalt senter.

Det første systemet i Europa var i Karlsruhe.
# Ahuna Mons

Fjellet fotografert av Dawn-sonden
**Ahuna Mons** er eit kjegleforma einsamt fjell på Ceres. Det vart oppdaga på bilete tekne av romsonden Dawn. Det ligg på den sørlege halvkula til dvergplaneten og er kring 6 kilometer høgt. Det har ljose striper som går ned langs sidene.

## Kjelder
# Alkalimetall

Periodesystemet med gruppa for alkalimetall markert.
**Alkalimetalla** er metalla som ligg i gruppe 1 i periodesystemet: litium, natrium, kalium, rubidium, cesium og francium. Ved oppvarming i ein flamme vil kvart av metalla gi flammen ein karakteristisk farge.

Alkalimetalla har berre eitt elektron i ytste elektronskal. Alkalimetalla er svært reaktive og dei reagerer blant anna kraftig med vatn. Reaksjon mellom alkalimetall og vatn gir ei basisk vassløysning. Dei fleste salt av alkalimetall er vassløyselege.

*Alkali* er opphavleg eit arabisk ord for *basisk*. Alkalimetalla er sterke Lewis-basar, det vil seie at dei lett avgir elektron.

## Kjelder

* «alkalimetall» i Nynorskordboka.
* «alkalimetallene» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Røntgenstråling

Eit røntgenbilde viser beina i føtene.
**Røntgenstråling** er ein type ioniserande elektromagnetisk stråling som har særskilde eigenskapar i høve til biologisk materiale. Strålinga har kortare bølgjelengd enn ultrafiolett stråling, men lengre bølgjelengd enn gammastråling, det vil seie ca. mellom ti nanometer og ti pikometer.

## Bruk

Strålinga kan mellom anna trenga gjennom mjukt vev i menneskekroppen, men ikkje skjelettet eller tyngre stoff som bly. På grunn av dette blir det mykje brukt mellom anna innan helsevesenet til å ta bilde av innsida av kroppen. Strålinga blir òg brukt innan materialundersøking og krystallografi.

Strålinga kan òg skada kroppen og aukar risikoen for å få kreft. På den andre sida blir ho òg brukt til å drepa kreftsvulstar i stråleterapi.

## Historie

Fysikaren Wilhelm Röntgen oppdaga strålinga i 1895, og tok det første røntgnebildet, av handa til kona si. For dette fekk han den første Nobelprisen i fysikk i 1901.

## Sjå òg

* røntgenastronomi
* røntgendiffraksjon
* røntgenkrystallografi
* røntgenrøyr

## Kjelder

* Røntgen på fysikknett.no Arkivert 2005-12-17 ved Wayback Machine.
* no:Røntgenstråling
* sv:Röntgenstrålning
* da:Røntgenstråling

## Bakgrunnsstoff

* Korleis skapa røntgenstråling på uio.no Arkivert 2005-11-26 ved Wayback Machine.
# BepiColombo

BepiColombo
**BepiColombo** er ei sams romsondeferd av ESA og Den japanske romfartsorganisasjonen (JAXA) til Merkur. Ho er sett saman av to banesondar: den europeiske banesonden **Mercury Planetary Orbiter** (**MPO**) og den japanske banesonden **Mercury Magnetospheric Orbiter** (**MMO**). Han blei skoten opp 20. oktober 2018 klokka 01:45 UTC, med ein planlagd ankomst til Merkur i november 2026, etter å ha floge forbi jorda, to gonger forbi Venus, og seks gonger forbi Merkur.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Heimeside hjå ESA
# Hayabusa 2

Illustrasjon av Hayabusa 2
**Hayabusa 2** er ein japansk romsonde på veg til asteroiden 162173 Ryugu. Han har ei liknande utforming som den fyrste Hayabusa-sonden og vart skoten opp frå Tanegashima romsenter 3. desember 2014. Han er venta å nå Ryugu i 2018.

Hayabusa 2 ber med seg landaren MASCOT, som er utforma som ein boks med ein storleik på 30 × 30 × 20 cm. MASCOT veg 10 kg og har eit kamera, eit infraraudt radiometer, eit magnetometer og eit spektrometer. Han har evna til å hoppa omkring på asteroideyta.

## Namn

Hayabusa (隼) er japansk for «falk», deriblant vandrefalk.

## Sjå òg

* Hayabusa

## Kjelder

* Sida til NSSDC om Hayabusa 2