Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Episk dikt

**Episk dikt** eller **epos** er eit lengre dikt i bunden form som formidlar ei forteljing. Slike dikt er kjende frå langt attende i tid i fleire gamle kulturar. Gilgamesj-eposet, Iliaden, Odysseen er døme på klassiske epos, medan angelsaksiske Beowulf og norrøne Eddadikt er døme på germanske.

## Kjelder

* epos i *Store Norske Leksikon*

## Bakgrunnsstoff

* epos i *Store Norske Leksikon*
# Bismarck i Nord-Dakota

|  |
| --- |
| Bismarck |
| by |
|  |
| Land |  USA |
| Stat | Nord-Dakota |
| Fylke | Burleigh County |
| Areal | 87,381746 km² |
| Folketal |  73 622 (1. april 2020) |
| Grunnlagd | 1872 |
|  Bismarck i Nord-Dakota ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Bismarck i Nord-Dakota.

 Kart som viser Bismarck i Nord-Dakota.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Bismarck, North Dakota |

**Bismarck** er hovudstaden og den andre største byen i delstaten Nord-Dakota. Byen er òg hovudsete for fylket Burleigh. I 2000 vart det estimert at Bismarck hadde 55 532 innbyggjarar. Byen ligg ved Missourielva.

## Historie

Byen vart grunnlagd i 1872, og oppkalla etter Otto von Bismarck, som var ein tysk statsmann.

## Kjelder
# Steiermark

|  |
| --- |
| Steiermark |
| forbundsland |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land | Mal:Landdata Austerrike, Første østerrikske republikk |
| Hovudstad |  Graz  |
| Areal | 16 399,40 km² |
| Folketal |  1 271 716 (1. januar 2025) |
| Språk | Tysk |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Steiermark ﻿ / ﻿ |
|  Forbundslandet Steiermark i Austerrike

 Forbundslandet Steiermark i Austerrike

 |
| **Wikimedia Commons:**  Styria |

**Steiermark** (slovensk *Štajerska*) er eit forbundsland (*Bundesland*) i Austerrike. Hovudstaden er Graz, arealet er 16 400 km² og folketalet om lag 1 250 000. Steiermark ligg søraust i Austerrike, og har grense til Slovenia.

## Forvaltning

Steiermark omfattar 12 distrikt (*Bezirke*), som har namn etter administrasjonsseta, og ein såkalla Statuarstadt (Graz):

* Bruck-Mürzzuschlag
* Deutschlandsberg
* Graz-Umgebung
* Hartberg-Fürstenfeld
* Leibnitz
* Leoben
* Liezen
* Murau
* Murtal
* Südoststeiermark
* Voitsberg
* Weiz

## Soge

Før den første verdskrigen var Steiermark eit hertugdømme underlagt det austerrikske keiserdømmet. Ved oppløysinga av Austerrike-Ungarn i 1918 vart det gamle hertugdømmet delt, og ein stor del av det er i dag del av Slovenia. Det finst òg ein liten slovensk minoritet i den austerrikske delen av Steiermark.

Kart over Steiermark.
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Steiermark Offisiell nettstad
# Landkreis

Administrative nivå i Tyskland
Ein **Landkreis** eller ein **Kreis** (i Nordrhein-Westfalen og Schleswig-Holstein) er etter tysk kommunalrett ei samanslutning av kommunar (Gemeinde) og samtidig eit offentleg føretak som forvaltar eit område (*Gebietskörperschaft*). Landkretsen forvaltar sitt område i samsvar med prinsippet om kommunalt sjølvstyre. Samanlikna med norsk forvaltning svarer Landkreis best til fylke eller fylkeskommune.

Alle kretsar og landkretsar i Tyskland er delt inn i kommunar (*kreisangehörige Gemeinden*). Talet på kommunar i ein krets varierer frå 6 til 235. Byar med meir enn 100 000 innbyggjarar (i somme forbundsland òg mindre byar) er i dei fleste forbundsland kretsfrie (*kreisfreie Städte*), det vil seie at dei ikkje høyrer inn under nokon krets.

