# Kinesisk historie

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Kinesisk historie** er eit omfattande felt ettersom det veldige landet, som einaste sivilisasjonen i verda, har skriftlege kjelder utan avbrot frå dei siste 3500 åra. Kinesarane har tradisjon for å bruka dynastia herskarane deira høyrde til til å dela historia si inn i epokar. Dette har samanheng med at dynastiskifta ofte òg innebar endring i styreform, hovudstad og herskarklasse.

Sivilisasjonen i Kina oppstod ved Huangelva nordaust i landet og breidde seg deretter sørover.
Den eldste skrifta me kjenner er frå Shang-dynastiet (1600-1000-talet f.Kr.). Det vart utvikla relativt effektiv administrasjon der embetsmennene (ideelt sett) skulle veljast etter eksamenskarakterar, ikkje arv (som i samtidige Europa). Den tidlege utviklinga av ein statsideologi basert på konfutsianismen (som blei «statsfilosofi» under Han-dynastiet på 100-talet f.Kr.), og utviklinga av eit allment utbreidd skriftsystem (standardisert på 220-talet f.Kr) styrkte òg kinesisk sivilisasjon. Under Qing (1644–1912) nådde keisardømet om lag det geografiske området som omfattar den moderne Folkerepublikken Kina.

Politisk veksla Kina mellom å vere eit sameint storrike og å vere oppsplitta i mindre statar. Landa vart regelmessig angripne og to gonger erobra av andre folkeslag enn han-kinesarar. Samspel med den asiatiske omverda og ei rekkje bølgjer av inn- og utvandring har bidrege til å forma kinesiske folk og kulturar gjennom tidene.

## Den kinesiske antikken

### Xia-dynastiet (2070 fvt.-1600 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Xia-dynastiet.*
### Shang (1600 fvt.-1046 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Shang.*
### Zhou-dynastiet (1046 fvt.–256 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Zhou-dynastiet.*
### Vår- og haustannaltida (722 fvt.–476 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Vår- og haustannaltida.*
### Krigarrika-tida (476 fvt.–221 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Krigarrika-tida.*
## Qin-dynastiet (221 fvt.–207 fvt.)

*For meir om dette emnet, sjå Qin-dynastiet.*
## Han-dynastiet (202 fvt.–220)

*For meir om dette emnet, sjå Han-dynastiet.*
## Dei tre kongedøma (220–280)

*For meir om dette emnet, sjå Dei tre kongedøma i Kina.*
## Jin-dynastiet (266–420)

*For meir om dette emnet, sjå Jin-dynastiet (266-420).*
Sekstenkongerika var ein periode frå 304 til 439.

## Nord- og Sør-dynastia (420–589)

*For meir om dette emnet, sjå Nord- og Sør-dynastia.*
## Sui-dynastiet (581–618)

*For meir om dette emnet, sjå Sui-dynastiet.*
## Tang-dynastiet (618–907)

*For meir om dette emnet, sjå Tang-dynastiet.*
## Fem dynasti og ti kongerike-tida (907-960)

*For meir om dette emnet, sjå Fem dynasti og ti kongerike-tida.*
## Dynastia Liao, Song, Vestleg Xia, og Jin, 960–1276

Song-dynastiet vart skipa i 960 av keisar Taizu. Hovudstaden låg i Kaifeng (også kjend som Bianjing).

Khitanarane sitt Liao-dynasti (907-1125) herska over Mandsjuria, Mongolia og delar av nordlege Kina. Det vestlege Xia-dynastiet (1032-1227) vart skipa av tangutarstammar i dei noverande nordvestlege provinsane Gansu, Shaanxi og Ningxia.
Jursjenarar gjorde opprør mot Liao-herskarane, og skipa det yngre Jin-dynastiet i 1115. Liao-dynastiet mista makta heilt til Jin-dynastiet i 1125. Nokre flyktningar frå hoffet skipa det vestlege Liao i Sentral-Asia.

Mongolriket erobra det vestlege Xia i 1227, og Jin-dynastiet i 1234.

I den mongolsk-kontrollerte delen av Kina-regionen skipa Kublai Khan ein hovudstad nord for Luan-elva i 1256. Etter Möngke sin død (1259) hadde ikkje Mongolriket ein hovudstad. Storkhanen utropte seg sjølv som keisar av Kina i 1271, og skipa dermed formelt Yuan-dynastiet.

## Yuan-dynastiet (1271–1368)

*For meir om dette emnet, sjå Yuan-dynastiet.*
Det sørlege Song-dynastiet vart erobra av mongolarane i 1279.

## Ming-dynastiet (1368–1644)

*For meir om dette emnet, sjå Ming.*
## Qing-dynastiet (1644–1912)

*For meir om dette emnet, sjå Qing.*
Frå 1800-talet til ut på 1900-talet var landet for svakt til å slå attende europeisk kolonialisme og japansk invasjon. Samstundes var det interne konfliktar i landet.

## Etter Qing-dynastiet

Kommunistsigeren i den kinesiske borgarkrigen etablerte Folkerepublikken Kina på fastlandet, medan Republikken Kina si regjering heldt fram med å kontrollera Taiwan og nokre mindre øyar i Austkinahavet.

I 1989 fann det stad Demonstrasjonane på Den himmelske freds plass.

## Kjelder

Bibliografi
Yu, Yingshi (1986). Denis Twitchett; Michael Loewe, red. *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*. University of Cambridge Press. s. 455–458. ISBN 978-0-5212-4327-8. </ref> Migration and military expeditions led to the cultural assimilation of the south.<ref>Xu, Pingfang (2005). *The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective*. Yale University Press. s. 281. ISBN 978-0-300-09382-7.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Kinesisk historie» frå Wikipedia på bokmål, den 6. desember 2010.*
* *Delar av denne artikkelen bygger på «History of China» frå Wikipedia på engelsk, den 23. august 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Kinesisk historie**