Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kokardeblom

|  |
| --- |
| **Kokardeblom** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Orden:** | Korgplanteordenen Asterales |
| **Familie:** | Korgplantefamilien Asteraceae |
| **Underfamilie:** | Asteroideae |
| **Overstamme:** | Helianthodae |
| **Stamme:** | Helenieae |
| **Understamme:** | Gaillardiinae |
| **Slekt:** | **KokardeblomGaillardia* Foug. |

**Gaillardia** eller **kokardeblom** er ei planteslekt i korgplantefamilien. Plantane er fleirårige og ein finn dei naturleg i Nord- og Sør-Amerika.
# Réunion

|  |
| --- |
| Réunion |
| øy |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land |  Frankrike |
| Hovudstad | Saint-Denis |
| Areal | 2 512 km² |
| Folketal |  889 679 (1. januar 2023) |
| Språk | fransk |
| Tidssone | UTC +4 |
| Retningsnummer | +262 |
| Domene | .re |
|  Réunion ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Réunion |

**Réunion** er ei øy av vulkansk opphav i øygruppa Maskarenane i Indiahavet. Øya ligg om lag 700 km frå Madagaskar og 200 km søraust for øya Mauritius.

Réunion høyer til Frankrike og er både ein oversjøisk region og eit oversjøisk departement (nr 974).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Réunion Offisiell nettstad
# Nebbdyr

|  |
| --- |
| **Nebbdyr** |
|  Nebbdyr |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Nær truga Utbreiinga av nebbdyr |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Kloakkdyr Monotremata |
| **Familie:** | Ornithorhynchidae |
| **Slekt:** | *Ornithorhynchus* |
| **Art:** | **NebbdyrO. anatinus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Ornithorhynchus anatinusShaw, 1799 |

**Nebbdyr** (*Ornithorhynchus anatinus*) er ein art av kloakkdyr (Monotremata) som er stadeigen for nordaustlege, austlege og søraustlege Australia, medrekna Tasmania og King Island. Arten er karakterisert av eit breitt andeaktig nebb, er semi-akvatisk (ferskvatn) og semi-fossorial, og trivst i elver og innsjøar.

Nebbdyret er einaste nolevande art i slekta Ornithorhynchus, som er einaste slekt i familien **Ornithorhynchidae**. Kloakkdyra omfattar elles fem nolevande arter av pattedyr, som alle legg egg, i staden for å føda levande ungar. Dei nytter også elektrolokalisering for å sansa bytte. Nebbdyret tilhøyrer dessutan dei få artene av pattedyr som har gift.

## Skildring

Nebbet er eigenleg ei «snute» med eit stort sensororgan. Det kan ikkje opnast som hos fuglane, men har ei munnopning på undersida. Augo og øyro sit i to furer like bak nebbet. Furene kan lukkast når dyret dykkar.
Nebbdyr har ein svært karakteristisk utsjånad, ettersom dei har hornplater som formar eit flatt nebb, i staden for tenner. Eigentleg er det egiedommelege nebbet ei enno meir eigedommeleg snute. Andre artar kan ha hatt eit liknande «nebb», men desse er no utdøydde. Dette gjeld blant anna artane i slekta *Obdurodon*, men desse kan ha hatt tenner. Nyklekte nebbdyr har ein slags tenner, men desse forsvinn under oppveksten. Nebbet er likevel heilt ulikt det til fuglane, som består av to halvdelar (overnebbet og undernebbet) som kan opnast for munnhòla. Hos nebbdyret er likevel nebbet eit stort sensororgan, som har opninga til munnhòla på undersida. Naseopningane ligg på den dorsale overflata av nebbet, medan auge og øyre ligg i furer like bak. Furene kan lukkast når arten dykkar.

Nebbdyr har pels, korte lemmar og fem tær med symjehud mellom på kvar fot, og dessutan flat hale som ein bever. Halen fungerer som ror og feittlager, slik at dyret kan overleva vinteren når det er lite mat. Arten er ein god symjar, og er ein stor del av livet i vatn på jakt etter mat.

Nebbdyr har ein giftspore gøymt i pelsen på kvart bakbein. Berre vaksne hannar har spora, sjølv om begge kjønn blir fødde med henne. Hoa mistar spora under utviklinga. Det er uklart kor potent denne gifta er, men ho kan gje menneske akutt smerte og opphovning.

## Leveområde

Nebbdyra er nært knytt til vatn og grev gangar med opning både over og under vatn.

