Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanji

Jente øver seg på å skriva kanji. Ukiyo-e-trykk av Yoshu Chikanobu frå 1897.
**Kanji** (japansk 漢字) er namnet på dei kinesisk-avleidde skriftteikna som blir brukte til å skriva japansk, i tillegg til dei to stavingsalfabeta hiragana og katakana. Namnet *kanji* tyder 'han[dynasti]-teikn', som på kinesisk heiter *hanzi*.

Kanji har mange likskapar med hanzi, men begge skriftspråka har òg gått gjennom endringar. Det er kome til nye teikn i Japan og eldre teikn har fått nye tydingar. I tillegg har skrifta i Folkerepublikken Kina gått gjennom reformer som gjer at japanarar ikkje utan vidare vil kjenna att alle dei kinesiske teikna.

## Kjelder

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Kanji» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mars 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Kanji**
# Hepburn-systemet

**Hepburn-systemet** er eit romaniseringssystem for å skriva japansk med latinske bokstavar. Det er det mest brukte transkripsjonssystemet for japansk. Systemet blei utvikla av den amerikanske misjonæren James Curtis Hepburn og kom fyrst i bruk gjennom ordboka hans frå 1887.

I Hepburn-systemet har vokalar same lydverdi som på spansk, medan konsonantane følgjer engelsk uttale.

## Romaniseringstabell fir hiragana med Hepburn-systemet

| あ *a* | い *i* | う *u* | え *e* | お *o* | (*ya*) | (*yu*) | (*yo*) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| か *ka* | き *ki* | く *ku* | け *ke* | こ *ko* | きゃ *kya* | きゅ *kyu* | きょ *kyo* |
| さ *sa* | し *shi* | す *su* | せ *se* | そ *so* | しゃ *sha* | しゅ *shu* | しょ *sho* |
| た *ta* | ち *chi* | つ *tsu* | て *te* | と *to* | ちゃ *cha* | ちゅ *chu* | ちょ *cho* |
| な *na* | に *ni* | ぬ *nu* | ね *ne* | の *no* | にゃ *nya* | にゅ *nyu* | にょ *nyo* |
| は *ha* | ひ *hi* | ふ *fu* | へ *he* | ほ *ho* | ひゃ *hya* | ひゅ *hyu* | ひょ *hyo* |
| ま *ma* | み *mi* | む *mu* | め *me* | も *mo* | みゃ *mya* | みゅ *myu* | みょ *myo* |
| や *ya* |  | ゆ *yu* |  | よ *yo* |  |
| ら *ra* | り *ri* | る *ru* | れ *re* | ろ *ro* | りゃ *rya* | りゅ *ryu* | りょ *ryo* |
| わ *wa* | ゐ *i*† |  | ゑ *e*† | を *wo*‡ |  |
|  | ん *n* |  |
|  |
| が *ga* | ぎ *gi* | ぐ *gu* | げ *ge* | ご *go* | ぎゃ *gya* | ぎゅ *gyu* | ぎょ *gyo* |
| ざ *za* | じ *ji* | ず *zu* | ぜ *ze* | ぞ *zo* | じゃ *ja* | じゅ *ju* | じょ *jo* |
| だ *da* | ぢ *(ji)* | づ *(zu)* | で *de* | ど *do* | ぢゃ *(ja)* | ぢゅ *(ju)* | ぢょ *(jo)* |
| ば *ba* | び *bi* | ぶ *bu* | べ *be* | ぼ *bo* | びゃ *bya* | びゅ *byu* | びょ *byo* |
| ぱ *pa* | ぴ *pi* | ぷ *pu* | ぺ *pe* | ぽ *po* | ぴゃ *pya* | ぴゅ *pyu* | ぴょ *pyo* |

## Kjelder
# Logogram

Egyptiske hieroglyfar på den kanopiske krukka til Senebtisi, ei adelskvinne som levde i det 12. egyptiske dynastiet rundt 1800 f.Kr.
**Logogram** (av logo- og -gram) er skriftteikn som gjev att heie ord eller morfem (ei eining med tyding i eit språk). Skriftsystem med logogram er til dømes egyptiske hieroglyfar og kinesisk skrift.

