Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Xiang

|  |
| --- |
| **Xiang湘語/湘语**
 |
| **Klassifisering** | Sino-tibetansk  Sinittisk |
| **Talarar** | Hunanesarar (han-kinesarar) |
| **Bruk** |
| **Xiangtalande i alt** | 38 millionar |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-3** | hsn |
|  |

Utbreiing av xiangspråket i Kina
Kinesiske dialektar og språk
**Xiang** (kinesisk skrift 湘語, pinyin *xiāng yǔ*), kalla **hunanesisk**, er ein variant av kinesisk. Språket er oppkalla etter elva Xiang og er utbreidd særleg i provinsen Hunan.

Meir enn 36 millionar menneske i Kina har Xiang til morsmål, særleg i det sentrale og sørvestre Hunan, i dei fire fylka Quanzhou (全州), Guanyang (灌陽), Ziyuan (資源) og Xing'an (興安) nord i regionen Guangxi, og dessutan i mindre delar av Guangdong. Xiang-området er omgitt av mandarintalande område i nord, vest og sør, Hakka i sør, og av Gàn i austre Hunan og i Jiangxi. Xiāng er òg i kontakt med språka Tujia og Miao i nordvest.

Vi kan dele inn xiang etter kriteria gammal og ny, der den gamle (i sør) har stått seg betre mot påverknad frå mandarin. «Gammal xiang» er av stor interesse for språkforskarar sidan det som wu-dialekten har tatt vare på den gamle tredelte distinksjonen mellom obstruentar.

Det finst dessutan tre dialektgrupper innan xiang:

* Chángyì (長益片) i 32 byar/byfylke og fylke, blant anna i Changsha
* Lóushào (婁邵片) i 21 byar/byfylke og fylke i Hunan og Guangxi
* Jíxù (吉漵片) i åtte byar/byfylke og fylke

Xiang var det språket som Mao Zedong voks opp med.

## Litteratur

* Bào, hòuxīng & Chén, huī. (2005). "Xiāngyǔ de fēnqū" (The divisions of Xiang languages). *Fāngyán*: 261-270. (鮑厚星, 陳暉. 2005. "湘語的分區".方言: 261-270)
* Norman, Jerry. [1988] (2002). *Chinese*. Cambridge, England: CUP ISBN 0-521-29653-6
* Wu, Yunji. (2005). *A Synchronic and diachronic study of the grammar of the Chinese Xiang dialects*. Berlin, New York: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-018366-8
* Yuán, jiāhuá (1989). *Hànyǔ fāngyán gàiyào* [An introduction to Chinese dialects]. Beijing, China: Wénzì gǎigé chūbǎnshè. (袁家驊. 1989. 漢語方言概要. 北京:文字改革出版社.)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Xiang» frå Wikipedia på bokmål, den 29. desember 2012.*
# Ho Chi Minh-byen

|  |
| --- |
| Ho Chi Minh-byen |
| by |
|  |
| Land |  Vietnam |
| Region | Søraust |
| Koordinatar | ﻿ / ﻿ |
| Høgd | 929 m |
| Areal | 2 095 km² |
| Folketal |  8 224 400 (2015) |
| Tidssone | CET (UTC+7) |
|  Ho Chi Minh-byen ﻿ / ﻿ |
|  Ho Chi Minh-byen utheva i raudt på kommunekart over Vietnam

 Ho Chi Minh-byen utheva i raudt på kommunekart over Vietnam

 |
| **Wikimedia Commons:**  Ho Chi Minh City |

**Ho Chi Minh-byen** (vietnamesisk **Thành Phố Hồ Chí Minh**), tidlegare **Saigon** (vietnamesisk **Sài Gòn**; som framleis vert nytta av mange vietnamesarar i daglegtale) er den største byen i Vietnam, med om lag 8,2 millionar innbyggjarar (2015). Han ligg ved vestbreidda av Saigonelva. Byen var hovudstad i Sør-Vietnam frå 1954 til 1975, og i Republikken Sør-Vietnam frå 1975 til 1976. Han har sidan vore administrert som ein provins.