Nebbdyret er utbreidd langs den australske austkysten, Tasmania og langs innsjøar og elver i Bendigo-området. Det finst ein introdusert populasjon vest på Kangaroo Island.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Nebbdyr» frå Wikipedia på bokmål, den 17. november 2019.*
# Laukplante

Hyasintar.
*Boophone disticha* i Sør-Afrika.
**Laukplantar** er fleirårige plantar som lagrar næring i laukar under eller nær jordoverflata. I botanikken skil ein mellom om plantar dannar eigentlege laukar, jordstenglar eller rotknollar, medan plantar frå alle tre typane kan reknast som laukar innan hagebruk.

Laukplantar vekslar mellom periodar der lauken veks og periodar der reproduksjonsdelen (blad og blomar) veks. Visse miljøfaktorar trengst for å gå frå den eine fasen til den andre, til dømes overgangen frå ein kald vinter til vår. Etter at blomstringa er over går laukplanten over til ein bladperiode på rundt seks veker der han tek opp næring frå jorda og energi frå sola før han set blomar for neste år. Etter at denne perioden er over kan laukane gravast opp og lagrast til hausten i ein hagebruksamanheng.

## Typar

Nesten alle laukplantar som dannar eigentlege laukar er einfrøblada plantar. Dei omfattar mellom anna:

* *Amaryllis*, *Hippeastrum*, svibelslekta, *Narcissus* og fleire andre medlemmer av påskeliljefamilien (Amaryllidaceae), som laukslekta og underfamilien Allioideae.
* Lilje, tulipan og fleire andre medlemmer av liljefamilien (Liliaceae).
* To grupper *iris* i sverdliljefamilien Iridaceae: Underslektene *Xiphium* og *hermodactyloides*.

Gaukesyreslekta *Oxalis* i gaukesyrefamilien (Oxalidaceae) er den einaste gruppa tofrøbladingar som lager eigentlege laukar.

Plantar som lagrar næringa i jordstenglar er fleire irisar, liljekonvall (*Convallaria majalis*) og Canna. Plantar som bruker rotknollar er mellom anna georginer, alpefiolar og *Ranunculus asiaticus*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Bulb» frå Wikipedia på engelsk, og «Ornamental bulbous plant» frå Wikipedia på engelsk den 4. mars 2015.*
# Snøklokke

|  |
| --- |
| **Snøklokke** |
|  Snøklokke |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Nær truga **Status i Noreg:** Framandart med potensielt høg risiko Utbreiinga av snøklokke |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Aspargesordenen Asparagales |
| **Familie:** | Påskeliljefamilien Amaryllidaceae |
| **Underfamilie:** | Amaryllidoideae |
| **Stamme:** | Galantheae |
| **Slekt:** | Snøklokkeslekta *Galanthus* |
| **Art:** | **SnøklokkeG. nivalis* |
| **Vitskapleg namn** |
| Galanthus nivalisL., 1753 |

**Snøklokke** (*Galanthus nivalis*) er ei plante i snøklokkeslekta i påskeliljefamilien. Arten kjem opphavleg frå Mellom- og Sør-Europa og Vest-Asia.

I Noreg er arten ein framandart som er innført som prydplante og som vart funnen forvilla i 1860. Arten er i auke og er ganske vanleg på Austlandet og i kyststrøk til Trøndelag, derfrå meir spreidd til Troms. Ei form med fylte blomar (fylt snøklokke, *G. nivalis* f. *pleniflorus*) er vanleg som dyrka og ofte forvilla. I Framandartslista 2023 er arten registrert med potensielt høg risiko (PH).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* (no) *snøklokke* hos Artsdatabanken
* (en) *snøklokke* i Catalogue of Life
* (en) *snøklokke* i Encyclopedia of Life
* (en) *snøklokke* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *snøklokke* hos Dyntaxa
* (en) *snøklokke* hos ITIS
* (en) *snøklokke* hos NCBI
* (en) *snøklokke* hos Plants of the World Online
* (en) *snøklokke* hos The International Plant Names Index
* (en) *snøklokke* hos Tropicos
* (en) *Kategori:Galanthus nivalis* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Konglepalmar

|  |
| --- |
| **Konglepalmar** |
|  |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av konglepalmar |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Nakenfrøingar Gymnospermae |
| **Klasse:** | Cycadopsida |
| **Orden:** | **Konglepalmar** Cycadales Bercht. & J.Presl, 1820 |

**Konglepalmar** (*Cycadophyta*) er ei plantegruppe av nakenfrøingar med treaktige arter som kan minna om palmar i vekstformen og bregnar i bladea. Namnet er misvisande, ettersom konglepalmar ikkje er i nær slekt med palmar og ikkje har konglar.

