Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Han-dynastiet

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Han-dynastiet** var ei kinesisk herskarslekt som hadde makta i Kina frå 200-talet f.Kr. til 200-talet e.Kr. Denne tida er rekna som ein gullalder i kinesisk historie, og dynastiet har gjeve namn til den største kinesiske folkegruppa, han-kinesarar.

Han-dynastiet var den første kulturelle blomstringsperioden etter at Kina vart samla i 221 f.Kr. Under dette dynastiet vart det innført eit strengt sentralisert embetsmannsstyre.

Dynastiet blir delt inn i to greiner, Vestre Han (206 f.Kr–8 e.Kr.) og Austre Han (23–220 e.Kr.). Mellom dei kom «opprørsdynastiet» Xin (9–23 e.Kr.).

Han-dynastiet, året 2019, med sine provinsar og stadar med kommandantar frå militæret
## Han-keisarar

Lista oppgjev regjeringsår og identifiserer keisarane med deira ærenamn, som dei fekk etter at dei døydde.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Namn** | **Teikn** | **Regjeringsår** |
| Gāozŭ (Liu Bang) | 高祖 | 206–195 f.Kr. |
| Hùidì | 惠帝 | 195–188 f.Kr. |
| Lü Taihou | 呂太后 | 188–180 f.Kr. |
| Liú Gōng | 劉恭 | 188–184 f.Kr. |
| Liú Hóng | 劉弘 | 184–180 f.Kr. |
| Wéndì | 文帝 | 180–157 f.Kr. |
| Jĭngdì | 景帝 | 157–141 f.Kr. |
| Wŭdì | 武帝 | 141–87 f.Kr. |
| Zhāodì | 昭帝 | 87–74 f.Kr. |
| Chāngyí Wáng Hè | 昌邑王賀 | 74 f.Kr. |
| Xūandì | 宣帝 | 74–49 f.Kr. |
| Yúandì | 元帝 | 49–33 f.Kr. |
| Chéngdì | 成帝 | 33–7 f.Kr. |
| Āidì | 哀帝 | 7–1 f.Kr. |
| Píngdì | 平帝 | 1 f.Kr. – 6 e.Kr. |
| Rúziyīng | 孺子嬰 | 6–9 |
| *interregnum* |  | 9–23 |
| Gèngshĭdì | 更始帝 | 23–25 |
| Gūangwŭdì | 光武帝 | 25–57 |
| Míngdì | 明帝 | 57–75 |
| Zhāngdì | 章帝 | 75–88 |
| Hédì | 和帝 | 88–106 |
| Shāngdì | 殤帝 | 106 |
| Āndì | 安帝 | 106–125 |
| Bĕixīang Hóu | 北鄉侯 | 125 |
| Shùndì | 順帝 | 125–144 |
| Chōngdì | 冲帝 | 144–145 |
| Zhídì | 質帝 | 145–146 |
| Húandì | 桓帝 | 146–168 |
| Língdì | 靈帝 | 168–189 |
| Hóngnóng Wáng | 弘農王 | 189 |
| Xìandì | 獻帝 | 189–220 |

## Kjelder

* Qin og Han-dynastiene. Store norske leksikon
* «Han-dynastiet» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Silkevegen

Silkevegen.
**Silkevegen** var eit stort nettverk av handelsruter på tvers av det asiatiske kontinentet, eit nettverk som bind saman Aust-Asia, Sør-Asia og Vest-Asia med landa rundt Middelhavet, det vil seie både Nord-Afrika og Europa.

I seinare år har nemninga Den maritime silkevegen vorte nytta for handelsrutene til sjøs, attåt dei som går over land.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Silk Road» frå Wikipedia på engelsk, den 27. juni 2009.*

## Bakgrunnsstoff

* Silkeveien. Store norske leksikon
# L

|  |
| --- |
| L |
|  |
|  |
| Bruk |
| Skriftsystem | Latinsk skrift |
| Type | Alfabet |
| Opphavsspråk | Latin |
| Fonetisk bruk | * [l]
* [ɫ]
* [ɮ]
* [ɬ]
* [ʎ]
* [ɭ]
* [w]
* [ʟ]
* /ɛl/
 |
| Unicode | `U+004C, U+006C` |
| Plass i alfabetet | 12 |
| Historie |
| Utvikling |

