Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Van Allen-belte

Illustrasjon av det indre og ytre strålingsbeltet rundt jorda.
**Van Allen-belta** eller **strålingsbelta** til jorda er to torusforma belte med elektrisk ladde partikler, hovudsakleg proton og elektron, som er fanga av magnetfeltet til jorda.

Det indre strålingsbeltet vart påvist 31. januar 1958 ved hjelp av geigerteljaren ombord på den første amerikanske satellitten, Explorer I. Det består for det meste av proton med energi opp mot 600 MeV, og ligg mellom 700 og 6 000 km over jordoverflata. Protona i det indre strålingsbeltet oppstår når kosmisk stråling kolliderer med med atom i atmosfæren.

Det ytre strålingsbeltet strekkjer seg frå omtrent 15 000 til 25 000 km over jordoverflaten. Det består hovudsakleg av elektron, og varierer i intensitet etter solvindtilhøva. Partiklane i det ytre beltet inkluderer òg ion, for det meste proton, men òg ein liten prosentandel alfapartikler og oksygenion.

Van Allen-belta er oppkalt etter den amerikanske fysikaren James Van Allen, som leia utviklinga av dei vitskaplege instrumenta på satellitta Explorer I og Explorer III. Det er påvist tilsvarande strålingsbelte rundt andre planeter og himmellekamar som har magnetfelt sterke nok til å fange opp romplasma.

## Tyding for romfart og satellittar

### Den søratlantiske anomalien

Utstrekninga av den søratlantiske anomalien (560 km høgd)
Van Allen-belta ligg symmetrisk med den magnetiske aksen til jorda. Sidan denne ikkje er samanfallande med rotasjonsaksen, er strålinga frå det indre strålingsbeltet sterkast i området rundt Sør-Atlanterhavet og svakast nord i Stillehavet. Dette fører mellom anna til at satellittar som går i ein bane over «den søratlantiske anomalien» er ekstra utsett for stråling.

Hubble-teleskopet var opphavleg utstyrt med seks gyroskop, der berre fire var rekna for bruk ved observasjonar og dei to resterande var reservar. Berre eitt år etter oppskytinga i 1990 var to av gyroskopa sett ut av spel, delvis på grunn av auka stråling over den søratlantiske anomalien. I dag er berre to av gyroskopa i drift, og Hubble-teleskopet utfører på grunn av den auka risikoen for strålingsskadar ikkje observasjonar når det passerer dette området.

## Menneskeskapte strålingsbelte

Starfish Prime
9. juli 1962 utførte USA den kjernefysiske prøvesprenginga Starfish Prime høgt oppe i atmosfæren. Prøvesprenginga fann stad 400 km over Johnston Island i Stillehavet, og frigjorde energi tilsvarande 1,4 megatonn TNT. Enkelte av betapartiklane som oppstod etter sprenginga kolliderte med andre partiklar i atmosfæren, og skapte eit glødande lys på himmelen. Andre elektron med høg energi vart fanga opp av magnetfeltet, og danna eit svakt mellombels strålingsbelte som førte til skader på omtrent ein tredjedel av satellittane som fann seg i låg banehøgd.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Strålingsbelte» frå Wikipedia på bokmål, den 15. juni 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* 50 år siden Van Allen-beltene ble oppdaget – Norsk Romsenter
* Radiation belts –
# UFO

*Denne sida finst òg på høgnorsk — sjå «Hn/UFO».*
UFO i Brasil.
**Ufo** står for *uidentifisert flygande objekt*. Ordet vart opphavleg nytta om objekt som enno ikkje var identifiserte, men har i det seinare vore nytta som eit namn på fartøya til romvesen.

UFO, Jakobsdal, Linköping, Sweden
Interessa for ufoar byrja etter at Kenneth Arnold hevda å ha sett ein «flygande tallerken» 24. juni 1947 i nærleiken av Mount Rainier i Washington. Sidan har ufoane vore ei kjelde til fleire segner, songar, bøker, filmar og dokumentarar.

Under ei meiningsmåling i USA i 1996 kom det fram at 71 % av alle amerikanarar trudde at styremaktene deira heldt informasjon om ufoar skjult.

I Noreg høyrer ein med ujamne mellomrom historier om folk som har observert ufo. Døme på det er UFO-ringen på Espevær og nattlysa i Hessdalen.

## Bakgrunnsstoff

* - UFO Norge, organisasjon som samlar inn observasjonar i Noreg Arkivert 2011-05-15 ved Wayback Machine.

‎‎
# Krateret Mead

Radarbilete av Mead basert på data frå Magellan-sonden
**Mead** er eit nedslagskrater på Venus med ein diameter på 275 kilometer. Det er det største kjende nedslagskrateret på Venus.

