# Mayakalenderen

Austsida av Stele C frå Quirigua, med den mytiske skapingsdatoen 13 baktunar, 0 katunar, 0 tunar, 0 uinalar, 0 kinar, 4 ahau, 8 cumku - 11. august 3114 f.Kr. i den proleptiske gregorianske kalenderen.
**Maya-kalenderen** er eit kalendersystem som blei brukt i førkolumbiske Mesoamerika, særleg mayafolk, og i mange moderne samfunn i høglandet i Guatemala, Veracruz, Oaxaca og Chiapas i Mexico.

Grunnlaget til maya-kalenderen byggjer på eit felles system som var i bruk i heile regionen og som minst går tilbake til det 5. hundreåret f.Kr. Han deler mange eigenskap med kalendrar som blei nytta av andre tidlegare mesoamerikanske sivilisasjonar, som zapotec- og olmekkulturane, og samtidige eller seinare kulturar, som mixtecarane og aztekarane.

Etter mytologisk mayatradisjon, som er dokumentert frå yukatansk kolonitid og rekonstruert frå seinklassiske og postklassiske innskrifter, er guddommen Itzamna ofte tillag å ha ført kunnskapen om kalendersystemet til mayaforfedrane, i lag med skrift generelt og andre grunnleggjande aspekt av mayakulturen.

Mayakalenderen består av fleire syklusar eller *teljingar* av ulike lengder. Den 260 dagar lange teljinga er kjend for forskarar som *tzolkin* eller *tzolkʼin*. Tzolkin-teljinga blei kombinert med eit 365-dagar langt vagt solår kjent som haabʼ til ein synkronisert syklus som varar i 52 haabʼ og blir kalla kalenderrunden. Kalenderrunden er framleis brukt av fleire grupper i det guatemalanske høglandet.

Ettersom kalenderrunden gjentek seg kvar 18 980. dag, ca. kvart 52 solår, gjentar syklusen seg omtrent ein gong i eit menneskeliv, så det var naudsynleg å finna ein finare dateringsmetode for å dokumentera historia nøyaktig. For å spesifisera datoar over periodar som var lengre enn 52 år, brukte mesoamerikanarar langteljingskalenderen.

Mayaane kalla ein dag *kʼin*. Tjue av desse kʼinane er kjende som ein *winal* eller *uinal*. 18 winalar dannar ein *tun*. Tjue tunar er kjende som *kʼatun*. Tjue kʼatunar utgjer ein *bʼakʼtun*.

Langteljingskalenderen identifiserer ein dato ved å telja talet på dagar frå maya-skapinga 4 ahaw, 8 kumkʼu (11. august 3114 f.Kr. i den proleptiske gregorianske kalenderen eller 6. september i den julianske kalenderen -3113 astronomisk datering). Men i staden for å bruke eit titalssystem blei dei dagane i langteljingskalenderen telde i eit modifisert tjuetalssystem. Her er 0.0.0.1.5 lik 25 og 0.0.0.2.0 er lik 40. Sidan winal-eininga berre blir tilbakstilt etter at ein har telt til 18, bruker langteljingskalenderen tjuetalssystemet konsekvent berre om tunen blir rekna som den primære måleininga, ikkje kʼin; kʼin og winal-einingane blir då talet på dagar i tunen. Langteljingstalet 0.0.1.0.0 representerer 360 dagar, i staden for 400 i eit reint tjuetalssystem (vigesimalt).

**Tabell over langteljingseiningar**| Eining i langteljingskalenderen  | Langteljingsperiode  | Dagar | Omtrentlege solår  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 Kʼin |  | 1 |  |
| 1 Winal | 20 Kʼin | 20 |  |
| 1 Tun | 18 Winal | 360 | 1 |
| 1 Kʼatun | 20 Tunn | 7 200 | 20 |
| 1 Bʼakʼtun | 20 Kʼatun | 144 000 | 394 |
| 1 Piktun | 20 Bʼakʼtun | 2 880 000 | 7 885 |
| 1 Kalabtun | 20 Piktun | 57 600 000 | 157 704 |
| 1 Kʼinchiltun | 20 Kalabtun | 1 152 000 000 | 3 154 071 |
| 1 Alautun | 20 Kʼinchiltun | 23 040 000 000 | 63 081 429 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Maya calendar» frå Wikipedia på engelsk, den 4. januar 2025.*