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

* |  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

	+ - * + - Λ λ
						* 𐌋
							+ **L l**
 |
| Tidsperiode | ca. 700 f.Kr. til no |
| Etterkomarar | * ɮ
* Ꝇ ꝇ
* ℒ ℓ
* £
* Ł
* ᛚ
* ꬸ
* L
 |
| Slektningar | * Л
* Љ
* Ӆ
* Ԯ
* ל
* ل
* ܠ
* ⵍ
* ࠋ
* 𐡋
* ለ
* *ℓ*
 |
| Anna |
| Vanleg tilknytte bokstavar | l(x), lj, ll, ly |
| Skriveretning | Venstre til høgre |

**L (l)** er den 12. bokstaven i det latinske alfabetet og den 11. i det greske alfabetet (Λ λ). Bokstaven stammar frå det fønikiske alfabetet. Bokstaven heiter på hebraisk *lamed*, og vart av grekarane omdanna til lambda. Romarane gav bokstaven namnet el. Romartalet L = 50 er oppstått av ei redusert form for den greske bokstaven Ψ (psi).

I runealfabetet er bokstaven femte rune i tredje ætt.

Sjå elles tjukk l.

## L kan stå for

* talet 50 skrive med romartal
* *L* er eit alternativ til Na som symbol for Avogadrokonstanten; sjå Avogadro-lova.
* L eller La er symbol for lambert, ei eldre eining for lystettleik.
* etter vitskaplege namn på plante- og dyreslekter og artar, ei forkorting for Linné.
* namnet på ein roman av Erlend Loe
* nasjonalitetskjennemerke for bilar frå Luxembourg
* på tyske bilskilt: Leipzig
* på irske bilskilt: Limerick
* på austerrikske bilskilt: Linz
* på norske bilskilt før 1971: Rogaland fylke
* på spanske bilskilt før 2000: Lleida
* forkorting for det romerske namnet Lucius.

## l kan stå for

* symbol for liter, eininga for volum i SI-systemet.
* forkorting for det latinske ordet *liber*, som tyder 'bok'.

## Kjelder

* «L – bokstav» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **L**
# Diatese

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå diatese i medisin.*
**Diatese** er ein grammatisk kategori ved verbet, ein kategori som har å gjere med tilhøvet mellom semantiske roller (også kalla tematiske roller og theta-roller) (som agens og patiens) og syntaktiske funksjonskategoriar (som subjekt og objekt). Kategorien har i somme språk to trekk, *aktiv* og *passiv*, i andre språk tre, *aktiv*, *medium* og *passiv*.

Skilnaden på *aktiv*, *medium* og *passiv* kan illustrerast med tre setningar frå det vestafrikanske språket fulfulde, som bøyer verbet i alle dei tre diatesane:

* 1. **Aktiv:Daada **lootii** ɓinngel.* 'Mor vaska ungen.'
* 2. **Medium:Daada **lootake**.* 'Mor vaska seg.'
* 3. **Passiv:Ɓinngel **lootaama**.* 'Ungen blei vaska'

Verbet **loota** 'vaske' har to semantiske roller knytte til seg, *agens* og *patiens*. I den aktive setninga er subjektet knytt til agens og objektet til patiens:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR | **subjekt** | **verbal** | **objekt** |
| SEMANTISKE ROLLER | **agens** | – | **patiens** |
|  | *Daada* |  lootii  | *ɓinngel'* |
|  | 'mor' | 'vaska' (aktiv, perfektiv) | 'unge' |

I den mediale setninga er subjektet knytt til både agens og patiens, og objektet manglar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR | **subjekt** | **verbal** |
| SEMANTISKE ROLLER | **agenspatiens** | – |
|  | *Daada* |  lootake  |
|  | 'mor' | 'vaska seg' (medium, perfektiv) |

I den passive setninga er subjektet knytt til patiens – eller meir generelt, den rolla som er knytt til objektet i ei aktiv setning. Agens er ikkje knytt til nokon syntaktisk funksjonskategori (men kan hevdast å vere underforstått), og det er ikkje noko objekt:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR | **subjekt** | **verbal** |  |
| SEMANTISKE ROLLER | **patiens** | – | **agens** |
|  | *Ɓinngel* |  lootaama  |  |
|  | 'unge' | 'blei vaska' (passiv, perfektiv) |  |

I dei fleste dialektane av fulfulde kan ikkje agens vere uttrykt i ei passiv setning, men nokre få godtek at agens er knytt til ein NP etter preposisjonen *e* 'med':

* **Passiv med uttrykt agens:Ɓinngel lootaama **e daada , ‘Ungen blei vaska av mor.’

