Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lydskrift

Ei **lydskrift** eller eit **fonetisk alfabet** er eit skriftsystem som vert brukt innan for fonetikken, for å notera (også kalla transskribere) lydane i den menneskelege tala. Det finst fleire ulike lydskriftsystem:

1. Vitskapeleg og internasjonalt er det mest alminnelege det internasjonale fonetiske alfabetet (IPA).
2. I Noreg blir Norvegia brukt for å notere uttalen norske dialektar.
3. På internettet blir det ofte brukt SAMPA, ei ASCIIbasert utgåve av IPA.
# Hiragana

**Hiragana** er namnet på eitt av dei tre japanske skriftsystema. Det er eit stavingsbasert skriftsystem.

## Hiraganatabell

Dette er ein tabell over hiragana med Hepburn-translitterasjon. Eldre kana er vist med raud latinsk skrift.

|  |  |
| --- | --- |
| vokalar | yōon |
| あ *a* | い *i* | う *u* | え *e* | お *o* | (ya) | (yu) | (yo) |
|  |
| か *ka* | き *ki* | く *ku* | け *ke* | こ *ko* | きゃ *kya* | きゅ *kyu* | きょ *kyo* |
| さ *sa* | し *shi* | す *su* | せ *se* | そ *so* | しゃ *sha* | しゅ *shu* | しょ *sho* |
| た *ta* | ち *chi* | つ *tsu* | て *te* | と *to* | ちゃ *cha* | ちゅ *chu* | ちょ *cho* |
| な *na* | に *ni* | ぬ *nu* | ね *ne* | の *no* | にゃ *nya* | にゅ *nyu* | にょ *nyo* |
| は *ha* | ひ *hi* | ふ *fu* | へ *he* | ほ *ho* | ひゃ *hya* | ひゅ *hyu* | ひょ *hyo* |
| ま *ma* | み *mi* | む *mu* | め *me* | も *mo* | みゃ *mya* | みゅ *myu* | みょ *myo* |
| や *ya* |  | ゆ *yu* |  | よ *yo* |  |
| ら *ra* | り *ri* | る *ru* | れ *re* | ろ *ro* | りゃ *rya* | りゅ *ryu* | りょ *ryo* |
| わ *wa* | ゐ *wi* |  | ゑ *we* | を *o/wo* |  |
|  | ん *n* |  |
|  |
| が *ga* | ぎ *gi* | ぐ *gu* | げ *ge* | ご *go* | ぎゃ *gya* | ぎゅ *gyu* | ぎょ *gyo* |
| ざ *za* | じ *ji* | ず *zu* | ぜ *ze* | ぞ *zo* | じゃ *ja* | じゅ *ju* | じょ *jo* |
| だ *da* | ぢ *(ji)* | づ *(zu)* | で *de* | ど *do* | ぢゃ *(ja)* | ぢゅ *(ju)* | ぢょ *(jo)* |
| ば *ba* | び *bi* | ぶ *bu* | べ *be* | ぼ *bo* | びゃ *bya* | びゅ *byu* | びょ *byo* |
| ぱ *pa* | ぴ *pi* | ぷ *pu* | ぺ *pe* | ぽ *po* | ぴゃ *pya* | ぴゅ *pyu* | ぴょ *pyo* |

*ti* kan også bli stava てぃ.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hiragana Hiragana-kodetabell i Unicode
* Øvingsoppgåver
# Katakana

**Katakana** (片仮名, カタカナ eller かたかな) er eit av dei tre japanske skriftsystema, saman med hiragana og kanji. Katakana blir brukt til å skiva framandord, eigenamn og andre ord med ikkje-japansk opphav, slik som ordet for *datamaskin*: コンピューター (*konpyuutaa*).

Katakana er ei kanaskrift der kvart teikn utgjer ei staving, til dømes /a/ (ア) eller ein annan kombinasjon av ein konsonant og ein vokal, som ネ (*ne*). Det finst ingen enkelståande konsonantteikn i katakana, bortsett frå ン (*n*). Teika i katakana har rette former som gjer at det skil seg frå hiragana, som har meir avrunda teikn.

