# Jødiske høgtider

|  |
| --- |
| **Jødedommen** |
|  |
| Skrifter |
| **Tanákh** |
| ( Torá · Nebiím · Ketubím ) |
| medrásj · Mekhiltá |
| Haggadá · siddúr |
| **Talmúd** |
| Misjná · Jerusjalmí |
| Bablí · Toseftá |
| Emunót vede‘ót |
| **Misjné Torá** |
| Moré nebukhím |
| **Sjulḥán ‘arúkh** · Mappá |
| Me‘ám lo‘éz |
| S. jesirá · Bahír · Zohar |
| Gudsteneste og bøn |
| Tempelet i Jerusalem |
| synagoge · minján |
| sjaḥarít · musáf |
| minḥá · ne‘ilá · ʿarbít |
| Modé aní · Sjemá‘ |
| torálesing |
| kaddísj · ‘amidá |
| prestesigninga |
| ‘alénu |
| kiddúsj · hammosí |
| b. hammazón |
| habdalá |
| Merkedagar |
| det jødiske året |
| pesah · ‘omer · sjabu‘ót |
| tisj‘á beáb · seliḥót |
| rosj hasjaná · kippúr |
| sukkót · sjeminí ‘aséret |
| simhat Torá · hanukká |
| tu bisjbát · purím |
| Livssyklus |
| berít milá |
| pidjón habbén |
| zebed habbát |
| bar miṣvá · bat miṣvá |
| bryllaup |
| Rituelle yrke |
| rabbinar · ḥazzán |
| daján · gabbáj |
| sofér · sjoḥét |
| Daglegliv |
| halakhá · bet din |
| mat · kasjrút  sjeḥitá |
| mikvé · tebilá · sjabbát |
| tallét · tefillín |
| Kulturell inndeling |
| sefardisk · askenasisk mizrahisk · jemenittisk |
| italkisk · romaniotisk Beta Esrael · Bene Israel cochini · b. Menasjé |
| Teologisk inndeling |
| **samaritansk** |
| **karaittisk** |
| **rabbanittisk** |
| ortodoks · ḥasidisk |
| konservativ · reform |
| rekonstruksjonistisk |
| renewal · humanistisk |
|   |
| **Abrahamittiske rel.** |
| Jødedom  kristendom |
| islam  bahá’í  sikhisme |

**Jødiske høgtider** er høgtider innan jødedommen. Høgtidene markerer sentrale tema i samhøvet mellom Gud og verda, slik som skapinga, openberring og berging. Nokre helgedagar er òg tilnytte årssyklusen i landbruket.

**Dei tre valfartshøgtidene:**
Tre høgtider feirar openberringa ved å minnast ulike hendingar under israelittane sin utgang av Egypt for å vende attende til Kana’an. Desse høgtidene ligg òg ved årstider som passar med viktige punkt i landbruket i Israel. Desse tre høgtidene er òg valfartshøgtider da israelittane reiste til Jerusalem for å ofre i Tempelet.

1. **Pesaḥ**, òg kalla *jødisk påske*, blir feira til minne om utgangen av Egypt og fell dessutan saman med bygghausten i Israel. Dette er den einaste av dei tre valfartshøgtidene som i dag legg meir vekt på feiring heime, på sedermåltidet med lesing av *Haggadáen*, enn på markering i synagogen. Pesaḥ fell på den 15. nisán. Nisán er den første månaden i den religiøse jødiske kalenderen til minne om at det var i denne månaden at israelittane forlét Egypt. Frå dagtid på den 14. nisán til etter solnedgang ved utgangen av den 21. eller 22. nisán (avhengig av tradisjon) er det forbode etter halakhá å eta og eige noko slags *ḥaméṣ* — gjæra eller syra mat som inneheld noko av dei fem kornslaga bygg (fire- og seksradsbygg), toradsbygg, durumkveite (inkludert spelt), brødkveite (inkludert emmer) eller einkorn (og i praksis òg rug og triticale). Som førebuing til denne høgtida tek oppleitinga av ḥaméṣ og reingjeringa i praksis form av ei grundig vårreingjering.
2. **Sjabu‘ót**, òg kalla *vekefesten* eller *jødisk pinse*, finn stad sju veker etter pesaḥ og er ei markering av Mosjé (Moses) si gjeving av dei ti boda til israelittane og markerer samtidig slutten av bygghausten og byrjinga av kveitehausten.
3. **Sukkót**, òg kalla *lauvhyttefesten*, markerer minnet om israelittane si vandring i øydemarka. Høgtida blir markert ved at ein set opp småe, meir eller mindre kåteaktige, hytter («sukkót») som representerer dei daglege krypinna israelittane bygde seg på vegen gjennom øydemarka. Sukkót fell saman med frukthausten og markerer slutten på det israelske landbruksåret.

På jom kippúr, den aller viktigaste jødiske helgedagen, fastar og bed jødar som soning for syndene sine. *(Måleri: Maurycy Gottlieb (1878))*
**Dei høge heilagdagane: Rosj hasjaná, òg kalla *jom hazzikkarón* (‘minnesdagen’) eller *jom teru‘á* (‘sjofárblåsingsdagen’), blir ofte kalla «jødisk nyår» fordi denne dagen markerer den sjette dagen av skapingsverket. Denne dagen fell på 1. og 2. tisjré og markerer byrjinga av det jødiske sivile året. Det er òg ei bergingshøgtid og markerer byrjinga på den ti dagar lange soningsperioden som munnar ut i jom kippúr.

* Jom kippúr, eller *soningsdagen*, er den jødiske bots- og bededagen. På denne dagen er alle religiøst myndige jødar pålagde å faste og be om tilgjeving for alle synder ein gjorde seg skyldig i i året som gjekk. Jom kippúr er den aller viktigaste høgtidsdagen i det jødiske året og den einaste av høgtidene som har like strenge helgedagsbod som sjabbát.

**Mindre høgtider:**

Blant fleire mindre høgtider kan nemnast **ḥanukká**, som feirar atterinnviinga av Tempelet i Jerusalem etter makkabearane sitt opprør mot det gresk-syriske selevkiddynastiet; og **purím**, som er ein karnevalliknande fest med opplesing av *Esters bok* og minnest korleis Estér og onkelen hennar, Mordekhái, berga dei persiske jødane da den vonde Hamán konspirerte mot dei for å utslette dei.