Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Marskrateret Becquerel

Periodisk lagdelt terreng i Becquerel fotografert av Mars Reconnaissance Orbiter
**Becquerel** er eit nedslagskrater i Arabia Terra på Mars. Det har ein diameter på 167 kilometer. Krateret har store avsetjingar av sediment, og det er mogeleg at det i desse sedimenta er spor etter syklusar i variasjonen til aksehellinga til Mars.

## Kjelder

* *Flying over Becquerel* - ESA
* *NASA Orbiter Finds Martian Rock Record With 10 Beats to the Bar* Arkivert 2011-06-11 ved Wayback Machine. - NASA

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Marskrateret Becquerel**
# Krateret Danielson

Danielson (største krateret, til høgre) fotografert av Mars Express
Blokkforma steinar i Danielson fotografert av Mars Reconnaissance Orbiter
Formasjon i Danielson med terrassar, fotografert av Mars Reconnaissance Orbiter
**Danielson** er eit nedslagskrater kring 60 kilometer i diameter i Arabia Terra på Mars. Det er fylt med
lagdelte sediment, mogelegvis i samband med ei grunnvasskjelde. Nokre av desse lagdelte sedimenta er i form av buttar.

## Kjelder

* *Mars crater shows evidence for climate evolution* - ESA

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Krateret Danielson**
# Krateret Eberswalde

Mars Express-bilete av Eberswalde (det mindre, deformerte krateret til høgre) og Holden (det største krateret, til venstre)
Deltaet i Eberswalde fotografert av Mars Global Surveyor
**Eberswalde** er eit krater i dei sørlege høglanda på Mars. Det har ein diameter på 65 kilometer og er delvis dekt av utkastet frå krateret Holden like ved.

På bilete tekne av Mars Global Surveyor vart det oppdaga eit elvedelta i krateret, eit teikn på at krateret ein gong kan ha hatt ein innsjø. Deltaet er ei opphøging i terrenger heller enn ei nedsenking grunna seinare prossessar som har verka i området.

## Kjelder

* *Rare martian lake delta spotted by Mars Express* - ESA

## Bakgrunnsstoff
# Gale på Mars

Gale-krateret med landingsellipsar for Curiosity teikna inn
**Gale** er eit nedslagskrater på Mars. Det har ein diameter på 154 kilometer, og har eit fjell i midten. Det er namnsett etter den australske astronomen Walter Frederick Gale. Det er estimert at Gale-krateret vart danna for 3,8 til 3,5 milliardar år sidan.

NASA-roveren Curiosity landa i Gale-krateret 6. august 2012.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
# Krateret Terby

Terby
Del av Terby fotografert av Mars Express. Lagdelingar og mogelege elvegrøfter er synlege
Datalaga perspektivsyn på ein del av Terby, basert på data frå Mars Express

**Terby** er eit nedslagskrater nord i Hellasbassenget på Mars. Det har ein diameter på kring 170 kilometer og er namnsett etter den belgiske astronomen Francois J. Terby.

På eit tidspunkt var krateret fylt av avsetjingar - anten frå vind eller vatn - og det er tydelege lagdelingar og terrassar nokre stader i krateret. I krateret finst det òg grøfter som kan ha vore gravne ut av vatn.

## Kjelder

* *Traces of the martian past in the Terby crater* - ESA
# 1764

|  |
| --- |
| < **1764** > |
|  |
| 1762 | 1763 | **1764** | 1765 | 1766 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1764 Døde i 1764 Fødde i 1764  Kultur i 1764 Nedleggingar i 1764  Skipingar i 1764 |

 |
|

| 1764 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1764 *MDCCLXIV* |
| Ab urbe condita | 2517 |
| Armensk kalender | 1213 ԹՎ ՌՄԺԳ |
| Kinesisk kalender | 4460 – 4461 ?未 – 甲申 |
| Etiopisk kalender | 1756 – 1757 |
| Jødisk kalender | 5524 – 5525 |
| Iransk kalender | 1142 – 1143 |
| Islamsk kalender | 1178 – 1179 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1819 – 1820 |
| - *Shaka Samvat* | 1686 – 1687 |
| - *Kali Yuga* | 4865 – 4866 |

 |

 |

**1764** (romartal MDCCLXIV) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

* 15. februar: Byen Saint Louis blei grunnlagd i Fransk Louisiana.