Det er vanleg i språka i verda at agens ikkje kan vere uttrykt i passive setningar, og i dei språka der agens kan vere uttrykt i passive setningar, er det som regel vanlegast at setning manglar eit agens-ledd.
# Sirkel

Sirkel
Sirkel med omkrinsen markert.
Sirkel med ulike sirkeldelar markert: Boge, sektor og segment.
Ein **sirkel** er ei geometrisk form, ei lukka kurve, der alle punkta på kurva er like langt frå eit fast punkt, sentrum. Avstanden frå eit vilkårleg punkt på sirkelen til senteret blir kalla radius. Avstanden frå eit punkt på sirkelen til det motståande punktet på sirkelen, altså lengda til ei linje dratt som ein rett linje gjennom sentrum, blir kalla diameter. Diameteren er like lang som to radiusar.

Omkrinsen til ein sirkel er 2π gonger radiusen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Arealet av ein sirkel er π gonger kvadratet av radiusen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Ein del av ein sirkel blir kalla ein sirkelboge.

## Sjå au

* pi
* sirkelboge
* sfære
* storsirkel

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sirkel**
# Googol

Ein **googol** eller **gogol** er talet 10100 som er det same som 1 med 100 nullar bak.

Talet vart skildra i boka *Mathematics and the Imagination* frå 1940 av dei amerikanske matematikarane Edward Kasner og James R. Newman. Ordet oppstod i 1938 då Kasner spurte den ni-årige nevøen sin Milton Sirotta om eit høvande namn på eit ufatteleg stort tal.

I røynda er ingenting er så stort at det kan skildrast med ein googol. Derfor har talet heller ikkje mykje betydning i matematikk.
Talet på elementærpartiklar i det kjente universet er omtrent 2,5 x 1089 – mykje mindre enn ein googol som er 10100.

Uttrykket googolplex vart oppfunne i 1938 av matematikaren Edward Kasner, etter at nevøen hans hadde laga ordet *googol*.

Nettsøkemotoren Google er kalla opp etter googolen.

## Ein googol med siffer

10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000

## Sjå òg

* Googolplex
# Uranos

|  |
| --- |
| Uranos |
|  |
|  |
| Identifisert med | Uranus |
| Mor | Hemera, Gaia |
| Far | Khaos, Eter, Ophion |
| Ektefelle | Gaia |
| Barn | Afrodite, Brontes, Steropes, Eurymedon, Alcyoneus, Alpos, Enkelados, Eurytos, Gration, Hippolytos, Mimas, Pallas, Peloreus, Polybotes, Porphyrion, Anax, Damysos, Clytius, Ephialtes, Hoplodamus, Melia, Otus, Briareos, Cottus, Gyges, Okeanos, Koios, Krios, Hyperion, Iapetos, Kronos, Foibe, Mnemosyne, Rhea, Themis, Tethys, Theia, Alecto, Megaera, Arges, Tisiphone, Astraios, Telchines, Lyssa, Abseus, Syceus, Dione, Adanus, Aristaeus, Glauce, Aegaeon, Aetna, Athos, Basileia, Euonymus, Heimarmene, titan, kyklop, hekatonkheirer, Erinnyer |

Saturn (Kronos) skamfer Uranus (Uranos). Måleri av Giorgio Vasari og Gherardi Christofano frå 1500-talet.
**Uranos** er den eldste av dei greske gudane. Han personifiserte hinmmelkvelven. Sjølve namnet hans tyder ‘det som dekkjer’, altså himmelen. Han var høgt vørd av dei gamle grekarane av di han bringa varme, ljos og regn til jorda. Saman med kona si danna han det fyrste gudeparet og enda kaos.

Ifølgje var Uranos både son av og gift med Gaia, jordgudinna. Uranos var far til alle titanane, kyklopane og dei tre hekatoncheirane: monster med 100 armar og 50 hovud.

Uranos kasta dei opprørske kyklopane ned i Tartaros, ei slags behageleg underverd, og Gaia gav då titanen Kronos, den yngste av sønene til Uranos, ein sigd. Med denne overfalt han far sin og skar av han testiklane. Frå blodet oppstod gigantane, meliene og furiene. Det vert òg sagt at då blodet til Uranos trefte havet vart Afrodite fødd.

