Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pinyin

**Pinyin** (kinesisk 拼音; pinyin *pīnyīn*) er den offisielle metoden for å transkribere mandarin i Folkerepublikken Kina, Hong Kong, Macau, Republikken Kina (Taiwan), Malaysia og Singapore og har dei siste 50 åra vore den mest brukte metoden for å skrive mandarin i det latinske alfabetet. Pinyin blir òg nytta for å stave kinesiske namn i utanlandske publikasjonar og det blir nytta som inndata for å skrive kinesiske teikn på datamaskinar.

Pinyin blei utvikla av ein regjeringskomité i Folkerepublikken Kina og offentleggjord av den kinesiske regjeringa i 1958. Den internasjonale standardiseringskomiteen (ISO) tok i bruk pinyin som internasjonal standard i 1982. Systemet blei òg teke i bruk som nasjonal standard i Republikken Kina (Taiwan) 1. januar 2009.

## Fotnotar
# Standard mandarin

**Standard mandarin** eller **standardkinesisk** er ein dialekt av mandarinspråk som er offisielt språk i Kina, Taiwan og Singapore. Fonologien i talespråket byggjer på talemålet i Beijing. Ordforrådet og grammatikken følgjer som regel tradisjonen i mandarinspråka, slik at «mandarin» brukt av lekfolk ofte viser til standard mandarin. Språkforskarar bruker derimot alltid «mandarin» for å visa til alle mandarinspråka.

## Fonologi

### Stavinga

I samsvar med analysen til San Duanmu (2009) kan stavinga i mandarin delast i *opptakt* og *rim*. San Duanmu opererer med 55 ulike opptaktar, som er presenterte i Tabell 1, og 18 rim, som er presenterte i Tabell 2. I tillegg kan ei staving ha eitt av fire tonem, som er presenterte i Tabell 3. Ei staving kan òg vere tonemlaus; det tyder at ho har ein fonetisk tonegang som er føreseieleg ut frå tonemet til den føregåande stavinga. Opptakt + rim kan kombinerast til 386 ulike stavingar – om vi ser bort frå tonema. Om vi tek med tonema, har mandarin 1001 ulike stavingar. Dei 386 stavingane er presenterte i artikkelen Stavingane i mandarin.

| **Tabell 1. Dei 55 opptaktane i mandarin.** |
| --- |
| p | t | ts | ʈʂ | k | Ø |
| ph | th | tsh | ʈʂh | kh |  |
| pw | tw | tsw | ʈʂw | kw | w |
| phw | thw | tshw | ʈʂhw | khw |  |
| pj | tj | tsj |  |  | j |
| phj | thj | tshj |  |  |  |
|  |  | tsɥ |  |  | ɥ |
|  |  | tshɥ |  |  |  |
| f |  | s | ʂ | x |  |
| fw |  | sw | ʂw | xw |  |
|  |  | sj |  |  |  |
|  |  | sɥ |  |  |  |
| m | n |  |  |  |  |
| mw | nw |  |  |  |  |
| mj | nj |  |  |  |  |
|  | nɥ |  |  |  |  |
|  | l |  | ʐ |  |  |
|  | lw |  | ʐw |  |  |
|  | lj |  |  |  |  |
|  | lɥ |  |  |  |  |

| **Tabell 2. Dei 18 rima i mandarin.** |
| --- |
| i | y | u |  |  | in | uŋ |  |
|  | ǝ |  | ǝi | ǝu | ǝn | ǝŋ |  |
|  | a |  | ai | au | an | aŋ | aɚ |
| z | ʐ |  |  |  |  |  |  |

| **Tabell 3. Dei 4 tonema i mandarin.** |
| --- |
| *Nummer* | Tonem 1 | Tonem 2 | Tonem 3 | Tonem 4 |
| *Realisering* | Høg H | Stigande LH | Låg L | Fallande HL |
| *Skrivemåte på **a | **ā** | **á** | **ǎ** | **à** |

## Bibliografi

* San Duanmu 2009. *Syllable Structure. The Limits of Variation* Oxford: Oxford University Press.
# Telefon

Den tyske telefontypen *W48*, utvikla i 1948.
Moderne trådlaus telefon.
**Telefon** (frå gresk *tele*, 'fjern' og *phono*, 'lyd') er ein telekommunikasjonsinnretning som overførar lyd med hjelp av elektriske signal.

## Historie

Alexander Graham Bell snakkar i telefon for første gong i 1876 (skuespiller, 1926).
Dei opphavlege telefonane var det som i dag blir kalla analoge fastnettelefonar.
Mange reknar Alexander Graham Bell som oppfinnaren av telefonen, da han laga si utgåve i 1876. Andre reknar Philipp Reis som oppfinnar i 1860, men oppfinninga hans blir i dag vanlegvis sett på som ein føregangar til Bells eigentlege telefon. Den amerikanske kongressen anerkjente den 15. juni 2002 Antonio Meucci som den offisielle oppfinnaren av telefonen.