## Kjelder
# Sagrada Família

Sagrada Família sett frå vest
Himlinga i midtskipet
**Temple Expiatori de la Sagrada Família**, til dagleg **Sagrada Família** (Den heilage familie), er ein romersk-katolsk basilika i Barcelona, teikna av den katalansk-spanske arkitekten Antoni Gaudí. Gaudí sitt arbeid med kyrkje-bygninga er del av UNESCO sin verdsarv. I november 2010 vart kyrkja vigd til basilika av pave Benedikt XVI.

Bygginga av Sagrada Família tok til i 1882. Gaudí tok over leiinga i 1883 då den opphavlege hovudarkitekten gjekk av. Gaudí endra byggestilen kraftig, han utforma ein særeigen arkitektonisk stil der han kombinerte former inspirert av både gotikken og jugendstilen.

Mindre enn ein fjerdedel av bygninga stod ferdig då Gaudí døydde i 1926. Framdrifta i byggearbeidet gjekk sakte, etter som det var basert på midlar innsamla frå private. Arbeidet stoppa opp under den spanske borgarkrigen og kom så smått i gang att i 1950-åra. Fyrst i 2010 stod bygninga halvferdig. Planen er at Sagrada Família skal stå ferdig i 2026, hundre år etter Gaudís død.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sagrada Família» frå Wikipedia på engelsk, den 12. mars 2017.*
# Java

*Denne artikkelen handlar om øya. For programmeringsspråket, sjå programmeringsspråket Java.*

|  |
| --- |
| Java Jawa |
| øy |
|  |
| Land |  Indonesia |
| Areal | 128 297 km² |
| Folketal |  160 293 748 (2015) |
|  Java ﻿ / ﻿ |
|  Java blant dei indonesiske øyane.

 Java blant dei indonesiske øyane.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Java |

**Java** er ei av hovudøyane i Indonesia. Ho ligg sør for Borneo og aust for Sumatra. Øya har eit areal på 128 297 km² og er tett folkesett av rundt 160,2 millionar. Den indonesiske hovudstaden Jakarta ligg vest på Java.

Java er ei av Sundaøyane. Nesten heile øya er av vulkansk opphav, og har heile 38 fjell med konisk form, eit teikn på at dei er gamle vulkanar. Området er sterkt ramma av jordskjelv.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Java (øy)» frå Wikipedia på bokmål, den 25. oktober 2009.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Java**
# Argon

Klor ← Argon → Kalium|  |
|  |
|  |
| Basisdata |
| Namn | argon |
| Symbol | Ar |
| Atomnummer | 18 |
| Utsjånad | Fargelaus |
| Plass i periodesystemet |
| Gruppe | 18 |
| Periode | 3 |
| Blokk | p |
| Kjemisk serie | Edelgass |
| Atomeigenskapar |
| Atomvekt | 39,948 u |
| Kalkulert atomradius | 71 (71) pm |
| Elektronkonfigurasjon | [Ne]3s2p6 |
| Krystallstruktur | Kubisk flatesentrert |
| Fysiske eigenskapar |
| Stofftilstand | Gass |
| Smeltepunkt | −189,20 °C, 83,95 K |
| Kokepunkt | −185,7 °C, 87,45 K |
| Molart volum | 22400 cm³/mol |
| Tettleik | 1,784 kg/m³ |
| Hardleik | n.a. kg/m³ |
| Fordampningsvarme | 6,506 kJ/mol |
| Smeltevarme | 1,188 kJ/mol |
| Damptrykk | 10 000 Pa |
| Lydfart | 323 m/s |
| Elektrisk leiingsevne | *(?)* MS/m |
| Termisk konduktivitet | 0,0177 W/(m·K) |
| Ioniseringspotensial | 1520,6 kJ/mol 2665,8 kJ/mol 3931 kJ/mol 5771 kJ/mol 7238 kJ/mol 8781 kJ/mol 11995 kJ/mol 13842 kJ/mol |

**Argon** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Ar** og atomnummer 18. Argon er ein edelgass.

## Særskilde kjenneteikn

Argon er ein fargelaus, luktlaus og ureaktiv edelgass.

