Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brunei

| Negara Brunei Darussalam برني دارالسلام
(norsk: Brunei, bruneisk) |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagg | Riksvåpen |

 |

 |
| **Nasjonalsong** | «Allah Peliharakan Sultan» |
| **Motto** | Alltid i teneste, med Guds hjelp |
|  |
| **Offisielle språk** | Malayisk |
| **Hovudstad** | Bandar Seri Begawan |
| **Styresett** Sultan | Monarki (Sultanat) Hassanal Bolkiah |
| **Flatevidd**  – Totalt  – Andel vatn |   5 765 km² (166.) 8,6 % |
| **Folketal**  – Estimert (2017)  – Tettleik |   443 593 (170.) 76,9 /km² (107.) |
| **Sjølvstende**  - Dato | Frå Storbritannia 1. januar 1984 |
| **Nasjonaldag** | 23. februar |
| **BNP**  – Totalt (2015)  – Per innbyggjar |   32 900 mill. USD (120.) 85 700 USD (5.) |
| **Valuta** | Bruneisk dollar |
| **Tidssone** | UTC +8 |
| **Telefonkode** | +673¹ |
| **Toppnivådomene** | .bn |
| ¹ 080 frå Singapore |

**Brunei**, òg kalla Brunei Darussalam, er eit sultanat som ligg på øya Borneo i Søraust-Asia. Sett vekk frå kystlinja mot Sørkinahavet er landet heilt omgjeve av det austlege Malaysia. Brunei har store petroleumsressursar, og økonomien til landet er i stor grad avhengig av desse.

Kart over Brunei
## Klima

Brunei har eit tropisk klima som endrar seg lite igjennom året. Temperaturane held seg stort sett rundt 30-32 °C midt på dagen og rundt 22-25 °C om natta. Nedbøren er stort sett jamt for delt gjennom året, men med ei lita auke i overgangsperiodane til monsunen i april-mai og oktober-november. I det store og heile kjem det ei regn- eller torebyge om lag annakvar dag. Den årlege nedbørsnormalen er om lag 3500 mm.

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Brunei**
# Dei to Sicilia

|  |
| --- |
| Regno delle Due Sicilie Kongedømet Dei to Sicilia |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | **1816–1861** |  → |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagg (1738-1848 og 1849-1860) | Våpen |

 |
| **Nasjonalsong** Inno al Re |
| Plasseringa til Dei to SiciliaKart over Dei to Sicilia |
| **Hovudstad** | Napoli |
| **Språk** | Italiensk, siciliansk og napolitansk |
| **Styreform** | Monarki |
| **Konge** |
|  - 1816-1825 | Ferdinand I |
|  - 1859-1861 | Frans II |
| **Historie** |  |
|  - Oppretta | 12. desember 1816 |
|  - Samlinga av Italia | 12. februar 1861 |
| **Areal** |
|  - 1860 | 111 900 km² |
| **Innbyggjarar** |
|  - 1860 est. | 8 703 000  |
|      Folketettleik | 77,8 /km²  |

**Kongedømet Dei to Sicilia** (italiensk  *Regno delle Due Sicilie*, bokmål òg *Begge Sicilier*) var det nye namnet som Bourbon-kongen Ferdinand IV av Napoli, I av Dei to Sicila gav det nye riket sitt (inkludert Sør-Italia og øya Sicilia) etter slutten på napoleonskrigane og han hadde fått all makt tilbake i 1816. Hovudstaden i kongedømet var Napoli.

## Overblikk

Før dei franske invasjonane under napoleonstida herska bourbonarane over dei same områda, men dei var då formelt delt i Kongedømet Napoli og Kongedømet Sicilia. Etter at dobbeltkongedømet skifta namn vart Ferdinand kjend som kong Ferdinand I av Dei to Sicilia. Kongedømet bestod til 1860, då kong Frans II vart styrta av opprørsstyrkane til Garibaldi og støtta av kongedømet Sardinia. Dette kongedømet annekterte Begge Siciliar, og frå no av vart det nye området kalla kongedømet Italia.

### Namnehistoria

Namnet *Dei to Sicilia* går tilbake til 1282, då kongedømet Sicilia vart delt i to. Sjølv om det framleis vart styrt som ei eining i endå eit hundreår, skilde øya og fastlandet lag under den sicilianske aftansongen, eit opprør mot det napolitanske styre der Sicilia kom inn under Aragon. Dei angevinske napolitanske kongane klarte å halde på områda på fastlandet og heldt på namnet «Kongedømet Sicilia» for å halde kravet sitt i hevd. I ein periode vart Sør-Italia kalla «Kongedømet Sicilia på denne sida av fyret», etter fyret på fastlandssida av Messinasundet. Men dette var aldri kongedømet sitt offisielle namn.

Dei to kongedøma var ikkje igjen under same herskar før i 1735 under Karl III av Spania, og vart ikkje folkerettsleg samla før etter Wienerkongressen i 1815.