## Kjelder

* *PIA00148: Venus - Mead Crater* - NASA Photojournal
# Romsonden Galileo

Galileo før oppskyting
Biletmosaikk av Europa sett saman av bilete frå Galileo
Galileo var ein romsonde send ut av NASA for å studere planeten Jupiter og Jupiter sine månar. Sonden, som er oppkalla etter astronomen Galileo Galilei, vart skoten opp den 18. oktober 1989 med romferja Atlantis på oppdrag STS-34. Sonden kom fram til Jupiter omtrent seks år seinare, den 7. desember 1995.
# Eininga rad

**Rad** er ei eining for absorbert dose av ioniserande stråling. Eininga vart fastlagt av Den internasjonale kommisjonen for radiologiske einingar (ICRU) i 1953. Han skal etter vedtak av CPGM (1975) erstattast med SI-eininga gray, som er lik 1 J/kg = 100 rad.

## Kjelder

* Rad. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 16. november 2013 frå
# Mars Reconnaissance Orbiter

Ein kunstnar si førestilling av MRO i bane over marsoverflata
MRO fotograferte den 19. februar 2008 eit snøskred i nærleiken av nordpolen på Mars. Dette biletet er eitt av få som viser pågåande geologisk aktivitet på Mars. Biletet er i falske fargar.
Jorda og månen fotografert av The High Resolution Imaging Science Experiment-kameraet (HiRISE) ifrå krinsløp rundt Mars.
**Mars Reconnaissance Orbiter** (**MRO**) er ein NASA-sonde i bane rundt planeten Mars. Romfartøyet kosta 720 millionar USD og blei bygd av Lockheed Martin under oppsyn av Jet Propulsion Laboratory (JPL). MRO blei skote opp 12. august 2005 og gjekk inn i bane rundt Mars 10. mars 2006. Etter fem månader med aerobremsing var MRO i november 2006 endeleg i banen som den skulle utføra dei vitskaplege observasjonane ifrå.

MRO har med seg ei rekkje vitskaplege instrument, som kamera, spektrometer og ein radar som ein nyttar til å analysera landformer, stratigrafi, mineral og is på Mars. Sonden banar veg for framtidige landingssondar med daglege rapportar om vêr- og bakkeforhold, studie av moglege landingsplassar og ved å fungera som ein mellomstasjon for kommunikasjon mellom marsoverflata og jorda. Telekommunikasjonssystemet om bord vil overføra meir data tilbake til jorda enn alle tidlegare interplanetariske ferder kombinert og vil som nemnt kunna fungera som ein kraftig reléstasjon for framtidige ubemanna marslandingar.

## Ferdmål

MRO vil vera verksam i to år, ifrå november 2006 til november 2008. Eit av hovudmåla med ferda er å kartleggja marslandskapet med høgoppløysningskameraet for å lettare kunna velja landingsstader for framtidige marslandingssondar. MRO spela ei viktig rolle då landingsstaden til Phoenix-sonden som skal utforska nordpolen til Mars skulle veljast.

## Bakgrunnsstoff

* MRO-nettstaden hjå NASA
* MRO-nettstaden hjå Jet Propulsion Laboratory
* Alle offentleggjorde MRO-bilete (NASA Photojournal)

## Fotnotar
# Marsmeteoritt

Marsmeteoritten shergotitt
**Marsmeteorittar** er meteorittar ein meiner har kome frå Mars. Av dei over over 61 000 meteorittane som er funne på jorda er 132 av dei blitt funne å stamma frå Mars (2014).

Marsmeteorittane kan inndelast i shergottitar, som er mafiske eller ultramafiske steinar, nakhlittar, som er rike på augitt, chassignittar, ei gruppe på to liknande meteorittar, og uklassifiserte meteorittar.

Mange marsmeteorittar er funne i Antarktis. Ein av desse meteorittane, EETA 79001, har fått namnet shergotitt, og inneheld karbonatmineral og uvanleg mykje karbon, som kan tolkast som opphavleg organisk materiale.

I 1996 fann forskarar frå NASA forsteina, bakterieliknande strukturar i ein 1,9 kg tung marsmeteoritt kalla ALH 84001 (Allan Hills 84001), frå Antarktis. Denne vart opphavleg henta ut av isen i 1984. Meteoritten er kring 3,9 milliardar år gamal. Han styrta ned på isen i Antarktis for kring 13 000 år sidan.