## Bruk

Argon blir mest brukt som ein ureaktiv gass. Eit eksempel på slik bruk er i sveising, der
gassen blir brukt som ein vernande atmosfære for å hindre at metallet oksyderer. Av same
grunn blir argon brukt til å erstatte lufta i lyspærer for å hindre at glødetråden brenn opp.

## Historie

Edelgassen vart oppdaga i 1894 av Sir William Ramsay og Lord Rayleigh.

## Førekomst

Argon utgjer 0,94 % av jordatmosfæren, og blir produsert frå luft ved å skilje det frå
oksygen og nitrogen ved destillasjon.

## Kjemi

Argon er ureaktiv og dannar vanlegvis ikkje sambindingar.

## Isotopar

## Sjå også

* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - argon
# Chrysler Building

|  |
| --- |
| Chrysler Building |
|  |
|  |
| Stad | Manhattan |
| Eigar | Cooper Union for the Advancement of Science and Art |
| Arkitekt | William Van Alen |
| Opna | 27. mai 1931 |
| Stil | art deco |
|  Chrysler Building ﻿ / ﻿ |

**Chrysler Building** er ein skyskrapar i New York by. Den 319 meteren høge bygningen stod ferdig i 1930, og var den høgaste bygningen i verda i nesten eitt år, inntil Empire State Building nokre kvartal lenger vest på Manhattan stod ferdig i 1931.

Chrysler Building vart designa av William van Alen for den amerikanske bilprodusenten Chrysler. Bygningen er eit av dei fremste eksempla på Art Deco-stilen, og vert av mange sett på som den vakraste bygningen i New York. Med sin karakteristiske skinande topp i rustfritt stål, er Chrysler-bygningen òg ein av dei mest dominerande landemerka i byen. Utforminga av den dekorative toppdelen var dessutan inspirert av hjulkapslane på Chrysler-bileane på 1920-talet.

Til forskjell frå Empire State Building, er Chrysler-bygningen ikkje open for publikum.

Chrysler Building
## Sjå òg

* Verdas høgaste bygningar

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Chrysler Building**
# Kinetikk

**Kinetikk** er i fysikk og ingeniørvitskap ei grein innan klassisk mekanikk som omhandlar forholdet mellom rørsla til lekamar og kva som skapar dei, nemleg krefter og dreiemoment. *Kinetikk* må ikkje forvekslast med *kinematikk*, som er studiet av rørsle utan å ta omsyn til kva som skapar rørsla, og som er ei eiga grein i klassisk mekanikk.

Sidan midten av 1900-talet har ein i stor grad nytta «dynamikk» (eller «analytisk mekanikk») i staden for «kinetikk» i lærebøker om fysikk, men «kinetikk» vert framleis mykje nytta innan ingenørvitskap.

I mekanikk vert kinetikk utleia frå kinematikk ved å innføre omgrepet masse.

I plasmafysikk syner kinetikk til studiet av kontinuum i snøggleiksrom. Dette finn ein som regel i samanhengar som omhandlar ikkje-termale (ikkje-maxwellsk) fartsfordelinga, eller prosessar som perturberer varmefordelingar.

Omgrepet kinetikk vert òg nytta i kjemisk kinetikk, særleg innan kjemikalsk fysikk og fysikalsk kjemi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Kinetics» frå Wikipedia på engelsk, den 17. mai 2013.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Hans Bethe

|  |
| --- |
| Hans Bethe |
|  |
|  |
| Fødd | Hans Albrecht Eduard Bethe 2. juli 1906 Strasbourg i Tyskland |
| Død | 6. mars 2005 (98 år) Ithaca i New York |
| Bustad | USA |
| Nasjonalitet | Tysk Amerikansk |
| Område | astrofysikk |
| Yrke | fysikar, universitetslærar, kjernefysikar, vitskapsperson |
| Institusjonar | Universitetet i Tübingen Cornell University Manhattanprosjektet |
| Alma mater | Universitetet i Frankfurt Universitetet i München |
| Doktorgradsrettleiar | Arnold Sommerfeld |
| Doktorgradsstudentar | Freeman Dyson |
| Kjend for | Atomfysikk |
| Ektefelle | Rose Ewald |
| Medlem | Royal Society Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina American Academy of Arts and Sciences National Academy of Sciences Det russiske vitskapsakademiet American Philosophical Society American Astronomical Society American Physical Society |