Då romarane tok inn Uranos i sin mytologi, gav dei han det nokså like namnet Uranus. Det er dette som har gjeve namn til planeten Uranus.

Uranos har òg mykje til felles med den vediske himmelguden Varuna, og forskarar som Robert Graves har hevda at namna har same opphav. Seinare forsking har i stor grad avkrefta denne teorien til fordel for ei avleiing av protogresk \**worsanos*, frå den protoindoeuropeiske rota \**wers-*, 'dryppa, fukta' (om regn).

## Sjå òg

* Rangi og Papa, eit liknande urgudepar frå stillehavsmytologien

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Uranos**
# Banehelling

Inklinasjon i (grøn) og andre baneparametrar.
**Banehelling** eller **inklinasjon** er ein av dei seks baneparameterane som viser forma og orienteringa til ei rotasjonsbane (keplerbane), og er vinkelavstanden til baneplanet frå referanseplanet (ofte ekvator til planeten eller ekliptikken) gitt i grader.

Det å inklinere tyder å bøye seg eller helle og danna ein spiss vinkel mot eit horisontalt plan.

Døme på inklinasjonsvinklar mellom ein satellitt og jorda:

* ein inklinasjon på 0 grader betyr at ein satellitt går i bane rundt ein ekvatorplanet til jorda, med same fartsretning som rotasjonsretninga til jorda.
* ein inklinasjon på 90 grader vil seie at satellitten går i polar bane, satellitten går altså rett over nord- og sørpolen til jorda.
* ein inklinasjon på 180 grader vil seie at satellitten går i bane rundt ekvatorplanet til jorda, men i motsett retning av jordrotasjonen.

## Inklinasjon i magnetisme

Innan magnetisme er inklinasjonen vinkelen mellom den jordmagnetiske feltvektoren og horisontalplanet.

## Kjelder
# 99942 Apofis

99942 Apofis| Oppdaging |
| --- |
| Oppdaga av | Roy A. Tucker David J. Tholen og Fabrizio Bernardi |
| Oppdagingsdato | 19. juni 2004 |
| Baneskildring |
| Epoke 26. november 2005 (JD 2453700,5) |
| Aphel | 164,351 mill. km (1,099 AE) |
| Perihel | 111,633 mill. km (0,746 AE) |
| Stor halvakse | 137,992 mill. km (0,922 AE) |
| Eksentrisitet | 0,191 |
| Snittavvik | 111,000° |
| Banehelling | 3,331° |
| Lengd på oppstigande knute | 204,466° |
| Perihelargument | 126,364° |
| Fysiske eigenskapar |
| Dimensjonar | ~250 m (estimert) |
| Masse | 2×1010 kg (estimert) |
| Snittettleik | ? g/cm³ |
| Unnsleppingsfart | ? |
| Rotasjonsperiode | ? d |
| Albedo | ? |
| spektralklasse | ? |
| Absolutt storleiksklasse *(H)* | 19,2 |
|  |

**99942 Apofis** eller **Apophis** er ein asteroide oppkalla etter det greske namnet på den egyptiske demonguden Apep. Asteroiden, som vart oppdaga den 19. juni 2004, er eit Near Earth Object (NEO), eller nærjordsobjekt, som tyder at han har ei bane som kryssar den til jorda.

I desember 2004 skapte asteroiden litt oppstuss då dei fyrste observasjonane tyda på at han kom til å treffe jorda i 2029. Seinare observasjonar kom med betre forutseiingar som fjerna mogelegheita for eit treff på jorda eller månen i 2029. Men det stod att ein moglegheit, at mens han passerer jorda i 2029 vil Apofis passera gjennom eit «gravitasjonelt nykelhol» — eit presist punkt i rommet, ikkje meir enn 400 meter breitt, som forandrar bana til asteroiden slik at han treffer jorda den 13. april 2036. Denne mogelegheita heldt asteroiden på nivå 1 på Torino Impact Hazard Scale heilt til august 2006, då faren for kollisjon vart sett ned til nivå 0. Asteroiden slo rekorden for det høgaste nivået på torinoskalaen med sitt nivå 4, sjølv om han berre hadde dette nivået ei kort stund.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **99942 Apofis**
# Sputnik-programmet

**Sputnik** (*Спутник* (reisefylgje)) var namnet på dei 10 fyrste sovtetiske romfarkostane.

### Sputnik 1

Sputnik 1 (Спутник-1), som vart skoten opp den 4 oktober 1957, var den fyrste kunstige lekamen som gjekk kring jordkloten. Oppgåva til Sputnik 1 var å syna at det var mogeleg å plassera ein kunstig lekam i jordbane. Sputnik 1 sende ut eit radiosignal som var fanga opp rundt heile kloten. Sputnik 1 synte at sovjetisk romindustri på denne tida var den som var lengst framme, noko som midt under den kalde krigen førte til uro i USA.