Konglepalmane er ei gammel plantegruppe som truleg oppstod i karbontida. Ho var mest artsrik og variabel i mellomtida til jorda, mesozoicum. Då konglepalmane dominerte, kan ein førestilla seg at frøa kunne spreiast av dinosaurar.

## Fylogeni

Familiane, slektene og artane av konglepalmaer er:

* Underklasse: Cycadopsida (Cycadopsida) , 11 slekter, 300–305 artar
	+ **Orden:Konglepalmar (Cycadales)*
		- Konglepalmefamilien *(Cycadaceae)*, 1 slekt, 99 artar
			* Konglepalmeslekta *(Cycas)*
				+ *Cycas circinalis*
				+ *Cycas revoluta*  («sagopalme»)
				+ *Cycas rumphii*
		- Stangeriafamilien *(Stangeriaceae)*, 2 slekter, 3 artar
			* Stangeriaslekta *(Stangeria)*
				+ *Stangeria eriopus*
			* Boweniaslekta *(Bowenia)*
				+ *Bowenia serrulata*
				+ *Bowenia spectabilis*
				+ *Bowenia eocenica* (utdødd)
				+ *Boweina papillosa* (utdødd)
		- Zamiafamilien *(Zamiaceae)*, 1 slekt, 180 artar
			* 5 underfamiliar og slekter, med eit utval av artar:
				+ *Ceratozamia*
					- *Ceratozamia mexicana*
				+ *Chigua*
					- *Chigua bernalii*
					- *Chigua restrepoi*
				+ *Dioon*
					- *Dioon edule*
					- *Dioon mejiae*
				+ *Encephalartos*
					- *Encephalartos horridus*
					- *Encephalartos lebomboensis*
					- *Encephalartos transvenosus*
					- *Encephalartos woodii*
				+ *Lepidozamia*
					- *Lepidozamia hopei*
					- *Lepidozamia peroffskyana*
				+ *Macrozamia*
					- *Macrozamia communis*
					- *Macrozamia macdonnellii*
					- *Microcycas calocoma*
				+ Zamiaslekten *(Zamia)*
					- *Zamia furfuracea*
					- *Zamia integrifolia*
					- *Zamia pumila*

## Kjelder
# URL

Døme på ein URL slik han ser ut i adresseboksen til nettlesaren Internet Explorer.
Døme på ein URL slik han ser ut i adresseboksen til nettlesaren Mozilla.
**URL** er kort for **Uniform Resource Locator** og viser til «adresser» på Internett. URL er ei form for URI (Uniform Resource Identifier), og dei to omgrepa blir ofte blanda saman. URLar er ofte sette saman av bokstavar og ord, og blir gjerne brukt i staden for IP-adresser, som er kombinasjonar av tal.

Ein URL er sett saman av visse delar:

protokoll://underdomene.domene.toppdomene:port/sti/side
Til dømes:

Delane blir skilde av kolon, skråstrekar, punktum og visse andre teikn.

## Soge

URLen blei skapt i 1994 av Tim Berners-Lee, Marc Andreessen, Mark P. McCahill, Alan Emtage, Peter J. Deutsch og Jon Postel som del av den nye verdsveven. Utforminga baserte seg på unixadresser, som brukte skråstrekar til å skilja mellom ulike nivå i adressa. Tim Berners-Lee har seinare uttalt at han angra på bruk av punktum i servaraddessa, og på dei to skråstrekane først i adressa.

## Protokollar

Den første delen av ein URL seier som regel kva internettprotokoll som skal brukast. Opphavleg kommuniserte brukarprogram på ulike datamaskinar via eigne propritære protokollar, men etter kvart vart det utvikla eit standardisert protokollhierarki med fleire lag. På toppen av dette hierarkiet finn ein applikasjonsprotokollar, som til dømes ftp, http, smtp, osb.

| Protokoll | Føremål | Tyding | Program | Standardport |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| http | Nettsider på verdsveven | Hyper Text Transfer Protocol (www) | Nettlesar (browser, vevlesar) | 80 |
| https | Sikker transport av data på verdsveven | Hyper Text Transfer Protocol Secure (www) | Nettlesar | 443 |
| ftp | Filoverføring | File Transfer Protocol | FTP-program eller nettlesar | 21 |
| irc | Chat | Internet Relay Channel | IRC-program | Dynamisk |
| news | Nyhende/diskusjonsgrupper | *-* | Nyhendegruppelesar | 119 |
| telnet | Tekstbasert tilgang til nettverksutstyr | *-* | Telnet-program | 23 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Uniform Resource Locator» frå Wikipedia på engelsk, og «URL» frå Wikipedia på dansk den 5. august 2010.*