**Hans Albrecht Bethe** (2. juli 1906–6. mars 2005) var ein tysk-amerikansk fysikar som fekk Nobelprisen i fysikk i 1967. Han deltok i utviklinga av atombomba i 1945, men vart seinare kritisk til verksemda si og var aktiv i anti-atomvåpenarbeid saman med Albert Einstein.
Han vart fødd i Strassburg, då i Tyskland (no i Frankrike), og gjekk på gymnaset og studerte fysikk i Frankfurt. Han tok doktorgraden i teoretisk fysikk ved Ludwig-Maximilians-Universität München under professor Arnold Sommerfeld i juli 1928. Han gjorde rask karrière og underviste ved universiteta i München, Frankfurt og Stuttgart Alt før han var 25. Bethe kom frå ein familie av framståande forskarar. Han hadde kristen tysk far og jødisk tysk mor, og forlet difor Tyskland i 1933, og kom to år seinare til USA.

Bethe vart i 1984 utnemnd til den tyske ordenen Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste.

## Prisar (utval)

| Årstal | Pris |
| --- | --- |
| 2001 | Bruce-medaljen |
| 1967 | Nobelprisen i fysikk |
| 1961 | Eddingtonmedaljen |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Hans Bethe» frå Wikipedia på bokmål, den 22. februar 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Hans Bethe**

 Engelsk Wikiquote har ei sitatsamling som gjeld: **Hans Bethe**
# Lyktemann

Eit oljemåleri frå 1882 av ein lyktemann av Arnold Böcklin.
**Lyktemann** eller **irrlys** (òg kalla *vettelys* eller *alvelys*) er små ljos, ofte flakkande, som blir observert i og ved myrer. I følgje folketrua var det barn som døydde utan dåp, og som sidan streifa omkring for å lokke folk på villspor.

Liknande segner finst i mange kulturar. I England blir fenomenet kalla *Will o' the wisp*, i Tyskland *Irrlicht*, i Frankrike *feu follet* og det finst òg i Japan, som fenomenet *Hitodama*. Fenomenet er skildra av fleire pålitelege augevitne, til dømes av astronomen Friedrich Wilhelm Bessel, som i 1807 såg lyktemenn utanfor Hamburg.

Det finst fleire moglege vitskaplege forklaringar på lysa, som at dei kjem frå fosforescerande gassar frå organiske stoff i myra, kanskje sumpgass (metan) blanda med fosforhydrid. Det kan òg vere sjølvlysande insekt, som sankthansorm, eller lysande, roten ved. Fenomenet er relativt sjeldan i Noreg, sidan det ofte er for kaldt til at lyktemenn kan oppstå, men ei vandresegn knytt til Olav Haraldsson fortel at det brann eit blått lys i fotspora hans nær Stiklestad.

## Sjå òg

* Jack-o'-lantern

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Lyktemann» frå Wikipedia på bokmål, den 2. september 2011.*
* «lyktemenn» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Død

Dødt tre i Namibia
Skulptur av ei avdød dronning frå 1500-talet.
**Død** eller **daude** er fråvær av liv og viser vanlegvis til opphøyret av liv i eit vesen eller ein organisme som har vore levande. Kroppen til ein som har døydd blir kalla eit lik.

## Definisjonar

Den juridiske definisjonen på død hos menneske er i Noreg eit irreversibelt, totalt opphøyr av alle funksjonane til hjernen. At hjernen ikkje verkar hindrar ikkje at andre organ kan leva vidare ei tid.