### Sputnik 2

Sputnik 2 (Спутник-2), som vart skoten opp den 3. november var den fyrste romfarkosten som hadde med ein passasjer. Passasjeren var hunden Laika.

### Sputnik 3

Sputnik 3 (Спутник-3) vart skoten opp frå Baikonur cosmodrome den 15 mai 1958. Bereraketten var ein modifisert R-7/SS-6 ICBM. SPutnik 3 var ein forskingssputnik som mellom anna skulle samla data om den øvre atmosfæren, men på grunn av ein feil med bandopptakaren som vart nytta for å lagra data klart ikkje sputnikken å utføra oppgåva si.

### Sputnik 4

Sputnik 4 (Спутник-4), som vart skoten opp den 15. mai 1960, var ein prototype som skulle prøva ut teknologien for å senna folk ut i verdsrommet.

### Sputnik 5

Sputnik 5 (Спутник-5), som vart skoten opp den 19. august 1960, hadde òg med to hundar, Strelka og Belka.

### Sputnik 6

Sputnik 6 (Спутник-6), som vart skoten opp den 1. desember 1960, hadde òg med to hundar, Pchelka og Mushka.

### Sputnik 7

### Sputnik 8

### Sputnik 9

### Sputnik 10
# 101955 Bennu

101955 Bennu|  |
| Oppdaging |
| Oppdaga av | Lincoln Near-Earth Asteroid Research |
| Oppdagingsstad | Experimental Test Site |
| Oppdagingsdato | 11. september 1999 |
| Nemningar |
| Provisorisk nemning | 1999 RQ36 |
| Småplanetkategori | Apollo-asteroide |
| Baneskildring |
| Epoke 1. januar 2011 |
| Aphel | 202,838 mill. km (1,356 AE) |
| Perihel | 134,173 mill. km (0,897 AE) |
| Stor halvakse | 168,506 mill. km (1,126 AE) |
| Eksentrisitet | 0,204 |
| Baneperiode | 436,649 døger (1,20 år) |
| Snittavvik | 101,704° |
| Banehelling | 6,035° |
| Lengd på oppstigande knute | 2,061° |
| Perihelargument | 66,223° |
| Fysiske eigenskapar |
| Snittdiameter | 484,44±0,3 meter |
| Rotasjonsperiode | 4,296 timar |
| Albedo | 0,044±0,002 |
| Spektralklasse | B-type-asteroide, F-type-asteroide |
| Absolutt storleiksklasse *(H)* | 20,41±0,02 |

Døme på steinar og kampesteinar på Bennu, med storleikar
Materiale frå Bennu ført attende til jorda
**101955 Bennu** er ein Apollo-asteroide. Yta er dekt av steinar og kampesteinar, og sjølve asteroiden er laust bunden saman.

Bennu vart vitja av romsonden OSIRIS-REx, som gjekk i bane kring Bennu mellom 3. desember 2018 og 10. mai 2021. OSIRIS-REx tok dessutan prøvar av Bennu 20. oktober 2020, og desse vart sleppte til jorda 24. september 2023 der dei landa i Utah i USA.

## Kjelder
# 1801

|  |
| --- |
| < **1801** > |
|  |
| 1799 | 1800 | **1801** | 1802 | 1803 |
| * Vitskap i 1801
 |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1801 Døde i 1801 Fødde i 1801 Hendingar i 1801 Nedleggingar i 1801  Skipingar i 1801  Vitskap i 1801 |

 |
|

| 1801 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1801 *MDCCCI* |
| Ab urbe condita | 2554 |
| Armensk kalender | 1250 ԹՎ ՌՄԾ |
| Kinesisk kalender | 4497 – 4498 ?申 – 辛酉 |
| Etiopisk kalender | 1793 – 1794 |
| Jødisk kalender | 5561 – 5562 |
| Iransk kalender | 1179 – 1180 |
| Islamsk kalender | 1216 – 1217 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1856 – 1857 |
| - *Shaka Samvat* | 1723 – 1724 |
| - *Kali Yuga* | 4902 – 4903 |

 |

 |

**1801** (romartal MDCCCI) var eit år som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

Åtaket på København, måleri av Christian August Lorentzen
 Paul I av Russland døydde 1. oktober 1801
### Utlandet

* 2. april: Åtaket på København. Britane stal eller øydela store delar av den dansk-norske flåten i København.
* Charles Hatchett oppdaga grunnstoffet niob.
* 16. november: New York Post kom ut første gong.