Andre typar skriftsystem er til dømes alfabet og abjadar, der kvart symbol (bokstav) først og fremst står for ein lyd eller ein lydkombinasjon. Slike system kan likevel også innehalda logoram, som ampersand (&), tal (som 1 og 100), matematiske symbol (som + og -) eller valutasymbol (som $ og €).

## Sjå òg

* Emoji
* Logo
* Symbol
* Syllabogram
* Rebus

## Kjelder
# Gamaljapansk

**Gamaljapansk** (japansk 上代日本語 , jōdai nihongo) er den eldste kjende forma av det japanske språket.

Det er vanskeleg å datera det til ein bestemt tidsbolk, men det er vanleg å rekna med at denne forma heldt seg til 794, då hovudstaden vart flytta frå Heijōkyō til Heiankyō. Å setta ei grense for når tidsbolken tok til er vanskelegare. Nokre japanske person- og stadnamn vert skrivne med gamle kinesiske teikn, som til dømes Wei Zhi i Soga om tre kongerike. Det er funne bitar av trefjøler og reliktar med inskripsjonar i utgravingar, men den fyrste lengre teksten er Kojiki frå 712. Ved å ta omsyn til dei eldste relikane har ein kome til semje om å rekna 712 som starten av perioden, noko som stemmer med Nara perioden (710-794). Ei meir formell datering, tufta på strengare krav, daterer starten på perioden til 794.

Mellom dei eldste skrive kjeldene finn ein *Kojiki* (712), *Fudoki* (720), *Nihonshoki* (720), og *Man'yōshū* (etter 771).

## Bakgrunnsstoff

* Learning Wa People's Language Arkivert 2007-10-12 ved Wayback Machine.
# Ryukyuspråk

|  |
| --- |
| **Ryukyuspråk** |
| **Klassifisering:** | japansk-ryukyu-språk**Ryukyuspråk** |
| **Vidare inndeling:** | * Amami, miyako, okinawa, kunigami, yaeyama, yonaguni
 |
| **Område:** | Ryukyuøyene |
|  |

**Ryukyu-språka** (altenativt namn: *hogen*) er den eine greina av japansk-ryukyu-språkfamilien. Den interne klassifiseringa av ryukyu-språka er det ein del usemje om, forskarane er likevel samde om at det er seks ulike ryukyu-språk. Dei blir alla snakka på Ryukyu-øyene, ei øygruppe som strekkjer seg frå Japan ned mot Taiwan.

## Språk

* Amami, blir snakka på Amami-øyene. Talarar: 130 000
* Miyako (miyako *myaaku hutsi*), blir snakka på: øyene i Miyako-distriktet. Talarar: 55 783
* Okinawa (okinawa *uchinaaguchi*) , blir snakka i dei sørlege og sentrale delane av Okinawa-øya og øyene rundt. Talarar: 900 000
* Kunigami, blir snakka i Yanbaru-distriktet på Okinawa-øya og på øyene rundt. Talarar: ???
* Yaeyama (yaeyama *yaima munii*), blir snakka på øyene i Yaeyama-distriktet. Talarar: 44 650
* Yonaguni, blir snakka på Yonaguni-øya i Yaeyama-distriktet. Talarar: 1 800

Språka er relativt nært kvarandre, talarar av dei mindre språka kan også okinawa. Avstanden mellom ryukyu-språka og japansk er større enn t.d. avstanden mellom engelsk og tysk.

Etter at Ryukyu-øyene vart annekterte av Japan på slutten av 1800-talet har det vorte ført ein sterk assimileringspolitikk frå Japan si side. På Okinawa-øya er det svært sjeldan at ungar lærer anna enn japansk, og sjølv om okinawa er det største av ryukyu-språka, har det få talarar under 20 år. Også dei andre språka har få unge morsmålstalarar.
# Hanja

**Hanja** (*han-teikn*), eller *hanmun* (한문; 漢文), nokre gonger omsett som **sino-koreanske teikn**, er det kinesiske skriftteikn (*hanzi*) blir kalla på koreansk. Meir spesifikt viser det til dei teikna som er brukt i det koreanske språket. Til forskjell frå japansk kanji, som har endra og forenkla mange teikn så er dei fleste hanjateikn nesten heilt like tradisjonell kinesisk hanzi.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hanja**
# Tradisjonell kinesisk skrift