## Sjå òg

* telefonkiosk
* mobiltelefon

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Telefon**
# Kana

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Kana (fleirtyding).*
Utviklinga av hiragana og katakana (til venstre i kvar boks)
**Kana** (仮名, Kana) er skriftsystem i japansk skrift som har teikn som representerer individuelle stavingar. Dei står i kontrast til det kinesiske logografiske systemet som også blir brukt til å skriva japansk, kanji.

Det finst tre japanske kana-system: moderne hiragana, moderne katakana, og det eldre systemet kalla man'yōgana som desse systema byggjer på. Det finst også ulike variantar av dei moderne systema. Hiragana og katakana fungerer som to identiske stavingsskrifter, berre med forskjellige teikn. Det vil seia at systema har like mange teikn og representerer dei same lydane, men har ulik utsjånad i dei forskjellige systema og blir brukt i ulike samanhengar.

Dei to moderne systema, hiragana og katakana, blir brukt saman med kanji til å skriva japansk. Sidan japansk ikkje har så mange fonem, i tillegg til ein ganske streng stavingsstruktur, er kana-skriftsystema ein ganske nøyaktig representasjon av talt japansk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kana» frå Wikipedia på bokmål, den 13. mai 2019.*
# Man'yōgana

Sider frå *Genryaku kōbon Man'yōshū* frå 1000-talet.
Utviklinga av hiragana frå *man'yōgana*
**Man'yōgana** (万葉仮名) er eit gammalt skriftsystem for japansk som nytter kinesiske teikn til å uttrykka dei ulike språklydane. Dette var det første kanasystemet ein brukte til å skriva japansk, og er opphavet til dei moderne skriftsystema hiragana og katakana. Nøyaktig kva tid systemet blei utvikla er ukjend, men det var i bruk på midten av 600-talet. Namnet *man'yōgana* er avleidd frå *Man'yōshū*, ein diktantologi frå Nara-perioden skriven med man'yōgana.

Sjølv om tekstar som nytta dette systemet også kunne bruka kinesiske teikn som vanlege logogram, viser *man'yōgana* berre til bruken av kinesiske teikn med fonetiske verdiar. Desse verdiane kom frå dåtidas kinesiske uttale, eller i nokre høve japansk uttale av teikna. Til dørmes kunne teiknet 木 (som logografisk tyder 'tre') bli lese som lyden /mo/ (basert på mellomkinesisk [məwk]) eller /ko/ eller /kwi/ (som har tydinga 'tre' på gammaljapansk).

Forenkla versjonar av *man'yōgana* danna grunnlaget for dei to forskjellige moderne skriftsystema hiragana og katakana, som blir brukt til å skriva moderne japansk.

Katakana med dei tilsvarande teikna i *man'yōgana*. (Delane av *man'yōgana*-teikna som blei til katakana-teikn er markerte.
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Man'yōgana» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mai 2019.*
# Kinesisk kursiv stil

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Kursiv stil (til høgre) samanlikna med kinesisk normalstil (til venstre). |

Eit verk i kursiv stil utført av meisteren Huaisu.
**Kursiv stil** eller **graskrift** (forenkla kinesisk 草书, tradisjonell kinesisk 草書, pinyin *cǎoshū*) er ein kursiv stil av kinesisk kalligrafi og ein av dei fem grunnstilane.

Kursiv stil er raskast å skriva samanlikna med andre kinesiske kalligrafistilar. Dette er fordi teikna er forenkla og kvar strek kontinuerleg er lenkja til ein annan, slik at kvart skriftteikn blir skrive med eit einaste pennestrøk uten at penselen mistar kontakt med papiret.

Den utbreidde nemninga på skriftstilen, *grasskrift*, kjem av at teiknet 草 normalt tyder gras. Det har òg ei alternativ tyding som handskrift, manuskript, utkast eller skisse, som er den rette tydinga i denne samanhengen.

Stilen utvikla seg under Han-dynastiet (206 f.Kr.–220), då det byrja å bli vanleg å skriva med pensel og blekk. Seinare kom det òg til ein løpande stil, begge utvikla frå normalstilen og frå kansellispråket som tek betydeleg meir tid å skriva. På slutten av 100-talet hadde den kursive stilen modna. Den kanskje mest kjende meisteren som utøvde kursiv stil er Zhang Zhi (d. 192) som var pioner i stilen, og blir kalla «helgenen for kursiv stil» (草聖). Under Tang-dynastiet (618–907) blei den kursive stilen utvikla vidare til å bli meir kraftfull og uhemma. Nokre framifrå utøvarar av denne nyare kursive stile var Huaisu (737–799) og Zhang Xu, som var dei største utøvarane under dette dynastiet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kinesisk kursiv stil» frå Wikipedia på svensk, den 6. november 2021.*
	+ *Wikipedia på svensk oppgav desse kjeldene:*
* Lindqvist, Cecilia (1989). Tecknens Rike. Bonnier Fakta AB. ISBN 91-34-50857-0
* Berglund, Lars (1974). Kinesisk kalligrafi. Bo Cavefors Bokförlag. ISBN 91-504-0380-X
* Anderson, Jonas (VT10). Kalligrafi i Kina. Lunds universitet, Språk och litteraturcentrum.