**Ukjend dato James Hargreaves konstruerte spinnemaskinen «Spinning Jenny».
* Beistet i Gévaudan byrja å spreie skrekk i Gévaudan i Frankrike.

### Noreg

## Fødde

*Sjå òg Fødde i 1764.*

* 5. april: Hans Jacob Grøgaard, norsk prest og forfattar
* 9. juli: Ann Radcliffe, engelsk forfattar
* 28. oktober: Christopher Bergh, norsk offiser
* 2. desember: Peder Bugge, norsk biskop

## Døde

 Hans Adolph Brorson døydde 3. juni. Måla av Johan Hörner
*Sjå òg Døde i 1764.*

* 3. juni: Hans Adolph Brorson, dansk prest
* 12. september: Jean-Philippe Rameau, fransk toneskapar
* 26. oktober: William Hogarth, engelsk kunstnar
* 20. desember: Erik Pontoppidan, dansk biskop

<*   1700-talet  *><< 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745 | 1746 | 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 >>
# 21. februar

**21. februar** er den 52. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 313 dagar att av året (314 under skotår).

## Merkedag

* Internasjonal dag for morsmål, innstifta av UNESCO.

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Flaggdag i Noreg for fødselsdagen til Kong Harald V. |  | Språkmartyrdagen eller *språkrørsledagen* i Bangladesh, til minne om bengaliopprøret som tok til i 1952, då landet fortsatt høyrde til Pakistan. |

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 21. februar i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Samuel, Selma og Celine |
| **Sverige** | Hilding |
| **Danmark** | Samuel |

**Helgendag i den katolske kyrkja: Den heilage Peter Damian

## Hendingar

### Utlandet

* 1281: Simon de Brion blei innsett som pave Martin IV.
* 1916: Første verdskrigen. Slaget om Verdun tok til.
* 1940: Nikolaus von Falkenhorst fekk i oppdrag å førebu det tyske åtaket på Danmark og Noreg.
* 1952: I Aust-Pakistan (noverande Bangladesh) opna politiet eld mot demonstrantar som kravde at bengali skulle vera statsspråk, og drap fire. Hendinga utløyste opprør over heile landet som seinare førte til sjølvstende for Bangladesh.

### Noreg

* 1612: Slaget ved Kölleryd, der svenskane leia av Jesper Mattson Cruus af Edeby sigra over danskane under kong Kristian IV.
* 1613: Mikhail Romanov vart vald til tsar i Russland.
* 1908: Norges Skiforbund vart stifta.
* 1916: Slaget ved Verdun tok til.

## Fødde

Kong Harald er fødd 21. februar
*Sjå òg Fødde den 21. februar.*

* 1838: Lars M. Bentsen, norsk politikar
* 1839: Walter Scott Dahl, norsk politikar
* 1844: Charles-Marie Widor, fransk komponist
* 1857: Johannes Okkenhaug, norsk politikar
* 1874: Konstantin Päts, president av Estland
* 1924: Robert Mugabe, zimbabwisk politikar
* 1933: Nina Simone, amerikansk songar
* 1937: Harald V av Noreg
* 1942: Margarethe von Trotta, tysk filmregissør
* 1946: Marianne Heske, norsk kunstnar
* 1950: Oddmund Hagen, norsk forfattar
* 1950: Håkan Nesser, svensk forfattar
* 1960: Rolf Falk-Larssen, norsk skøyteløpar
* 1977: Kristina Šmigun, estisk langrennsløpar

## Døde

*Sjå òg Døde den 21. februar.*

* 1513: Pave Julius II
* 1677: Baruch Spinoza, nederlandsk filosof
* 1861: Lars Levi Læstadius, svensk prest, botanikar og grunnleggjar av læstadianismen
* 1925: Ole O. Lian, norsk politikar
* 1949: Anders Beer Wilse, norsk fotograf
* 1965: Malcolm X, amerikansk borgarrettsforkjempar
* 1984: Mikhail Sjolokhov, sovjet-russisk forfattar
* 1991: O.C. Gundersen, norsk politikar
# Vest-Afrika

██ Vest-Afrika (SN-subregion)
██ Maghreb
**Vest-Afrika** er eit område vest i Afrika med kyst mot Atlanterhavet. Nord-Afrika og Sentral-Afrika er tilstøytande regionar.