Kva for offentlege oppgåver kretsane har, kan variere. Bustadbygging, vegar (*Kreisstraßen*), helsevesen, katastrofeberedskap, mattilsyn, avfallshandsaming, kollektivtransport og sosialhjelp er oppgåver som til vanleg ligg til kretsen. I tillegg til å yte tenester på vegne av kommunane fungerer kretsen òg som staten sin forlenga arm i distrikta og fører tilsyn med kommunane. Enkelte kretsar er fullkommunalisert, det vil sei at det statlege overoppsynet er overdratt kretsen. Kretsen finansierar si verksemd ved å krevje ein avgift (*Kreisumlage*) av kommunane.

Administrasjon og politisk leiing av kretsen er lagt til ein *Kreisstadt*. Her har den politisk valde *Kreistag* sitt sete, vald for fem år (i Bayern seks). Dette vert leia av ein *Landrat*.

Ordet Kreis går tilbake til det tsjekkiske ordet *kraj* («land»). Tidleg på 1800-talet prøvde den prøyssiske statsmannen Freiherr vom Stein å innføre ei form for lokalt styre òg i landdistrikta. Først mot slutten av hundreåret vart forslaget realisert, og dei første kretsordningane innført i dei prøyssiske provinsane Westfalen (1886) og Rheinprovinz (1887).

Alle Tyskland sine 295 landkretsar er tilslutta forbundet *Deutscher Landkreistag*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Landkreis» frå Wikipedia på bokmål, den 10. juni 2007.*

## Bakgrunnsstoff

* Deutscher Landkreistag
* Kreisnavigator - oversikt over landkretsar
# Språk i Den europeiske unionen

**Språk i Den europeiske unionen** gjev oversyn over dei 23 offisielle språka i Den europeiske unionen.

| ISO | Språk | Offisielt i | EU på språket sitt namn |
| --- | --- | --- | --- |
| bg | Bulgarsk |  Bulgaria | Европейски съюз |
| da | Dansk |  Danmark | Den Europæiske Union |
| en | Engelsk |  Irland (med irsk)  Malta (med maltesisk)  Storbritannia | European Union |
| et | Estisk |  Estland | Euroopa Liit |
| fi | Finsk |  Finland (med svensk) | Euroopan unioni |
| fr | Fransk |  Belgia (med nederlandsk)  Frankrike  Luxembourg (med tysk og luxembourgsk) | Union européenne |
| el | Gresk |  Hellas  Kypros (med tyrkisk) | Ευρωπαϊκή Ένωση |
| ga | Irsk |  Irland (med engelsk) | An tAontas Eorpach |
| it | Italiensk |  Italia | Unione Europea |
| lv | Latvisk |  Latvia | Eiropas Savienība |
| lt | Litauisk |  Litauen | Europos Sąjunga |
| mt | Maltesisk |  Malta (med engelsk) | Unjoni Ewropea |
| nl | Nederlandsk |  Belgia (med fransk)  Nederland | Europese Unie |
| pl | Polsk |  Polen | Unia Europejska |
| pt | Portugisisk |  Portugal | União Europeia |
| ro | Rumensk |  Romania | Uniunea Europeană |
| sk | Slovakisk |  Slovakia | Európska únia |
| sl | Slovensk |  Slovenia | Evropska unija |
| es | Spansk |  Spania | Unión Europea |
| sv | Svensk |  Finland (med finsk)  Sverige | Europeiska unionen |
| cs | Tsjekkisk |  Tsjekkia | Evropská unie |
| de | Tysk |  Austerrike  Luxembourg (med fransk og luxembourgsk)  Tyskland | Europäische Union |
| hu | Ungarsk |  Ungarn | Európai Unió |
# Språkrådet

*Denne artikkelen handlar om det norske Språkrådet. For rådet med same namn i Sverige, sjå Språkrådet i Sverige.*

|  |
| --- |
| Språkrådet |
|  |
|  |
|  |
| Org.form | Organisasjonsledd |
| Org.nr. | 971527404 |
| Skipa | 2005 |
| Forgjengar(ar) | Norsk språkråd |
| Morselskap | Kulturdepartementet |
| Hovudkontor | Oslo |
| Land | Noreg |
| Styreleiar | Ingrid Vad Nilsen |
| Nettstad |  (bokmål) |

**Språkrådet** er staten sitt fagorgan i spørsmål om norsk språk. Språkrådet har som hovudoppgåve å verna norsk språk, og styrkja statusen til norsk i notid og framtid. Det gjeld både norsk språk generelt og den nynorske målforma spesielt. I tillegg skal Språkrådet ta omsyn til språkstoda som heilskap i landet, dvs. interessene til nordmenn med anna morsmål enn norsk. Språkrådet skal vidare observera og vurdera språkutviklinga i landet, og på det grunnlaget skal ein òg driva språknormering.

