# Det internasjonale fonetiske alfabetet

*For staving av ord ved radiokommunikasjon, sjå bokstaveringsalfabet.*
Det **internasjonale fonetiske alfabetet** (i daglegtale *IPA-lydskrifta*, frå det engelske namnet *International Phonetic Alphabet*) er eit fonetisk alfabet som lingvistar brukar til å representera dei språklydane (fonar eller fonem) som taleorgana til mennesket kan produsera. IPA er meint å vera ein standard for lydskrift i alle språk. Dei fleste teikna kjem frå det latinske alfabetet, medan andre er tekne frå gresk og nokre få teikn som ikkje finst i noko skriftspråk.

## Pulmoniske konsonantar

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Artikulasjonsstad → | Labial | Koronal | Dorsal | Radikal | (ingen) |
| Artikulasjonsmåte ↓ | Bi­la­bial | La­bio–‐ den­tal | Den­tal | Al­veo­lar | Post-‐ al­veo­lar | Re­tro–‐ fleks | Pa­la­tal | Ve­lar | Uvu­lar | Fa­ryn–‐ gal | Epi–‐ glot­tal | Glot­tal |
| Nasal |    m |    ɱ |    n |    ɳ |    ɲ |    ŋ |    ɴ |   |
| Plosiv | p b | \* \* | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ |   | ʡ | ʔ |   |
| Frikativ | ɸ β | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ç ʝ | x ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h ɦ |
| Approks­imant |    β̞ |    ʋ |    ɹ |    ɻ |    j |    ɰ |   |   |   |
| Vibrant |    ʙ |  |    r |    \* |  |  |    ʀ |  |    \* |   |
| Flikk eller flapp |    \* |    † |    ɾ |    ɽ |   |  |   |   |    \* |   |
| Lateral Frikativ |  | ɬ ɮ | \*    | \*    | \*    |   |   |
| Lateral Approks­imant |  |    l |    ɭ |    ʎ |    ʟ |   |  |
| Lateral flapp |   |    ɺ |    \* |   |    \* |   |   |

* Stjerner (\*) markerer lydar som ikkje har offisielle IPA-symbol. Sjå artiklane om lydane for *ad hoc*-symbol brukt i litteraturen.
* Kross (†) markerer symbol som ikkje har offisiell Unicode-støtte. Frå mai 2005 gjeld dette labiodental flapp, som blir symbolisert ved *v* med ein krok på høgre side:
* I rader der symbola står i par (obstruentar), er symbolet til høgre ein stemt konsonant (bortsett frå [ɦ]). I dei andre radene står det enkle symbolet for ein stemt konsonant.
* Sjølv om det er eit felles symbol for dei koronale artikulasjonsstadene for alle konsonantar bortsett frå frikativar, blir symbola sett på som spesifikt alveolare, post-alveolare, osb., når ein tek for seg eitt enkelt språk, avhengig av korleis ein uttalar lyden på dette språket.
* Mørke område viser til artikulasjonar som ein reknar som umoglege.
* Symbola [ʁ, ʕ, ʢ] representerer anten stemte frikativar eller approksimantar.
* Det er meir forma på tunga enn stillinga hennar som skill frikativane [ʃ ʒ], [ɕ ʑ] og [ʂ ʐ].
* Den labiodentale nasalen [ɱ] er ikkje kjend som fonem i noko språk.