## Kjelder

* Bryhni, Inge (14. februar 2009), «Mars: meteoritter fra Mars», *Store norske leksikon*, henta 13. august 2014
* *Delar av denne artikkelen bygger på «Maritan meteorite» frå Wikipedia på engelsk, den 28. juli 2018.*
# 5261 Eureka

5261 Eureka| Oppdaging |
| --- |
| Oppdaga av | David H. Levy |
| Oppdagingsdato | 20. juni 1990 |
| Baneskildring |
| Epoke 14. juli 2004 (JD 2453200,5) |
| Aphel | 242,684 mill. km (1,622 AE) |
| Perihel | 213,132 mill. km (1,425 AE) |
| Stor halvakse | 227,908 mill. km (1,523 AE) |
| Eksentrisitet | 0,065 |
| Snittavvik | 104,086° |
| Banehelling | 20,280° |
| Lengd på oppstigande knute | 245,108° |
| Perihelargument | 95,361° |
| Fysiske eigenskapar |
| Dimensjonar | *ukjend* |
| Masse | *ukjend* |
| Snittettleik | *ukjend* |
| Unnsleppingsfart | *ukjend* |
| Rotasjonsperiode | *ukjend* |
| Albedo | *ukjend* |
| spektralklasse | *ukjend* |
| Absolutt storleiksklasse *(H)* | 16,1 |
|  |

**5261 Eureka** blei oppdaga frå Palomarobservatoriet 20. juni 1990 og visa seg å vera den fyrste kjende trojanske asteroiden til planeten Mars. Han fylgjer Mars (i L5-punktet) på ein avstand som berre varierer med 0,3 AE for kvart omløp (med ein sekulær trend oppå dette som endrar frå 1,5-1,8 AE rundt 1850 til 1,3-1,6 AE rundt 2400). Minimumsavstanden frå jorda, Venus og Jupiter er høvesvis 0,5, 0,8 og 3,5 AE.

Berekningar over lengre tidsperspektiv viser at banen er stabil. Kimmo A. Innanen og Seppo Mikkola poengterer at «motsett av det ein skulle tru er det klare empiriske bevis på stabilitet på rørsla rundt L4- og L5-punkta til alle dei terrestriske planetane i ei tidssamanheng på fleire millionar år».

Sidan da har andre marstrojanarar blitt identifisert, nemleg 1999 UJ7 på L4-punktet og 1998 VF31, 2001 DH47, 2001 FG24, og 2001 FR127 ved L5-punktet. Dei ko-orbitale 1998 QH56 og 1998 SD4 har ikkje i lagnaden sin å halde fram som trojanarar, dei vil bli avbøygde frå Mars i løpet av dei neste 500 000 åra.

## Referansar

* IAUC 5045
* IAUC 5047
* IAUC 5067
* IAUC 5075
# Apollinaris Patera

|  |
| --- |
| Apollinaris Patera |
|  Topografien til Apollinaris Patera og nærområda |
|  |
| Koordinatar | 9,3° S, 174,4°A |
| Høgd | 5 km |

Mars Global Surveyor-bilete av Apollinaris Patera. Kvite skyer heng over toppen av vulkanen.
**Apollinaris Patera** er ein skjoldvulkan på Mars. Han ligg på den sørlege halvkula nær ekvator, sør for skjoldvulkanen Elysium Mons på Elysium Planitia og nord for Gusev-krateret.

Apollinaris Patera er omtrent fem kilometer høg med ein grunndiameter på 296 km. Kalderaen har ein diameter på omtrent 80 km. Sjølve vulkanen er rundt tre milliardar år gamal eller meir.

Vulkanen blei namnsett i 1973 etter eit oppkome av varmt vatn på eit fjell nordvest for Roma i Italia.

## Fotnotar
# Ares Vallis

Landingsstaden til Mars Pathfinder fotografert av sonden sjølv i 1997
Klyngjer av yngre krater (sentrum-venstre) og krateret Oraibi (høgre) i Ares Vallis fotografert av Mars Express
**Ares Vallis** er ein elvedal på Mars. Han vart truleg danna for over 3,8 milliardar år sidan då store mengde vatn fløymde gjennom han. Dalen munnar ut i Chryse Planitia.

Romsonden Mars Pathfinder landa i dalen i 1997.

## Kjelder

* *Mars Express observes clusters of recent craters in Ares Vallis* - ESA

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Ares Vallis**
# Mamers Valles

Eit nedsøkk i Mamers Valles fotografert av Mars Express
**Mamers Valles** (latin for Mamersdalane) er eit dalsystem nord på Mars. Området har mogelege spor etter breaktivitet generelt og meir spesifikt mogelegvis steinbrear.

Mamers Valles er estimert å ha ein alder på kring 3,8 milliardar år, noko som plasserer det i hesperium-perioden. Materialet på dalbotnane er mykje yngre - kan henda nokre få millionar år eller mindre.

Rett vest/nordvest for Mamers Valles ligg landskapet Deuteronilus Mensae. Vidare nordvest ligg krateret Lyot.

## Kjelder