Som definert av SN si statistikkavdeling har Vest-Africa 16 land og dekker rundt 5 million km²:

|  |  |
| --- | --- |
| * Benin
* Burkina Faso
* Côte d'Ivoire/Elfenbeinskysten
* Cape Verde
* Gambia
* Ghana
* Guinea
* Guinea-Bissau

  | * Liberia
* Mali
* Mauritania
* Niger
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
 |

Bortsett frå Mauritania er alle desse landa medlemmer i Economic Community of West African States, ECOWAS.

SN-regionen omfatter også det britiske territoriet Saint Helena, ei isolert øy sør i Atlanterhavet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «West Africa» frå Wikipedia på engelsk, den 28. mai 2009.*
# Indiahavet

|  |
| --- |
| Indiahavet |
| hav |
|  Topografisk kart over Indiahavet.  |
|  Indiahavet ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Indiahavet.

 Kart som viser Indiahavet.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Indian Ocean |

**Indiahavet** er det tredje største verdshavet. Det grensar til Stillehavet, som er det største, til Atlanterhavet, som er det nest største, og til Sørishavet. Indiahavet grensar mot landområde i Afrika, Asia og Australia.

## Utstrekking

Havet har ei flatevidd på 68 556 millionar km², og dekker om lag ein femtedel av havflata i verda. Det «mista» ein del i år 2000, då det internasjonale hydrogafilaget tok avgjerda om at Sørishavet skulle nå heilt opp til den 60. sørlege lengdegrada.

## Klima

To monsunar oppstår over Indiahavet. Nordaustmonsunen dekker Sri Lanka og Sør-India og varer frå desember til april. Sørvestmonsunen frå juni til oktober dekker resten av det indiske subkontinentet.

Syklonar oppstår nord i havet i mai-juni og oktober-november, og i januar-februar i den sørlege delen.

## Næring

Havet er ei viktig handelsrute for skipsfarten mellom verdsdelane. Ein driv fiske i nær sagt alle kystområda. Rundt 40 % av all havolje kjem frå Indiahavet.

På same måte som Middelhavet har Indiahavet bunde saman landområda som ligg rundt det, sjølv om dei ligg langt frå kvarandre. På grunn av dette vil ein mellom anna finna indisk og arabisk preg på språk og musikk i Aust-Afrika og spor etter afrikansk innvandring i India.

Fire viktige vassvegar gjer tilgang til havet: den egyptiske Suezkanalen, Bab el Mandeb utanfor Yemen og Djibouti, Hormuzsundet mellom Iran og Oman, og Malakkasundet mellom Indonesia og Malaysia.

Hamna i Madras, 1895
**Viktige hamner: Chennai (Madras) i India
* Colombo på Sri Lanka
* Durban i Sør-Afrika
* Jakarta i Indonesia
* Kolkata (Calcutta) i India
* Melbourne i Australia
* Mumbai (Bombay) i India
* Richards Bay i Sør-Afrika

## Namn

Indiahavet har fått namn etter India. Namnet India er igjen avleidd frå namnet på Induselva, som renn ut i havet.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Indiahavet**
# Sensur

*For einkvan som vurderer ein eksamen, sjå sensor.*
Sensurering av ei avis i Portugal i 1970.
**Sensur** er ei handling som held noko igjen frå allmugen, til dømes informasjon, bilete eller ytringar. Ordet blir mest brukt om desse handlingne utført av offentlege styresmakter, men kan også dreia seg om til dømes handlingar innan ei verksemd eller om éin enkeltperson, såkalla **sjølvsensur**. Årsaker til sensur kan vera at visse ting blir omfatta av tabu, kan avsløra viktige løyndommar, setja nokon i eit dårleg lys eller liknande. Både ytringsfridom og tilgang til informasjon er viktige demokratiske prinsipp, og opne samfunn er derfor forsiktige med sensur, som ein i staden gjerne set i samband med totalitære samfunn og propaganda.

