# Hanzi

*Hànzì* 'kinesisk(e) teikn' skrivne med tradisjonelle teikn (til venstre) og forenkla teikn (til høgre).
Kinesisk kalligrafi.
**Hanzi** (汉字 / 漢字, pinyin hànzì) er det kinesiske namnet på det kinesiske teiknsettet. Med tonar vert det **hànzì**. Det finst i to former, ei forenkla form (jamfør 汉字 *hànzì*) som vert brukt i mesteparten av Kina og i Singapore, og ei tradisjonell form (jamfør 漢字 *hànzì*) som vert nytta på Taiwan og i Hong Kong.

I Sør-Korea, der dei vert kalla 한자 / 漢字 *hanja*, vert mange av dei same teikna som i den tradisjonelle kinesiske forma nytta som eit supplement til det koreanske alfabetet hangul, koreansk 한굴 *hangeul*. I Nord-Korea vart 한자 / 漢字 *hanja* avskaffa i 1949, og ein nyttar berre det koreanske alfabetet, som her vert kalla 조선글 *joseongeul*. I Japan nyttar ein eit eige sett av teikn som vert kalla 漢字 kanji, der mange av dei tradisjonelle teikna er forenkla, men ikkje alltid dei same som i Kina. Teikna vart før òg nytta for å skrive vietnamesisk, og på dette språket heiter dei *Hán tự* ( 漢字), *chữ Hán* (𡨸漢), *chữ Nho* (𡨸儒) og *chữ Trung Quốc* (𡨸中國).

## Struktur

Kinesiske skriftteikn kan delast i seks grupper; uttalen som er oppgjeven, er den vi finn i standard mandarin:

1. 象形 *Xiàngxíng* eller **piktografiske teikn**, som opphavleg var teikningar av naturlege objekt, til dømes 山 *shān* ‘fjell', 人 *rén* ‘menneske’, 女 *nǚ* ‘kvinne’, 子 *zǐ* ‘barn’, 日 *rì* ‘sol, dag’ og 口 *kǒu* ‘munn, opning’. Jamfør tabellen nedanfor.
2. 指事 *Zhǐshì* eller **Enkle ideografiske teikn**, som gjev att abstrakte omgrep, til dømes talorda 一 *yī* 'éin', 二 *èr* 'to' og 三 *sān* 'tre'.
3. 會意 *Huìyì* eller **komplekse ideografiske teikn**, der tydinga heng saman med relasjonen mellom delane, til dømes 好 *hǎo* ‘vere god’, som er samansett av 女 *nǚ* ‘kvinne’ og 子 *zǐ* ‘barn’. Eit anna døme er 昌 *chāng* ‘klår, skinande’, som er sett saman av to soler, jf. 日 *rì* ‘sol, dag’.
4. 假借 *Jiǎjiè* eller **fonetiske lån** eller **rebusteikn**, der eit teikn blir nytta for å skrive eit morfem med liknande eller identisk uttale. Teiknet 來 *lái* er eigentleg eit piktografisk teikn med tydinga ‘kveite (korn)’, men det vert òg nytta for å skrive verbet *lái* ‘kome’.
5. 形聲 *Xíngshēng* eller **semantisk‐fonetiske kompositum**, som er teikn med to komponentar, ein *radikal* og eit *fonetikum*. Radikalen (også kalla klassifikator) gjev ein indikasjon om tydinga, medan fonetikumet gjev ein indikasjon om uttalen. Eit døme er verbet 唱 *chàng* ‘syngje’. Radikalen er 口 *kǒu* ‘munn, opning’, som fortel noko om tydinga: ein syng med munnen. Fonetikumet er 昌 *chāng* ‘klår, skinande’, som har ein uttale som ligg nær *chàng* ‘syngje’. 昌 *chāng* ‘klår, skinande’ finst som fonetikum i ei lang rekkje teikn, til dømes også i 倡 *chàng* ‘leiar, førar’, med radikalen 人 *rén* ‘menneske’, og 娼 *chàng* ‘prostituert’, med radikalen 女 *nǚ* ‘kvinne’.
6. 轉注 *Zhuǎnzhù* eller **gjensidig forklårande teikn**, eller teikn som blir nytta for fleire morfem med forskjellig uttale men skyld tyding. Det komplekse ideografiske teiknet 樂 *yuè* ‘musikk’ blei òg teke i bruk for å skrive morfemet *lè* ‘glede’.

Teikntypane 1, 2, 3 og 6 er reint tydingsbaserte, medan teikntypane 4 og 5 også er lydbaserte. Noko over 90% av alle kinesiske skriftteikn høyrer til type 5, semantisk‐fonetiske kompositum. Semantisk-fonetiske kompositum – eller nærskylde prinsipp – er òg kjende frå andre skriftsystem, som sumerisk kileskrift, egyptiske hieroglyfar og mayahieroglyfar.

Tabellen viser døme på piktografiske teikn, i eldre og moderne form. Når det ikkje er nokon skilnad på moderne tradisjonelle og moderne forenkla, er teikna berre tekne med i kolonnen for tradisjonelle.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Arkaiske** | **Seglskrift** | **Moderne tradisjonelle** | **Moderne forenkla** | **Uttale** | **Tyding** |
|  |  | 人 | — | rén | menneske |
|  |  | 女 | — | nǚ | kvinne |
|  |  | 子 | — | zǐ | barn |
|  |  | 日 | — | rì | sol; dag |
|  |  | 月 | — | yuè | måne; månad |
|  |  | 山 | — | shān | fjell |
|  |  | 川 | — | chuān | elv |
|  |  | 水 | — | shuǐ | vatn |
|  |  | 雨 | — | yǔ | regn |
|  |  | 竹 | — | zhú | bambus |
|  |  | 木 | — | mù | tre |
|  |  | 馬 | 马 | mǎ | hest |
|  |  | 鳥 | 鸟 | niǎo | fugl |
|  |  | 龜 | 龟 | guī | skjelpadde |
|  |  | 龍 | 龙 | lóng | drake |

### Radikalar

1. 一 丨 丶 丿 乙 亅
2. 二 亠 人 儿 入 八 冂 冖 冫 几 凵 刀 力 勹 匕 匚 匸 十 卜 卩 厂 厶 又
3. 口 囗 土 士 夂 夊 夕 大 女 子 宀 寸 小 尢 尸 屮 山 巛 工 己 巾 干 幺 广 廴 廾 弋 弓 彐 彡 彳
4. 心 戈 戶 手 支 攴 文 斗 斤 方 无 日 曰 月 木 欠 止 歹 殳 毋 比 毛 氏 气 水 火 爪 父 爻 爿 片 牙 牛 犬
5. 玄 玉 瓜 瓦 甘 生 用 田 疋 疒 癶 白 皮 皿 目 矛 矢 石 示 禸 禾 穴 立
6. 竹 米 糸 缶 网 羊 羽 老 而 耒 耳 聿 肉 臣 自 至 臼 舌 舛 舟 艮 色 艸 虍 虫 血 行 衣 襾
7. 見 角 言 谷 豆 豕 豸 貝 赤 走 足 身 車 辛 辰 辵 邑 酉 釆 里
8. 金 長 門 阜 隶 隹 雨 青 非
9. 面 革 韋 韭 音 頁 風 飛 食 首 香
10. 馬 骨 高 髟 鬥 鬯 鬲 鬼
11. 魚 鳥 鹵 鹿 麥 麻
12. 黄 黍 黑 黹
13. 黽 鼎 鼓 鼠
14. 鼻 齊
15. 齒
16. 龍 龜
17. 龠

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hanzi**