### Noreg

* 1. februar: Folketeljinga 1801, den første fullstendige og pålitelege folketeljinga i Noreg.
* 9. juli: Hans Nielsen Hauge fekk borgarbrev i Bergen.

## Fødde

*Sjå òg Fødde i 1801.*

* 21. januar: Christian H. Grosch, norsk arkitekt
* 1. februar: Thomas Cole, britisk-amerikansk målar
* 7. februar: James Busby, britisk-nyzealandsk politikar
* 21. februar: John Henry Newman, engelsk katolsk kardinal
* 1. juni: Brigham Young, USA-amerikansk kyrkjeleiar
* 14. juni: Peter Wilhelm Lund, dansk zoolog og paleontolog
* 30. juni: Frederic Bastiat, fransk økonom
* 27. juli: George Bidell Airy, engelsk astronom
* 17. august: Fredrika Bremer, svensk forfattar og feminist
* 3. november: Vincenzo Bellini italiensk komponist

## Døde

*Sjå òg Døde i 1801.*

* 21. januar: Peter Christian Abildgaard, dansk veterinær
* 7. februar: Daniel Chodowiecki, polsktysk målar
* 25. mars: Novalis, tysk diktar
* 1. oktober: Paul I av Russland, keisar

## Bakgrunnsstoff

<*   1800-talet  *><< 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 >>
# Koreografi

Koreografisk notasjon til baletten *La Bayadère*.
**Koreografi** (av klassisk gresk *χορός*, 'dans' og *γράφειν*, 'skriva') er det å utforma og skildra ein dans med omsyn til rørsler, steg og posisjonar, vanlegvis til eit visst stykke musikk. Ordet «koreografi» viser også til den ferdige dansekomposisjonen. I den vidaste tydinga blir koreografi òg nytta for andre sekvensar med rørsle, for eksempel i kampsportscenar i filmar.

Koreografi viste opphavleg til notasjon av danserørsler. Skriftlege oppteikningar av danserørsler blir gjerne kalla dansenotasjon.
Moderne koreografi utvikla seg etter reformer av Georges Noverre seint på 1700-talet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Koreografi» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juni 2009.*
* *Denne artikkelen bygger på «Koreografi» frå Wikipedia på svensk, den 8. november 2019.*
# 20. juli

**20. juli** er den 201. dagen i den gregorianske kalenderen (202. under skotår). Det er 164 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nasjonaldag i Colombia |

* Noreg: Flaggdag for Kronprins Haakon sin fødselsdag

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 20. juli i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Margareta, Margit og Marit |
| **Sverige** | Margareta og Greta |
| **Danmark** | Elias |

## Hendingar

### Utlandet

* 1402: I slaget ved Ankara sigra Timur Lenk og tok til fange sultanen Bayezid.
* 1810: Colombia erklærte sjølvstende frå Spania.

### Noreg

## Fødde

*Sjå òg Fødde den 20. juli.*

* 1822: Gregor Mendel, austerriksk genetikar
* 1885: Herman Wildenvey, norsk lyrikar
* 1919: Edmund Hillary, newzealandsk fjellklatrar
* 1925: Jacques Delors, fransk president i EU–kommisjonen
* 1925: Frantz Fanon, fransk forfattar
* 1936: Barbara Mikulski, amerikansk sosialarbeidar og politikar
* 1973: Kronprins Haakon, norsk tronarving
* 1986: Nicola Benedetti, skotsk fiolinist

## Døde

*Sjå òg Døde den 20. juli.*

* 1816: Gavriil Romanovitsj Derzjavin, russisk diktar og politikar
* 1823: Pave Pius VII
* 1870: Aasmund Olavsson Vinje, norsk forfattar og journalist
* 1944: Lars Hansen, norsk forfattar
* 1987: Margit Johnsen, norsk krigsseglar
* 1998: Arthur Berg, norsk journalist
* 2005: Finn Gustavsen, norsk politikar
* 2016: Radu Beligan, rumensk skodespelar, regissør og forfattar