## Sjå òg

* Dødsattest
* Dødsbu
* Dødsstraff
* Eutanasi (dødshjelp)
* Drap
* Sjølvmord
* Gravferd
* Likbrenning
* Dødsrike
* Gjenføding (reinkarnasjon)

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Død**
# Hybrid

Hybrid av sebra og esel.
**Hybridisering** er ein biologisk prosess der individ som er genetisk ulike dannar avkom gjennom kjønna formeiring. Teknisk sett er alt avkom av kryssingar mellom ulike individ **hybrid**, men ein nytter gjerne omgrepet om kryssingar mellom ulike artar eller underartar. Ordet «hybrid» kjem frå latin *hybrida*, 'bastard'.

Innan eksperimentell genetikk nyttar ein omgrepet synonymt med ein heterozygot og visertil avkom av genetisk ulike foreldre, til dømes mellom to innavla linjer av laboratoriemus.
Innan taksonomi definerer ein ein hybrid som avkom mellom genetisk differensierte populasjonar eller artar av plantar eller dyr. Avkommet mellom ulike grupper innan ein art (slik som hund og ulv) blir kalla for ein bastard.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Hybrid» frå Wikipedia på bokmål, den 14. juni 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Hybrid**
# Smykkestein

Polerte smykkesteinar. Foto: Adrian Pingstone
Ein **smykkestein** er ein stein eller eit anna materiale brukt i eit smykke. Det er vanleg å bruka edel- og halvedelsteinar som smykkestein, men ein kan også bruka vanlege steinar, gjerne i polert utgåve, og visse harde naturmateriale, som rav og perler. Smykkesteinar blir valde ut frå utsjånad, til dømes ved at dei reflekterer lys eller har ettertrakta fargar. Nokre av dei, som sjeldne edelsteinar og naturlege perler, kan vera særs kostbare.

* Hooker-smaragden kringsett med diamantar i ein brosje.
* Perler som smykkesteinar.
* Smykkesteinar av rav. Foto: Adrian Pingstone

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Smykkestein**
# Mosdyr

|  |
| --- |
| **Mosdyr** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Protostomia |
| **Rekkje:** | **Mosdyr** Bryozoa Ehrenberg, 1831 |

Det karakteristiske «overtrekket» ein mosdyrkoloni lagar på t.d. algar. Denne kolonien av arten *Membranipora membranacea* er likevel død, berre «eskene» står igjen.
**Mosdyr** er ei rekkje av små vasslevande, fastsitjande dyr. Enkeltdyra er vanlegvis under 1 mm store, men dei lever i koloniar som kan bli mange centimeter store (opptil 1 m). Bakkroppen til dyra dannar eit eskeforma skal (kalla *zooecium*), som heile dyret kan trekkja seg tilbake i.

Koloniane består av mange slike zooeciar som sit tett i tett, og kan danna eit kvit- eller gråaktig «belegg» på steinar, muslingskal, krepsdyr eller algar. Dei fleste artene er marine, men klassen Phylactolaemata lever i ferskvatn.

Mosdyra har eit coelom, men manglar eit krinsløpssystem og ekskresjonssystem. Forkroppen dannar ein tentakelkrans som dyra filtrerer vatnet med, for å livnæra seg på organiske partiklar og plankton. Tarmkanalen er U-forma, slik at endetarmsopningen òg ligg på forkroppen.

Til skilnad frå kamptozoane, som liknar litt i kroppsbygnad, munnar endetarmen ikkje ut i tentakelkransen. Dette er bakgrunnen for det vitskaplege namnet Ectoprocta (gresk *ektos* = 'utanfor', *proktos* = 'endetarmsopning'). Kamptozoar blei til tider kalla som «Bryozoa entoprocta» (*entos* = 'innanfor'). I dag har ein gått bort frå å samanfatta desse to gruppene.

Tidlegare gjekk ein ut frå at mosdyr var nærast i slekt med armføtingar og hesteskomakkar, og at dei stod nærare deuterostomiane enn protostomiane. Nyare fylogenetisk forsking har vist at dei høyrer til protostomiane, men dei nøyaktige slektskapstilhøva er ikkje klårlagt enno.

Mosdyr har ein karakteristisk, lueforma larve (cyphonautes).