## Oppgåver

Språkrådet skal verna norsk språk, og fører tilsyn med språklova for å hindra at språket vert «utvatna». Dei forvaltar rettskrivninga i nynorsk og bokmål, og godkjenner norske ordbøker og ordlistar til bruk i skulen. Vidare gjev dei og gjev råd om stadnamn og andre språklege emne, og arbeidar for at offentlege og private aktørar i Noreg brukar eit klart språk som er lettfatteleg for målgruppa. Språkrådet fremjar norsk teiknspråk og dei nasjonale minoritetsspråka som kvensk og romani. Språkrådet samarbeidar òg med språkinstitusjonar i andre land, mellom anna for å sikra nabospråkforståing i Norden.

## Soge

Stortinget slutta seg i 2003 til eit forslag om å omdanna Norsk språkråd til eit nasjonalt kompetansesenter for norsk språk. Språkrådet vart skipa 1. januar 2005, og avløyste då Norsk språkråd. Ved brev frå Kultur- og kyrkjedepartementet 18. mai 2005 vart det fastsett at namnet skulle vera *Språkrådet*. Språkrådet sin første direktør var Sylfest Lomheim.

## Leiing

Språkrådet har eit sekretariat som vert leidd av ein direktør i åremålsstilling. Sidan 1. januar 2024 har Ingrid Vad Nilsen vore styreleiar. Språkrådet har eit styre som er oppnemnt av Kulturdepartementet.

Medlemene i styret møtet i prinsippet som einskildpersonar, og ikkje som representantar for eit lag eller ein institusjon, slik tilfellet var med representasjonen i det gamle Norsk språkråd.

## Fagråd

Språkrådet har fire fagråd som skal gje fagleg støtte til sekretariatet og styret:

* Fagrådet for fagspråk og språk i samfunn og høgare utdanning
* Fagrådet for skule og offentleg forvaltning
* Fagrådet for normering og språkobservasjon
* Fagrådet for stadnamn

Av desse fagråda er Fagrådet for normering og språkobservasjon det som liknar mest på det som var Fagnemnda i Norsk språkråd, men til liks med dei andre fagråda har det berre ein rådgjevande funksjon.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Kyivriket

Kyivriket på 1000-talet
**Kyivriket** (òg kjent som **Kyiv-Rus** eller **Rus’**; ukrainsk Київська Русь, *Kyjivs’ka Rus’*; russisk Киевская Русь, *Kijevskaja Rus’*, kyrkjeslavisk Кыѥвьска Рѹсь, *Kyjev’ska Rus’*, stundom vert den noko unøyaktige forma **Kyiv-Russland** òg nytta på norsk) var ein stat som eksisterte frå om lag 880 til midten på 1100-talet. Sentrum i riket låg i Dneprdalen i dagens Ukraina og omfatta òg dagens Kviterussland og sentrale delar av det som i dag er den europeiske delen av Russland, ikke minst Opolje-området nordaust for Moskva med byar som Vladimir, Suzdal og Jaroslavl.

Riket var den første slaviske statsdanninga. Sentralt i danninga av riket var nordiske varjagar, spesielt Oleg av Novgorod.

Skal ein tru den såkalla Nestorkrønika, som blei skriven i Holeklosteret i Kyiv omkring år 1100, blei riket grunnlagt av den skandinaviske hovdingen Rurik i året 862. Krøniken fortel om ein skandinavisk hovding som blei bede av dei slaviske og finske stammene i Nord-Russland om å kome og herske over dei. Landet vårt er stort og rikt, men det er ikkje nokon orden der, sa dei finske og slaviske stammene til Rurik, etter kva krønika fortel. Rurik slo seg ned i Aldeigjuborg, byen som i dag heiter Staraja Ladoga, som ligg like sør for Ladoga. Etterfølgarane til Rurik skaffa seg så kontroll fyrst med Novgorod og sidan med Kyiv. Då Kyiv blei innteke av dei skandinaviske varjagaene, hadde dei skaffa seg kontroll med mesteparten av handelsruta frå Austersjøen til Svartehavet, sjølve hovudvegen frå Skandinavia til Konstantinopel.
Opplysningane om kva som skjedde då Kyiv-riket blei grunnlagt, er sjølvsagt ikkje pålitelege, men speglar dei minna ein hadde meir enn 200 år seinare om det som var hendt. At det var eit sterkt skandinavisk element blant dei som la grunnen for riket, er det liten grunn til ikkje å tru.