## Politisk sensur

Politisk sensur er mest utbriedd i diktatur og totalitære statar, som fascistiske og kommunistiske statar, men autoritære regime sensurerer òg ofte tilgangen til media. I autoritære statar vert massemedia som aviser, bøker og filmar sensurerte. I Sovjetunionen vart òg musikk sensurert. Bøker skrivne av forfattarar som styresmaktene ikkje likar får ikkje alltid publisert det dei skriv.
Det hender òg at demokratiske statar vert freista til å nytta sensur. Dette skjedde til dømes i Storbrittania då regjeringa, i perioden oktober 1988 til september 1994, ikkje tillet at stemmen til medlemmar av Sinn Fein vart kringkasta. Forbodet omfatta fleire nordirske organisasjonar, men vart i samtida sett på som retta mot Gerry Adams.

### Sjølvsensur

I autoritære statar lyt forfattarar ofte vera forsiktige med kva dei skriv, for at bøkene ikkje skal verta stogga av sensuren. Dette vert kalla «sjølvsensur». Under 2. verdskrigen var sjølvsensur vanleg i okkuperte land.

### Sensur av Internett

Internett har ført til at det er vanskelegare å sensurera nyheiter, med fleire regjeringar filtrerer tilgangen til internettsider dei ikkje vil at innbyggarane skal ha tilgang til. Kina og Iran er eit typisk døme på dette. Andre døme er Tyrkia som freista å legga press på Twitter og USA som i 2013 blokkerte tilgang til den britiske avisa The Guardian frå militære basar, for å hindra tilgang til artiklar om varslaren Edward Snowden.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Kort historikk om sensur og ytringsfrihet
# Monterey

| Monterey |
| --- |
|  |
| Land Delstat Fylke | USA California Monterey County |
| Flatevidd | 31,735726, 30,468812 km² |
| Flatevidd  • By |  30,5 km² |
| Innbyggjarar  • By (2011) |  28246 |
| Høgd | 8 m |
| Tidssone | Pacific (UTC-8) |
| Postnummer | 93923, 93940, 93943, 93950, 93955 |
| **Nettstad:**  |

**Monterey** er ein kystby midt i den amerikanske delstaten California. Han ligg ved Montereybukta, 14 mil sør for San Francisco. I 2011 hadde byen eit folketal på litt over 28 000.

Monterey har fleire militærleirar og skular. Byen er også eit turistsenter med attraksjonar som Monterey Bay Aquarium, Cannery Row, Fisherman's Wharf og fleire festivalar.

## Historie

Monterey byrja som ein katolsk misjonsstasjon den gong heile California var den del av Nye Spania. Byen voks opp rundt misjonen San Carlo Borromeo ved Montereybukta, oppretta av fransiskanaren Junipero Serra den 3. mai 1770. Samtidig utropte Don Gaspar de Portola, leiaren for den meksikanske militærekspedisjon Alta California (den noverande amerikanske delstaten California) som spansk eige.

Kinesisk-amerikanske fiskarar i Monterey i 1875.
Misjonsstasjonen var del av Californiamisjonane, kjeda av til slutt 21 spanske *misiónes* som vart lagde frå San Diego til Sonoma, og var den viktigaste av stasjonane. Mellom 1777 og 1849 var byen hovudstad for California, under Spania, Mexico og USA i den rekkjefølgja.

Sidan 1840 har Monterey vore sete for eit katolsk bispedømme, som opphavleg omfatta «begge California», det vil seie også Baja California som fortsette å vere meksikansk territorium etter at USA annekterte Alta California.

Montery var ei viktig hamn for sardinfiske fram til 1950-talet, då fisket braut saman grunna overfiske.

## Kultur

Monterey er kjend frå fleire romanar av John Steinbeck, som *Tortilla Flat* (1935) og *Cannery Row* (1945).

Byen held ein årleg jazzfestival, Monterey Jazz Festival, og ein bluesfestival, Monterey Blues Festival. I 1967 blei det også halde ein vidkjend rockefestival her, Monterey Pop Festival.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Monterey» frå Wikipedia på bokmål, den 22. september 2009.*

* *Denne artikkelen bygger på «Monterey, California» frå Wikipedia på engelsk, og «Monterey» frå Wikipedia på svensk den 29. november 2012.*

«Monterey» i *Store norske leksikon*, snl.no.

Fotnotar