Det er til saman 104 teikn med 46 grunnteikn i systemet, nett slik som i hiragana.

|  |
| --- |
| Vokalar |
| ア *a* | イ *i* | ウ *u* | エ *e* | オ *o* |
|  |
| カ *ka* | キ *ki* | ク *ku* | ケ *ke* | コ *ko* |
| サ *sa* | シ *shi* | ス *su* | セ *se* | ソ *so* |
| タ *ta* | チ *chi* | ツ *tsu* | テ *te* | ト *to* |
| ナ *na* | ニ *ni* | ヌ *nu* | ネ *ne* | ノ *no* |
| ハ *ha* | ヒ *hi* | フ *fu* | ヘ *he* | ホ *ho* |
| マ *ma* | ミ *mi* | ム *mu* | メ *me* | モ *mo* |
| ヤ *ya* |  | ユ *yu* |  | ヨ *yo* |  |
| ラ *ra* | リ *ri* | ル *ru* | レ *re* | ロ *ro* |
| ワ *wa* |  | ヲ *wo* |  |
|  | ン *n* |  |
|  |
| ガ *ga* | ギ *gi* | グ *gu* | ゲ *ge* | ゴ *go* |
| ザ *za* | ジ *ji* | ズ *zu* | ゼ *ze* | ゾ *zo* |
| ダ *da* | ヂ *(ji)* | ヅ *(zu)* | デ *de* | ド *do* |
| バ *ba* | ビ *bi* | ブ *bu* | ベ *be* | ボ *bo* |
| パ *pa* | ピ *pi* | プ *pu* | ペ *pe* | ポ *po* |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Katakana» frå Wikipedia på bokmål, den 13. mai 2019.*
# Han-kinesarar

Han-kinesarar som framleis ber drakter frå Ming-dynastiet.
**Han-kinesarar** viser til ei etnisk gruppe frå Kina som etter dei fleste moderne definisjonar er den største folkegruppa i verda – nesten ein femtedel av menneska i verda. Ho er majoritetsgruppa i Folkerepublikken Kina (92 %) og Taiwan (98 %) og Singapore (75 %).

Kart over Han-riket rundt 100 f.Kr.
Ein nyttar uttrykket for å skilja majoriteten av kinesarar frå dei mange mindre etniske gruppene som finst i Kina. Namnet kjem frå Han-dynastiet som herska over dei delane av Kina som er kjerneområdet til han-kinesarane. Ofte nyttar ein nemningane «kinesarar» og «han-kinesarar» om einannan, men i Kina vert dette oppfatta som svært feil sidan det ikkje tek omsyn til dei 55 etniske minoritetane i landet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Han-kinesere» frå Wikipedia på bokmål, og «Han Chinese» frå Wikipedia på engelsk den 10. september 2009.*
# Japansk skrift

Ordet «kanji» skrive med kanji og hjelpeteikn frå hiragana.
**Japansk skrift** er eit sett av tre skriftsystem som kan brukast om kvarandre til å skriva japansk. To av dei, *hiragana* og *katakana*, er stavingsalfabet medan den tredje, *kanji*, er ei samling ideogram som byggjer på kinesisk skrift (hanzi).
Kanji og hiragana som regel blir brukt til å skriva japanske arveord, medan katakana gjerne blir brukt til lånord, framande namn og onomatopoetikon. I nokre høve blir kanji skrive saman med hjelpeteikn frå ei av dei andre skriftene for å visa uttale eller forklara ei tyding.

## Bakgrunnsstoff

* Lær japansk språk og skrift ved learnjapanesefree.com
# Skrift

Skulejente skriv for hand.
**Skrift** er eit samleomgrep brukt om teikn laga på ei flate som er meinte til å formidla språk. Ein kan laga skrift for hand ved å teikna eller rissa ved hjelp av ein reiskap, som penn på papir eller griffel på ei tavle, eller ved å trykka ferdiglaga bokstavar, til dømes ved hjelp av ein datamaskin, skrivemaskin eller ei trykkepresse.

## Sjå òg

* Glyff
* Grafem
* Skriftsystem
* Tekst

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Skrift**
# Daglegtale

**Daglegtale** eller **kvardagsspråk** er det språket folk snakkar til vanleg. Det skil seg frå fagspråk og såkalla høgspråk ved at det er meir uformelt og ofte mindre presist, men blir forstått av fleire og har dermed høgare kommunikasjonspotensiale.