På 1200-talet gjekk staten i oppløysing, mellom anna på grunn av mongolinvasjonen og mindre handel etter plyndringa av Konstantinopel under det fjerde krosstoget. Kyivriket blei etterfølgd av fleire småstatar, mellom anna Vladimir-Suzdal, Galitsj-Volynia og Republikken Novgorod.

## Sjå òg

* Rusarar
# Aktiv

**Aktiv** er eit grammatisk trekk i kategorien diatese. Det er ei form av verbet som tillet tilordning av den semantiske rolla agens til subjektet i setninga.

## Kjelder
# Det Norske Akademi for Språk og Litteratur

|  |
| --- |
| Det Norske Akademi for Språk og Litteratur |
|  |
| Type | forening/lag/innretning |
| Org.nummer | 990065683 |
| Skipa | 7. mai 1953 |
| Hovudkontor | Oslo |
| Leiar | John Ole Askedal |
| Nettstad |   |

**Det Norske Akademi for Språk og Litteratur** (stava slik sidan 2013) vert ofte berre kalla **Det Norske Akademi** og er eit privat norsk akademi, organisert som allmennyttig organisasjon. Akademiet vart skipa 7. mai 1953 etter initiativ frå mellom andre Arnulf Øverland, Sigurd Hoel, A.H. Winsnes, C. J. Hambro, Cora Sandel og Francis Bull, for å «skape en stabiliserende faktor i sprogutviklingen og gjenreise respekten for skriftsproget» og «til vern om det norske riksmål og dets litteratur og til fremme av et fritt og allsidig åndsliv i Norge», med dei nasjonale akademia i mellom andre Frankrike (Académie française) medlemmane vert valde på livstid etter akademiske eller kulturelle merittar.

I 2016 var medlemmane: Nils August Andresen, John Ole Askedal, Bodil Aurstad, Kjetil Bang-Hansen, Trond Berg Eriksen, Liv Bliksrud, Tor Bomann-Larsen, Sjur Brækhus, Fredrik Bull-Hansen, Bentein Baardson, Lars Saabye Christensen, Arnold Eidslott, Thor Falkanger, Ivo de Figueiredo, Lise Fjeldstad, Dagfinn Føllesdal, Cathrine Grøndahl, Karin Gundersen, Tor Guttu, Erik Fosnes Hansen, Håkon Harket, Per Egil Hegge, Nils Heyerdahl, Christian Janss Anine Kierulf, Knut Kleve, Egil Kraggerud, Sissel Lange-Nielsen, Mari Lending, Tom Lotherington, Helge Nordahl, William Nygaard, Kjell Arild Pollestad, Arthur O. Sandved, Francis Sejersted, Hilde Sejersted, Ole Michael Selberg, Rune Slagstad, Arild Stubhaug, Henrik Syse, Jan Jakob Tønseth, Helene Uri, Trond Vernegg, Finn-Erik Vinje, Egil A. Wyller, Peter Normann Waage, Vigdis Ystad, Knut Ødegård.

Jørn Lund (Danmark) er korresponderande medlem.

Presidiet består av: Nils Heyerdahl (preses), Karin Gundersen, Helene Uri, Per Qvale og Erik Fosnes Hansen.

I 2004 markerte Akademiet 50-årsjubileet med utgjevinga av diktsamlinga *50 år – 50 dikt*, og ved 60-årsjubileet kom *Norsk grammatikk. Riksmål og moderat bokmål*.

Det Norske Akademi var frå 1972 til 2005 representert med to representantar i Norsk språkråd.