Ferdinand I av Dei to Sicila
## Kongar av Dei to Sicilia, 1816-1860

* 1816 Ferdinand I
* 1825 Frans I
* 1830 Ferdinand II
* 1859 Frans II

I 1860 vart kongedømmet erobra av Kongedømet Sardinia, og namnet forsvann.

Eit anna kjend medlem av Huset Begge Siciliar var Maria Christina av Bourbon-Dei to Sicilia (1806-1878)

## Hendingar

* 1820–21: *Carbonariane* tvinga Ferdinand I til å vedta ei grunnlov. Seinare klarte kongen ved hjelp av austerrikske troppar å tilsidesette lova. Han starta så å forfølgje liberale og carbonariane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Two Sicilies» frå Wikipedia på engelsk, og «Begge Sicilier» frå Wikipedia på bokmål den 6. januar 2008.*
# Hungersnaud

Hungersnaud frå *Los Desatres de la Guerra* av Francisco Goya frå 1810-åra.
**Hungersnaud** eller **hungersnød** er ein tilstand der mange svelter på grunn av matmangel. Det er ein type katastrofe der store lag av folket lir av underernæring og kan svelta i hel. Hungersnaud kan oppstå av ulike årsaker, både naturlege og menneskeskapte, ofte i samverknad.

Naturleg skapt hungersnaud heng saman med uår — klima og vêrtilhøve som gjev dårlege avlingar, naturkatastrofar, skadedyr og liknande. Menneskeskapt hungersnaud kan koma av krig, fordriving, utarming eller overfolking.

Ein kan kjempa mot hungersnaud gjennom krisehandtering frå statleg hald eller hjelpeorganisasjonar eller ved å sikra jamn fordeling av matvarer. Økonomen Amartya Sen har påpeikt at hungersnauder vanlegvis finn stad under diktatur, kolonistyre eller krig, og at ingen fungerande demokrati har hatt hungersnaud i moderne tid.

## Kjende hungersnauder

* Den store hungersnauda i 1315-1317 i Europa
* Hungersnauda i Irland 1845-1849
* Holodomor i Ukraina 1932–33
* Hungersnauda i Bengal i 1943

## Bakgrunnsstoff
# Ustemd språklyd

Ein **ustemd språklyd** er ein språklyd, som regel ein konsonant, som blir uttala *utan* vibrasjon i stemmebanda (også kalla *stemmelippene*). Ein språklyd uttala *med* stemmebandsvibrasjon er derimot stemd. Det norske ordet *språklyd* (uttala [²spɾoːkˌlyˑd] mellom anna på Søraustlandet) har dei stemde språklydane [ɾ oː l yˑ d] og dei ustemde språklydane [s p k].

Teiknet for ein ustemd språklyd i Det internasjonale fonetiske alfabetet (IPA) er [  ̥].
# Utdøydd språk

Eteokyprisk innskrift frå Amathous på Kypros datert til 500-300 f.Kr. No -ved Ashmolean Museum.
Eit **utdøydd språk** er eit språk som ikkje lenger har levande morsmålstalarar. Prosessen der eit språk blir dødt blir kalla **språkdød**. Nokre gonger skil ein mellom eit utdøydd og eit dødt språk, der sistnemnde framleis blir brukt i visse samanhengar, men ikkje i spontan daglegtale og dermed ikkje lenger går gjennom den naturlege språkutviklinga ein finn i levande språk.

Språk kan døy ut når språktalarane døyr eller går over til andre språk. Dette kan skje når språksamfunnet blir utsett for stor påverknad fra andre språksamfunn. Talarane kan då gå over til eit heilt anna språk, eller språket kan gå gjennom så store endringar at det blir tale om eit nytt språk. Eit døme på eit nyleg utdøydd språk er akkalasamisk, der den siste talaren døydde i 2003. Eit eldre døme er norrønt, som er utdøydd fordi talarane har gått over til nyare språkformer.

Stundom gjer ein forsøk på å vekka utdøydde språk til live igjen ved å innføra det som daglegspråk for nye talarar, noko ein til dømes har gjort med hebraisk i Israel og kornisk i Cornwall.

## Sjå òg

* Truga språk

## Kjelder

* døde språk i *Store norske leksikon*.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Extinct language» frå Wikipedia på engelsk, den 12. januar 2013.*
# Æresstraff

**Æresstraff** er eit omgrep for straff som omhandlar tap av ære. Dette var ein straff som ofte bestod av offentleg audmjuking, anten som sjølvstendig straff eller som tilleggsstraff. Ei vanleg form for æresstraff var gapestokk eller halsjern.

## Kjelder

* «Æresstraff» i *Caplex*.
# Laryngal

**Laryngal** (av gresk *larynx*) er ein språklyd som blir danna i strupehovudet. Nokre døme er ustemd glottal frikativ
eller h og den danske språklyden støyt (*stød*).