## Ikkje-pulmoniske konsonantar

|  | Bilabial | Labiodental | Dental | Alveolar | Postalveolar | Retrofleks | Palatal | Velar | Uvular | Epiglottal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ejektiv | Stopp | pʼ |  | tʼ | ʈʼ | cʼ | kʼ | qʼ | ʡʼ |
| Affrikat |  |  | t̪θʼ | tsʼ | t̠ʃʼ | ʈʂʼ |  | kxʼ | qχʼ |  |
| Frikativ | ɸʼ | fʼ | θʼ | sʼ | ʃʼ | ʂʼ | ɕʼ | xʼ | qʼ |  |
| Lateral affrikat |  |  | tɬʼ |  | cʎ̝̊ʼ | kʟ̝̊ʼ |  |  |  |  |
| Lateral frikativ |  |  | ɬʼ |  |  |  |  |  |  |  |
| Klikk | Tenuis | ʘ |  | ǀ | ǃ | ‼ | ǂ | ʞ |  |  |
| Stemt | ʘ̬ |  | ǀ̬ | ǃ̬ | ‼̬ | ǂ̬ |  |  |  |
| Nasal | ʘ̃ |  | ǀ̃ | ǃ̃ | ‼̃ | ǂ̃ |  |  |  |
| Tenuis lateral |  |  | ǁ |  |  |  |  |  |
| Stemt lateral |  |  | ǁ̬ |  |  |  |  |  |
| Implosiv | Stemt | ɓ |  | ɗ | ᶑ | ʄ | ɠ | ʛ |  |
| Ustemt | ɓ̥ |  | ɗ̥ | ᶑ̊ | ʄ̊ | ɠ̊ | ʛ̥ |  |

## Vokalar

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Endre | **Fremre** | **Nesten- fremre** | **Midtre** | **Nesten- bakre** | **Bakre** |
| **Trong** |

|  |
| --- |
| i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ • ʏ
• ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ə
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
æ
ɐ
a • ɶ
ɑ • ɒ |

 |
| **Nesten-trong** |
| **Halvtrong** |
| **Sentral** |
| **Halvopen** |
| **Nesten-open** |
| **Open** |

* Der symbola opptrer i par, er det til høgre ein runda vokal. Alle andre er urunda.

## Diakritiske teikn

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ɹ̩ n̩ | Syllabisk | e̯ ʊ̯ | Ikkje-syllabisk |
| tʰ dʰ | Aspirert
 |
| n̥ d̥ | Ustemt | s̬ t̬ | Stemt |
| b̤ a̤ | Luftfylt stemme | b̰ a̰ | Knirkerøyst |
| t̪ d̪ | Dental | t̼ d̼ | Lingval-labial |
| t̺ d̺ | Apikal | t̻ d̻ | Laminal |
| u̟ t̟ | Meir fremre | i̠ t̠ | Meir bakre |
| ɔ̹ x̹ | Meir runda | ɔ̜ x̜ʷ | Mindre runda |
| tʷ dʷ | Labialisert | tʲ dʲ | Palatalisert |
| tˠ dˠ | Velarisert | tˁ dˁ | Faryngalisert |
| ɫ z̴ | Velarisert *eller* faryngalisert |

## Suprasegmentale diakritikon

Suprasegmentale diakritika er teikn som blir nytta for å gje trykk, tonelag og lengde på vokalar og konsonantar.

| Teikn | Tyding og bruk | Eksempel |
| --- | --- | --- |
| ˈ | Viser staving som har hovudtrykk, og at tonelag 1 skal brukast. Skal plasserast til venstre for den aktuelle stavinga. | [ˈlʷoːʋən] - *loven* |
| ² | Viser staving som har hovudtrykk, og at tonelag 2 skal brukast. Skal plasserast til venstre for den aktuelle stavinga. | [²lʷoːʋən] - *låven* |
| ˜ | Viser cirkumfleks tonelag i einstavingsord. | [˜lʷɔːn] - trøndersk *låne* med apokope |
| ˌ | Viser staving som har bitrykk. Påverkar ikkje tonelag. |  |
| ː | Viser lang vokal eller konsonant i hovudtrykkstaving. Blir plassert etter den aktuelle lyden. | [²leːtə] - *lete* |
| ˑ | Viser halvlang vokal eller konsonant i bitrykkstaving. Blir plassert etter den aktuelle lyden. |  |

## Sjå òg

* Fonemisk transkripsjon
* Fonetisk transkripsjon
* NATOs fonetiske alfabet

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad for IPA
* Norske språklydar Arkivert 2007-02-09 ved Wayback Machine.. Interaktivt IPA-kart.
* Bra flash-basert høyrehjelpemiddel Arkivert 2006-10-21 ved Wayback Machine.