## Preses

* 1953–1959: Arnulf Øverland
* 1959–1965: A. H. Winsnes
* 1965–1967: Erik Krag
* 1967–1982: Asbjørn Aarnes
* 1982–1988: Øistein Parmann
* 1988–1995: Helge Nordahl
* 1995–2011: Lars Roar Langslet
* 2011–2021: Nils Heyerdahl
* 2021–2022: John Ole Askedal
* 2022– : Carina Nilstun

## Sjå òg

* Det Norske Akademis Pris

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Janteloven

**Janteloven** er ein oppdikta lov skriven av Aksel Sandemose i 1933 til romanen *En flyktning krysser sitt spor*. Loven har namn etter byen Jante, der hovudpersonen i boka voks opp, men forfattaren sjølv meinte han uttrykte ei universell sanning, «menneskenes iboende ondskap og evne til å trykke hverandre ned».

Loven er gått inn som eit uttrykk på norsk og andre språk og blir særleg brukt i samanhengar der ein meiner ein person som har stukke seg fram er blitt forfølgd for det. Eit tilsvarande engelsk uttrykk er «tall poppy syndrome», der ein metaforisk kappar av valmuane som strekkjer seg høgast.

## Teksten til Janteloven

1. Du skal ikkje tru du er noko.
2. Du skal ikkje tru du er like mykje som oss.
3. Du skal ikkje tru du er klokare enn oss.
4. Du skal ikkje innbilla deg at du er betre enn oss.
5. Du skal ikkje tru du veit meir enn oss.
6. Du skal ikkje tru du er meir enn oss.
7. Du skal ikkje tru du duger til noko.
8. Du skal ikkje le av oss.
9. Du skal ikkje tru nokon bryr seg om deg.
10. Du skal ikkje tru du kan læra oss noko.

Seinare i boka kjem Sandemose opp med eit 11. bod: Du trur kanskje ikkje at eg veit noko om deg?
# Dygve

**Dygve** eller **Dyggvi** var ein konge av Ynglingeætta, omtalt i Ynglingesoga av Snorre Sturlason og i diktet Ynglingatal, som berre er kjend frå den attgjevinga som finst i Ynglingesoga. Dygve vert i vår tid rekna som ein mytisk konge, altså ein oppdikta person i ei oppdikta kongerekke, ettersom det er uvisst om han og hans ættlingar har levd.

Dyggve var son av Domarr og Drott, dotter til kong Danp, son av Rig, «den første som var kalla konge på dansk mål». Etter Snorre Sturlason var Dygve den første som nytta kongetittel i Svitjod. Før denne tida var dei kalla drottar. Drott, mor av Dygve, var søster til kong Dan den storlåtne, som Snorre meiner Danmark har namnet sitt frå.

Ynglingatal seier:

Ved haugen hans Dygve
Helhest-disi
gaman hev
og glede stor.
Ein skulle syster
til Ulv og Narve
av kongemennar
kåra til dauden.
med einvaldskongen
yvi Yngve-folket
dotter hans Loke
leika hardt.
Den eldste Noregshistoria har ikkje stort å seia om Dygve, anna enn at han døydde i Svitjod. Tolkar ein Ynglingatal, kan ein rekne seg til at Dygve døydde på sotteseng og ikkje i slag, og at Hel, dotter av Loke, gleda seg over å få han til seg (han kan då ha blitt gamal).
# Reformasjonen i Danmark-Noreg

**Reformasjonen i Danmark-Noreg** fann offisielt stad i 1536, då den statlege religionen i Danmark-Noreg gjekk over frå katolisismen til protestantismen. Etter fleire års borgarkrig oppnådde Kristian 3. å innføra ei luthersk statskyrkje med seg sjølv som øvste autoriteten.

Reformasjonen kom uforberedt på Noreg. Næringslivet var lite utvikla og norsk borgarskap fanst ikkje. I samband med innføringa av Luthers lære blei Noreg gjort til eit lydrike, ein provins, av Danmark og mista siste rest av sjølvstende. Kulturelt var reformasjonen på mange måtar eit tap, særs for det norske språket.

## Bakgrunn

Den lutherske propagandaen nådde Danmark på 1520-talet. På grunn av misnøya med den katolske kyrkja si «pengeutpressing», fekk den lutherske retninga god grobotn. Lutheranane hadde ofte folkeleg bakgrunn, noko som gjorde at forkynninga deira fekk stort gjennomslag hos vanlege folk. Men det var ikkje berre trua som gjorde at reformasjonen blei innført i Danmark. Politiske og økonomiske årsaker var ein viktig årsak til innføringa av reformasjonen.