## Kjelder
# Ryllik

|  |
| --- |
| **Ryllik** |
|  Ryllik |
| **Status** |
| **Status i verda:**  Livskraftig |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Korgplantefamilien Asteraceae |
| **Underfamilie:** | Asteroideae |
| **Overstamme:** | Anthemidodae |
| **Stamme:** | Anthemideae |
| **Slekt:** | Ryllikslekta *Achillea* |
| **Art:** | **RyllikA. millefolium* |
| **Vitskapleg namn** |
| Achillea millefoliumL., 1753 |

**Ryllik** er ein art i korgplantefamilien. Planta har ei sirkumpolar utbreiing.

Blome
Ryllik vert 20-30 cm høg, har krypande jordstengel. Stengel og blad er mjuklodne. Blomen har ei 5 mm brei korg, oftast med 5 kvite eller stundom litt raudfarga kantkroner. Ryllik blømer kring juni i turre bakkar. Han er vanleg gjennom heile Noreg, og finst i beitemarker til høgt over tregrensa. Ryllik er funnen på Fillefjell opp til 1595 m.

## Kjelder

* Svensk Wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Ryllik**
# Incheon

| 인천 仁川 Incheon |
| --- |
| Horisonten til Incheon |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Land Delstat | Sør-Korea Sudogwon |
| Flatevidd | 964,53 km² |
| Innbyggjarar  • By (oktober 2025) |  3 049 315 |
| Høgd | 7 m |
| Tidssone | UTC+9 (UTC) |
| **Nettstad:**  |
| **Nettstad:** english.incheon.go.kr |
| Plassering av Incheon |

**Incheon** (인천) er ein hamneby nordvest i Sør-Korea. Han er den tredje største byen i landet, etter Seoul og Busan. Folketalet var i 2005 på om lag 2,6 millionar. Hovudflyplassen og den nest største hamna i landet finst her. Incheon internasjonale lufthamn er den største flyplassen i landet, og blant dei største i Asia.

Inchon ligg ved Gulehavet, 28 kilometer frå den sørkoreanske hovudstaden Seoul. Klimaet i området er relativt tørt. Det er mykje påverka av vindane, som bles sesongsvis. Den nordvestlege vinden treffer byen om vinteren, medan ein om sommaren får sørvestleg vind. Temperaturen plar ligga på rundt 10 °C. I januar er middeltemperaturen som regel -3 °C. I august pleier han vera rundt 25 °C.

Det høgaste fjellet i området er Manisan, som er 469 meter over havet. Dei flesta fjella i området er likevel lågare enn 300 meter over havet.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Incheon**
# Beta

*For planteslekta Beta, sjå beteslekta.*

|  |
| --- |
|  |
| Det greske alfabetet |
| Α α Alfa | Ν ν Ny |
| Β β Beta | Ξ ξ Ksi |
| Γ γ Gamma | Ο ο Omikron |
| Δ δ Delta | Π π Pi |
| Ε ε Epsilon | Ρ ρ Rho |
| Ζ ζ Zeta | Σ σ ς Sigma |
| Η η Eta | Τ τ Tau |
| Θ θ Theta | Υ υ Ypsilon |
| Ι ι Iota | Φ φ Phi |
| Κ κ Kappa | Χ χ Khi |
| Λ λ Lambda | Ψ ψ Psi |
| Μ μ My | Ω ω Omega |
| Forelda bokstavar |
|  Digamma |  Qoppa |
|  San |  Sampi |
| Yngre ligaturar |
|  Stigma |  Ou |
|  Kai |  |
|  |
| Andre |
|  Heta | (halv eta) |
|  Sjo | (baktrisk ekstrabokstav) |

**Beta** (*Β*, *β*) er den andre bokstaven i det greske alfabetet. På nygresk heiter bokstaven **vita** og står for språklyden [**v**] (stemd labio-dental frikativ).

Bokstaven svarar til *B* i det latinske alfabetet. På kyrillisk har han gjeve opphav til bokstavane be, Б, og ve, В.

Beta vert nytta i fleire samanhengar:

* Alfabet; er sett samann av dei to første bokstavane i det greske alfabetet, alfa og beta
* I astronomi: den nest lysaste stjerna eit stjernebilete (til dømes Beta Centauri; hovudstjerna i det næraste nabostjernesystemet vårt, omtrent 4,3 lysår unna)
* I finans er beta eit mål på risikoen knytt til ei aksjeportefølgje relativt til alle tilgjenglege portefølgjer i marknaden. Beta er eit mål på systimatisk risiko som ein ikkje kan diversere bort.
* Ein tidleg versjon av ei programvare vert kalla ein betaversjon. Ein slik versjon vert gjerne gjeve ut til ei lita gruppe brukarar for nøye testing.
* Betastråling er ein type radioaktiv stråling
* Eit kallenamn på det gamle videosystemet Betamax