Fotnotar
# ANSI C

**ANSI C** er ein serie med standardar for programmeringsspråket C, publisert av American National Standards Institute (ANSI). While some software developers use the term ISO C, others are standards-body neutral and use Standard C.
Føremålet med ein slik standard er at kode som fylgjer standarden lettare kan flyttast til andre operativsystem og det er lettare å gjenbruka delar av koden i andre program og å vedlikehalda han.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* ISO C working group
* *Draft ANSI C Standard* (ANSI X3J11/88-090) (May 13, 1988), Third Public Review
* *Draft ANSI C Rationale* (ANSI X3J11/88-151) (Nov 18, 1988)
* *C Information Bulletin #1* (ANSI X3J11/93-007) (May 27, 1992)
* ANSI C Yacc grammar
	+ ANSI C grammar, Lex specification
* «ISO/IEC 9899:1999 Programming Languages -- C». American National Standards Institute. Arkivert frå originalen 25. juli 2011. Henta 6. august 2009.
* «ANSI Standards Action Vol. 36, #48» (PDF). American National Standards Institute. 2. desember 2005. Arkivert frå originalen (PDF) 4. mars 2016. Henta 6. august 2009.
# Portable Document Format

**Portable Document Format** (**PDF**) er eit filformat, utvikla av Adobe Systems for å gjere det mogeleg å vise eit dokument på same måte som produsenten ønskte uansett kva for operativsystem og/eller maskinvare brukaren nyttar.

PDF er ein open standard, noko som vil seie at alle som ønskjer det kan lage programvare som kan brukast til å lese eller lage PDF-filer utan å måtte betale Adobe Systems.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Queensland

|  |
| --- |
| Queensland |
| delstat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land |  Australia |
| Hovudstad |  Brisbane  |
| Areal | 1 729 742 km² |
| Folketal |  5 618 800 (31. desember 2024) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Queensland ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Queensland.

 Kart som viser Queensland.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Queensland |

**Queensland** er ein delstat i Australia.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Queensland Offisiell nettstad
# Lektin

Eit hemagglutinin-lektin
**Lektin** er protein som bind karbohydrat. Dei er klassifiserte etter evolusjonært skyldskap og kva slags karbohydrat dei bind. Lektin vert produserte av alle fleirsella organismar og har mange ulike funksjonar. Særskilt i planter er det funne mange ulike lektin.

I dyr kan lektin sitja på selleyta og bidra til kontakt mellom seller, eller mellom seller og den ekstrasellulære matriksen.

## Kjelder

«lektin» av Halvor Aarnes i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 22. desember 2016.
# Von

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå von (fleirtyding).*
Frå *Tor der Hoffnung* ('Von-tårnet') i Salzburgav Ewald Mataré.
**Von** (frå norrønt *ván, (v)ón*) eller **håp** (frå seint norrønt *hop*) er eit tru eller ynske på at noko godt skal finna stad.

## Von i kulturen

«Håp» eller «von» er blitt brukt i fleire namn og titlar:

 **Stader: Kapp det gode håp

 **Verk Albumet Von av Sigur Rós
* Songen Von av Gissur Páll Gissurarson
* Novella «Håpet er lysegrønt» (1879) av Alexander Kielland

## Kjelder

* «håp» i Nynorskordboka.
* «von» i Nynorskordboka.

## Bakgrunnsstoff
# Malesia

*For regionen i Albania og Montenegro, sjå Malësia.*
Den fyrste definisjonen av Malesia frå WGSRPD
Den andre definisjonen av Malesia frå WGSRPD
**Malesia** er ein biogeografisk region som dekkjer delar av ekvator og grensene til den orientalske og den australske regionen. Han er også ein fytogeografisk floraregion i Paleotropis. Regionen er blitt gjeven ulike definisjonar. World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions skilte ut Papuasia i sin versjon i 2001.

## Floraregion

Malesia blei fyrst identifisert som ein floraregion som omfatta Malayahalvøya, Malayarkipelet, Ny-Guinea og Bismarckøyane. Dette bygde på ein felles tropisk flora som for det meste stamma frå Asia, men som også hadde mange element frå antarktisk flora, som fleire artar frå dei sørlege bartrefamiliane Podocarpaceae og Araucariaceae. Floaregion dekker fire ulike faunaregionar for pattedyr.