Fossile mosdyr
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Mosdyr» frå Wikipedia på bokmål, den 22. juli 2021.*
# Viroid

**Viroidar** er små (246–401 nukleotid) enkelttråda RNA-molekyl som kan øksla seg i planter, der dei valdar symptom som liknar på virusinfeksjon. Viroidane er sirkulære og kodar ikkje for protein. Dei nyttar RNA-polymerasar i verten under prosessen med å laga kopiar av seg sjølve.

Artar av viroidar vert delte opp i to kategoriar etter kvar dei økslar og samlar seg:

* Pospiviroidae: i sellekjernen
* Avsunviroidae: i kloroplastane

Den fyrste viroiden som vart oppdaga var *Potato spindle tuber viroid* (PSTVd), ein viroide som valdar sjukdom i potetplanta.

Det finst teikn på at viroidar kan ha eit evolusjonært opphav uavhengig av virusa.

## Kjelder

* Flores, Ricardo; et al. (juli 2005). «Viroids and Viroid-Host Interactions». *Annual Review of Phytopathology*. doi:10.1146/annurev.phyto.43.040204.140243. Arkivert frå originalen 20. juli 2020.
# Jarnalderen

Rekonstruerte langhus, jarnaldergarden på Ullandhaug.
Rekonstruert jarnalderhus, i jarnalderlandsbyen i Odense
Øks frå jarnalderen, funne på Gotland
**Jarnalderen** eller **jernalderen** er i arkeologien rekna som den tidsepoken der bruken av jarn er framståande i produksjonen av våpen og reiskap. I Noreg begynte jarnalderen frå om lag år 500 fvt., men dei tidlegaste spora av jarnutvinning er mykje eldre, kanskje så tidleg som år 3000 fvt. Det tok bortimot 1000 år frå menneskeslekta oppdaga jarnutvinning til kunnskapen nådde Norden. Jarnalderen begynte på ulike tider på ulike plassar i Europa.

I Europa og Asia kjem jarnalderen etter bronsealderen, mens han i resten av verda kjem direkte etter steinalderen. Det er vanskeleg å tidfeste jarnalderen nøyaktig for ein enkelt region, men det refererer til den tidsepoken der bruken av jarn er det mest avanserte metallarbeidet til ein sivilisasjon.

Dei første teikna på bruk av jarn kjem frå det gamle Egypt og Sumer, der dei laga små gjenstandar som spydspissar og ornament allereie i år 4000 f.v.t.

## Forskinga

Inndelinga av historiske epokar som steinalder, bronsealder og jarnalder kjem opphavleg frå Danmark og historikaren Christian Jürgensen Thomsen tidleg på 1800-talet. Inndelinga bygde på ideen om teknologiske framsteg. Etter at Thomsen hadde gjort greie for treperiodesystemet i boka *Ledetraad til Nordisk Oldkydighet* i 1835 vart denne i løpet av kort tid grunnlaget for kronologisk inndeling av forhistorisk tid i heile Europa.

Sjølv om systemet er pedagogisk forståeleg er det ikkje utan svakheiter og heller ikkje heilt allmenngyldig. Noreg hadde knapt nokon bronsealder, det er også tilfellet for det meste av Afrika, der befolkninga gjekk direkte frå stein til jarn som materiale. I Australia vart bronse og jarn ikkje bruka i det heile tatt før europearane kom dit.

Historikarane sitt syn på jarnaldersamfunnet har endra seg over tid. I førstninga rådde den forestillinga at samfunnet var prega av sosial likskap, men frå midten av 1800-talet vart slektsaristokratiet si viktige rolle understreka. Også i dag tolkar forskarane fornminna ulikt.

## Jarnalderen i Noreg

Utdjupande artikkel for dette emnet er jarnalderen i Noreg.

I Noreg plasserer vi jarnalderen som epoke ca. 500 f.v.t. - 1030 e.v.t.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Jernalderen» frå Wikipedia på bokmål, den 3. juni 2006.*
# Vegetasjon

Eit finsk skogområde med mykje bjørk.
**Vegetasjon** er ei samlekjenning for kva slags planteliv (ofte inkludert sopp, lav og makroalgar) som finst i eit område. Ulike artar finst på ulike stadar, sidan dei har ulike miljøkrav; noko som gjer at me kan dela ulike plantesamfunn inn i **vegetasjonstypar**.