Kristian 2. (1513-1523) var den siste av dei danske kongane som forsøkte å samla dei tre skandinaviske rika. Han blei oppfatta som ein trussel mot adelen fordi han støtta seg til borgarskapet og fremma deira interesser. Kongane etter Kristian 2. var derfor adelens menn.

Adelen sitt pengebehov auka, og danske adelsmenn var derfor interesserte i å skaffe seg len i Noreg. Leiaren for det norske riksrådet, erkebiskop Olav Engelbrektsson, gjekk sterkt imot dette. Fredrik 1. måtte skrive under på ei handfestning frå det norske riksrådet, der det vart slått fast at berre norske adelsmenn og adelsmenn skulle få len i Noreg. Handfestinga forsøkte også å sikre den katolske kyrkja sin rett i Noreg.

## Reformasjonen

Kristian 3. innførte reformasjonen same året som han blei vald til konge.

Kongen blei vald til øvste leiar av den nye statskyrkja. No blei kyrkjegodset lagt under staten, noko som bidrog til å løyse dei økonomiske problema for Danmark. Reformasjonen var godt førebudd i Danmark gjennom den lutherske propagandaen, og møtte derfor ikkje så mykje motstand.

Reformasjonen i Noreg var annleis. Den lutherske læra, som blei innført av hæren i 1537, var ikkje godt kjend. Den norske erkebiskopen Olav Engelbrektsson prøvde å forsvare den katolske kyrkja i Noreg. Han sette i gang eit opprør i Noreg for å verne den katolske kyrkja, men dette blei mislykka.

## Resultat av reformasjonen

I Kristian 3. si handsfestning frå 1536 blei det slått fast at Noreg ikkje lenger var eit rike for seg sjølv, men ein del av Danmark. Dette sikra danske adelsmenn tilgang til norske len, og det letta gjennomføringa av reformasjonen i Noreg. Den danske kongen overtok jorda til kyrkja, noko som auka inntektene til kongen.

## Kjelder

* *Å lykkes med eldre historie*, Kristin Fossum Havnelid
* *Historie 1*, Libæk, Stenersen, Sveen og Aastad
# Freden i Brömsebro

Grenseomlegging ved Freden i Brömsebro
Fredsstenen i Bröms, reist i 1915 midt på holmen i Landabäcken (Brömsebäcken). På steinen står det «Minne af Freden i Brömsebro - Axel Oxenstierna - Corfitz Ulfeldt».
**Freden i Brömsebro** den 13. august 1645 avslutta den krigen som hadde gått føre seg frå 1643 mellom Sverige og Danmark-Noreg. Krigen fekk namnet Torstensonkrigen. Sverige sigra som ein del av framgangen under Trettiårskrigen.

Fredssamtalane vart hjelpt fram av Frankrike. I januar 1644 vart diplomaten Gaspart Coignet de la Thuillerie send som fredsforhandlar. Den 25. desember dette året lukkast det han å få Sverige og Danmark-Noreg til å skriva under ei traktat om at fredssamtalar skulle finna stad i Brömsebro i februar 1645.

Axel Oxenstierna leidde forhandlingene på svensk side, medan Corfitz Ulfeldt leidde den dansk-norske sida.

Dei svenske krava var langtgåande etter sigrar på slagmarka. Fredsavtala innebar at Danmark-Noreg avstod dei gamle norske områda Jämtland og Härjedalen, i tillegg til Gotland og Ösel til Sverige. Sverige fekk i tillegg Halland i 30 år, i tillegg til ei viss tolfridom i Øresund.

## Sjå òg

* Freden i Roskilde
* Brömsebro

## Bakgrunnsstoff

* Svenskt Militärhistoriskt Bibliotek - Freden i Brömsebro Arkivert 2006-02-07 ved Wayback Machine.
# Dansk krone

|  |
| --- |
| Dansk krone |
|  |
| Land | Danmark, (Grønland, Færøyane) |
| Delt i | 100 øre |
| Valutakode | DKK |
| Innført | 1973 - 1975 |
| Myntar | 50 øre, 1 kr, 2 kr, 10 kr, 20 kr |
| Setlar | 50 kr, 100 kr, 200 kr, 500 kr, 1000 kr |

**Dansk krone** (forkorta **kr** eller **DKK**) er valutaen i Danmark og på Grønland og Færøyane. Færøyane brukar danske myntar, men med færøyske motiv.