Oppbygginga og ordbruken av daglegtalen skil seg frå skriftspråk. Daglegtalen kan til dømes innehalda heilt andre ord eller ha ei anna tyding for orda. Han har òg gjerne enklare setningskonstruksjonar enn det ein kan finna nedskrive.

I nokre samfunn der forskjellane mellom skriftspråk, standardspråk, eventuelt høgspråk og daglegtale store. Der kan bruk av daglegtale kan signalisera ein avslappa situasjon. Samstundes blir denne talemåten ofte sett på som galen eller slurvete. I lingvistikken finst det ikkje noko «dårleg» språk, i staden held ein føre at reglane for talespråket som er ulike.

Ei stor endring i det europeiske kulturlivet skjedde då europearar frå ulike land i løpet av mellomalderen og seinare tok til å skriva på kvardagsspråk, som fransk eller tysk, i staden for å bruka latin.

## Sjå òg

* Dialekt
* Sjargong
# Lånord

**Lånord** er ord som har komme inn i ordforrådet til eit språk frå eit anna språk, til skilnad frå arveord, som var ein del av ordforrådet då språket (eller språkfamilien det er ein del av) vart danna. Ofte kjem lånord inn i eit språk i lag med nye ting eller omgrep dei skildrar. Lånord som skil seg frå andre ord i språket i til dømes gjennom «framand» skrivemåte eller bøying blir også kalla framandord.

Lånordsforsking er viktig i språkhistorisk forsking, av fleire grunnar. For utforskinga av språkslektskap gjeld det å skilje mellom arveord og lånord. Der to språk har same ord for same meining, vil det vere argument for språkslektskap, men berre dersom ordet ikkje er eit lånord. Døme på tilfelle der dette er aktuelt, er spørsmålet om språkslektskap mellom uralske og tyrkiske språk, der lånord står sentralt.

Lånord kan også fortelje noko om tidlegare språksteg i det långjevande språket. Til dømes er det mange urnordiske lånord i finsk, ord som i finsk ikkje har gått gjennom dei lydendringane dei seinare gjekk gjennom i nordisk, slik at vi t.d. har *kuningas* «konge» og *rastas*, «trost» frå urnordisk *\*kuningaR* og *\*trastaR*, der a-en i suffikset forsvann i synkopetida i germansk.

## Sjå òg

* Lånord i norsk

## Kjelder
# Meijirestaurasjonen

Meiji-keisaren dreg frå Kyoto til Tokyo i 1868. Frå *Le Monde Illustre* i 1869.
Saigō Takamori, «den siste samuraien», var ein av dei som utløyste Meijirestaurasjonen.
**Meijirestaurasjonen** (japansk 明治維新 *meiji ishin*) var ei rad hendingar som fann stad i Japan frå 1866 til 1869, med 1868 som det mest avgjerande året. Han innleidde det historiske tidsrommet kjend som Meiji ('opplyst styre') i Japan, og førte til ei rekkje endringar i dei politiske og sosiale strukturane i landet. Keisaren som kom til makta under Meijirestaurasjonen fekk det posthume namnet Meiji Tenno.

## Keisarstyre

Den eigentlege «restaurasjonen» fann stad då den siste shogunen, Tokugawa Yoshinobu, gav makta attende til keisaren av Japan den 9. november 1867 og sa frå seg embetet sitt ti dagar seinare. Dette markerte slutten på Edo-perioden, som hadde vart frå 1600.

I januar 1868 braut Boshinkrigen ut der den tidlegare shogunen sine styrkar blei nedkjempa av hærane frå Chōshū og Satsuma. Etter dette kunne den tidlegare shogunen fråtakast all makt som så i namnet blei tilbakeført til keisaren.

Meijirestaurasjonen førte med seg at tidlegare føydale klassar (daimyoar og samuraiar) blei avskaffa til fordel for eit nytt oligarki. Han gjorde også ei rask industrialisering av Japan mogleg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Meijirestaurasjonen» frå Wikipedia på bokmål, den 31. januar 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Meiji Restauration» frå Wikipedia på engelsk, den 31. januar 2011.*

«Meiji» i *Store norske leksikon*, snl.no.