«Mao Zedong» med tradisjonell kinesisk skrift, øvst, forenkla i midten og japansk skrift nedst.
**Tradisjonell kinesisk skrift** (trad. 繁體字 eller 正體字; forenkl. 繁体字; pinyin fántǐzì) er eitt av to standardiserte teiknsett for å skriva kinesisk. Teikna blei standardiserte under Han-dynastiet, og har endra seg lite sidan 400-talet. Tradisjonell kinesisk blei brukt i Folkerepublikken Kina fram til innføringa av forenkla kinesisk på 1950-talet. Taiwan, Hongkong, Macao og mange kinesiske utvandrarmiljø bruker framleis tradisjonell kinesisk. Tradisjonell kinesisk var òg stort sett i bruk i Japan fram til slutten av andre verdskrigen, før kanji gjekk gjennom ei eiga reform.

## Bakgrunnsstoff

* Evolution of Chinese Characters (engelsk)
* Chinese Characters and Cultures (engelsk)
* Traditional Chinese Flashcards (engelsk)

## Kjelder

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Traditionella kinesiska tecke» frå Wikipedia på svensk, den 14. mars 2011.*

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå «Traditional Chinese characters» frå Wikipedia på engelsk, den 14. mars 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Tradisjonell kinesisk» frå Wikipedia på bokmål, den 14. mars 2011.*
# Forenkla kinesisk

«Hanzi» med forenkla kinesisk skrift. Den tradisjonelle skrivemåten er 漢字.
**Forenkla kinesisk** (trad. 簡體中文, forenkla 簡體字, pinyin jiǎntizì) er ei skrift avleidd frå tradisjonell kinesisk skrift, og er eitt av to standardteiknsett for å skriva kinesisk. Skriftspråket blei utarbeidd og innført i 1950- og 1960-åra i Folkerepublikken Kina for å fremja lesekunne. Det er offisielt skriftspråk der og i Singapore, medan ein framleis bruker tradisjonell kinesisk i mellom anna Taiwan, Hongkong og Macao.

Forenklinga skjedde ved at ein minska talet på strekar i mange teikn, bytte ein del teikn ut med former basert på enklare kursivteikn. Ei rekkje teikn blei planmessig forenkla gjennom at ein bytte ut kompliserte former overalt der dei fanst. Andre blei forenkla utan eit slikt mønster, og er dermed ofte svært ulike dei tradisjonelle teikna. Ei rekkje teikn i forenkla skrift er likevel uendra frå den tradisjonelle.

## Forenklingsmetodar

Oversyn og døme på metodar:

1. Utbreidde, kompliserte teikn blei bytt ut med enklare teikn i mange ord:
	* 對 → 对; 觀 → 观; 風 → 风; osb.
2. Bruk av fonetiske ymbol:
	* 潔 → 洁; 鄰 → 邻; 極 → 极; osb.
3. Fjerning av delar:
	* 廣 → 广; 寧 → 宁; 滅 → 灭; osb.
4. Prenta former av kursiv handskrift:
	* 書 → 书; 長 → 长; 馬 → 马; osb.
5. Bruk av eldre, enklare kinesiske former:
	* 涙 → 泪; 網 → 网; 傑 → 杰; osb.
6. Nye samansetjingar av tilleggsstrekar:
	* 體 → 体; 塵 → 尘; 竃 → 灶; osb.
7. Nye samansetjingar av fonetiske teikn og tilleggstrekar:
	* 護 → 护; 驚 → 惊; 膚 → 肤; osb.
8. Samanslåing av teikn til eitt som høyrest likt ut:
	* 餘 → 余; 穀 → 谷; 後 → 后; osb.
9. Samanslåing av fleire teikn til eit nytt eller forenkla teikn:
	* 髮 & 發 → 发; 儘 & 盡 → 尽; 曆 & 歷 → 历; osb.
10. Systematisk forenkling av teikndelar:
	* 門 → 门; 閉 → 闭; 問 → 问; osb.
	* 馬 → 马; 騎 → 骑; 駕 → 驾; osb.
	* 鳥 → 鸟; 鴨 → 鸭; 鴕 → 鸵; osb.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Simplified Chinese characters» frå Wikipedia på engelsk, den 10. mars 2011.*