1 krone = 100 øre.

## Valørar

Pengesetlane og myntane finst i fylgjande valørar:

|  |  |
| --- | --- |
| Setlar
* 50 kr
* 100 kr
* 200 kr
* 500 kr
* 1 000 kr
 | Myntar
* 50 øre
* 1 kr
* 2 kr
* 5 kr
* 10 kr
* 20 kr
 |

Til spesielle høve er det utgjeve gyldige myntar i andre valørar, som 50 kr, 100 kr og 200 kr.

Utover dei gyldige finst det som samleobjekt for myntsamlarar myntar i fylgjande valørar: 1 øre, 2 øre, 5 øre og 10 øre.
og setlar i fylgjande valørar: 1 kr, 5 kr, 10 kr, 20 kr.

Kroner og øre blei innført ved ein lov av 1873, og tatt i bruk 1. januar 1875 da dei avløyste rigsbankdaleren. 1 daler blei da verdsett til 2 kroner, 1 mark til 33 1/3 øre og 1 skilling til 2 øre.

Samtidig blei den skandinaviske myntunionen innført, og fungerte fram til første verdskrigen.
# Benelux

Kart over Benelux (Belgia, Nederland og Luxembourg)
**Benelux** eller **Be-Ne-Lux-landa** er ei fellesnemning på **Be**lgia, **Ne**derland og **Lux**embourg. Dei to offisielle språka er nederlandsk og fransk.

Namnet er skapt ved å setje saman dei fyrste stavingane frå kvart av namna til medlemslanda, og vart opphavleg til ved opprettinga av den økonomiske unionen «Benelux» (Benelux Economische Unie / Union Économique Benelux).

## Land

* Belgia
* Nederland
* Luxembourg

## Tollunion

Tollunionen vart avtalt i 1944 og trådde i kraft i 1948 med formål om å fremje den frie rørsla av arbeidskraft, kapital, tenesteytingar og varer dei tre landa imellom. Stiftinga bidrog til utviklinga fram mot Den europeiske unionen.

## Kamp mot kriminalitet

I 2004 vart det avtalt at politistyrkane til medlemslanda gjerne må overskride landegrensene til kvarandre i kampen mot den internasjonale kriminaliteten. Avtalen går eit steg vidare enn Schengenavtalen.

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida til Benelux Arkivert 2006-03-01 ved Wayback Machine.
# Matkar

Det kinesiske matkaret ding i bronse med utsmykkingar. Frå enden av Vår- og haustannaltida.
Norsk smørkanne i tinn, datert 1787. Foto: Anne-Lise Reinsfelt, Norsk Folkemuseum.
**Matkar** er ymse typar kar som vert nytta til å laga eller oppbevara mat i. I gamle dagar var desse gjerne laga av glas, keramikk, metall, tre eller andre planteprodukt. I nyare tid er matkar av plast blitt meir vanlege.

## Sjå òg

* Brett (fiskebrett)
* Brødkiste
* Bøtte
* Dall
* Eske
* Flaske
* Norgesglas
* Kanne
* Kasse
* Komme
* Krukke
* Lerke
* Mugge
* Osteklokke
* Rinne
* Tine
* Trau
* Tube
* Tønne

## Sjå òg

* Matlager
# Italiske språk

Språkgrupper i Italia i jarnalderen, på 500-talet f.Kr.
**Italiske språk** var dei språka som vart talt i Italia i oldtida, det er ein underfamilie av dei indoeuropeiske språka. Den italiske språkgruppa omfattar ein del utdøydde språk på den italienske halvøya, blant anna latin, umbrisk og oskisk. Dei romanske språka, til dømes italiensk, spansk og rumensk, er avleidde frå latin og er dermed også italiske språk.

## Bakgrunnsstoff

* Italiske språk i Store norske leksikon
# Armenarar

Armenske kjøpmannsfamiliar i tradisjonelle kledefotografert i 1902.
**Armenarar** er ei folkegruppe frå Sør-Kaukasus med armensk som morsmål. Dei har eit kjerneområde i Armenia, der dei i dag utgjer rundt 98 prosent av folkesetnaden med litt over 3 millionar menneske (2017). Med diasporaen reknar ein med at finst rundt 8 millioner armenarar.

## Kjelder