## Vegetasjonsanalyse

For å skildra plantesamfunna utfører ein såkalla vegetasjonsanalysar. Ein deler då eit område opp i ruter (analyseflater eller transektar) med klart definerte grenser og fast storleik. Minimumsstorleiken for slike ruter ligg der kor arealauke ikkje gjev vesentlege endringar i kurva for artstalet.

I Noreg deler me vegetasjonen inn i normalt fire sjikt: tresjiktet ( >2 meter), busksjiktet (30 - 2 m), feltsjiktet (urter under 30 cm) og botnsjiktet (stort sett lav og mose). For kvar rute som vert undersøkt vert det laga ei fullstendig artsliste. Ein oppgjev òg kor stor lut av den totale prøveflata dei ulike sjikta tek, projisert på bakken.

Plantar som er typiske for særskilde vegetasjonstypar vert kalla indikatorartar eller karakterartar. Artar som berre finst i særskilde samfunnstypar vert kalla skiljeartar.

Biologisk mangfald vert målt ut frå artstal og vert påverka av kor mange meir eller mindre sjeldsynte artar som er å finne i rutene.

## Vegetasjonstypar

På grunnlag av dei dominerande vegetasjonstypane vert Jorda delt inn i sonar. Mellom dei mest grunnleggjande av desse er ørken, halvørken, steppe, savanne, buskmark, tropisk regnskog, temperert regnskog, lauvfellande skog, boreal barskog og tundra.

## Kjelder

* Aarnes, Halvor: *Botanisk og plantefysiologisk leksikon* UIO 2000
# Den gregorianske kalenderen

Førstesdia til pavebullen *Inter gravissimas*, som innførte den gregorianske kalenderen.
**Den gregorianske kalenderen** er ein kalender som vart innført av pave Gregor XIII i 1582 i dei katolske landa. Han er den mest brukte kalenderen internasjonalt,
og vert mellom anna brukt i Noreg.

Den gregorianske kalenderen blei innført gjennom ein pavebulle frå 24. februar 1582.
Denne kalenderen erstatta den julianske kalenderen som Julius Cæsar innførte i år 45 f.Kr. Den gregorianske skulle korrigere skeivskapen i den julianske kalenderen, som i løpet av åra hadde gjort at ingen av månadane samsvarte med årstidene lenger. Den julianske kalenderen var 0,0078 døgn lengre enn det tropiske året som årstidene følgjer, eller 11 minutt og 14 sekund. Eit tropisk år varar i røynda 365,24219878 døgn.

Den gregorianske kalenderen har derfor 365 dagar, pluss skotår kvart 4. år, bortsett frå år som er delelege på 100. År som er delelege på 400 er likevel skotår.

Det vil seie at år 1996 er skotår, 2000 er skotår, 2004 er skotår, men 2100 er ikkje skotår. Dette gjev ei årslengd på 365,2425, noko som gjev eit avvik frå det tropiske året på berre 3 dagar per 10.000 år.

I Danmark og Noreg vart den julianske kalenderen brukt fram til søndag 18. februar 1700. Då «hoppa» kalenderen til måndag 1. mars, som var fyrste dato etter at den gregorianske kalenderen var innført.

Romerkyrkja lét torsdag 4. oktober gå over til fredag 15. oktober.

På Island og Færøyane vart den nye kalenderen innført litt seinare, med at laurdag 16. november vart følgd av søndag 28. november.

Sverige (og derfor Finland) òg freista ein gradvis overgang. Planen deira var å utelata skotårsdagen i år 1700, deretter 7 dagar i november, deretter droppa skotårsdagen i 1704, 1708 og 1712. Dei gjennomførte det fyrste draget, men så vart det heile gløymt. Kong Karl XII av Sverige måtte difor i 1711 gjenopptaka arbeidet med å få orden på den svenske kalenderen. I 1712 gjekk svenskane attende til den julianske kalenderen, med å ha 30 dagar i februar. Fyrst i 1753 gjekk dei over til den gregorianske kalenderen, med å hoppe frå 17. februar til 1. mars.

## Kjelder