Fyrste utgåva av World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions (WGSRPD) nytta denne definisjonen, men i den andre utgåva frå 2001 var Ny-Guinea og Bismarck-arkipelet flytta frå Malesia og plassert saman med Salomonøyane i ein ny region, Papuasia.

### Sundaland

Vestdelen av Malesia, som omfattar Malayahalvøya og øyane Sumatra, Java, Bali og Borneo, har same store pattedyrfauna som Asia og er kjend som Sundaland. Øyane ligg den relativt grunne kontinentalsokkelen til Asia, og var forbunde med fastlandet under istidene, då havnivået var lågare. Austkanten av Sundaland er Wallace- linja, med namn etter Alfred Russel Wallace, ein britisk naturforskar som merka seg skilnaden mellom faunaslaga på øyar på ulike sider av linja.

Dipterocarpaceae er den viktigaste plantefamilien for tre i låglandsskogane i Sundaland. Sundaland har det største artsmangfaldet innan familien, med 10 til 14 innfldde slekter og kring 450 innfødde artar, rundt 267 av dei på Borneo, 155 på Malayahalvøya og 106 på Sumatra.

### Filippinane

Mesteparten av Filippinane har aldri vore tilknytta det asiatiske fastlandet, og har ein fauna som hovudsakleg stammar frå Asia, men ein særeigen pattedyrfauna.

Filippinane har rundt 50 artar i 11 slekter frå Dipterocarpaceae.

### Wallacea

Øyane mellom Sundaland og Ny-Guinea, kalla Wallacea, var aldri tilknytte nabokontinenta. Dei har ein flora og fauna med både indomalayiske og australasiske element.

Dipterocarpaceae, som er utbreidde i Sundaland, er mindre vanlege i Wallacea, med berre 13 artar i 4 slekter.

### Ny-Guinea og Bismarckarkipelet (Sahulland)

Saman med Salomonøyane er Ny-Guinea og Bismarckarkipelet plasserte i Papuasia i staden for Malesia i den andre versjonen av WGSRPD. I den tidlegare definisjonen av Malesia utgjorde Ny-Guinea og Aru-øyane aust i Indonesia austenden. Dei er knytte til Australia gjennom ein grunn kontinentalsokkel, og har mange pungdyr- og fugletakson til felles med Australia. New Guinea har også mange ekstra element frå antarktisk flora, mellom anna sørbøk (*Nothofagus*) og eukalyptus. Ny-Guinea har dei høghaeste fjella i Malesia og Papuasia, og vegetasjonstypane går frå tropisk låglandsskog til tundra.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Malesia» frå Wikipedia på engelsk, den 3. mars 2023.*
# Chattium

**Chattium** (òg kalla *chickasawhayum* eller *sein oligocen*) er den andre og siste alderen i epoken oligocen og i heile paleogen. Han starta for 28,4 ± 0,1 millionar år sidan og enda for 23,03 ± 0,05 millionar år sidan.

Under chattium skjedde det største kjende enkeltutbrotet til ein vulkan, Fish Canyon-utbrotet til La Garita hadde ein vulkaneksplosivitetsindeks på 9,2 (meir enn 10 000 km³ stoff vart kasta ut). Utbrotet er datert til 27,51 millionar år sidan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Chattian» frå Wikipedia på engelsk, den 27. august 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Chattian

| Paleogen |
| --- |
| Paleocen | Eocen | Oligocen |
| Danium | Selandium Thanetium | Ypresium | Lutetium Bartonium | Priabonium | Rupelium | Chattium |
# Polysykliske aromatiske hydrokarbon

**Polysykliske aromatiske hydrokarbon** (PAH eller tjærestoff) finst naturleg i råolje og er spesielt konsentrert kreosot, tjære og asfalt.

## Kjemisk karakterisering

PAH er ein kompleks blanding av fleire hundre kjemikalie karakterisert ved at dei består av to eller fleire kopla aromatiske (benzenliknande) ringar. Dei fleste er særs feittløyselege og lite løyselege i vatn. PAH i luft og vatn er difor ofte knytt til partiklar og organisk materiale.

## Kjelder

PAH er eit uønskt biprodukt som vert danna ved ufullstendig forbrenning eller oppvarming av organisk materiale som olje, naturgass, kol og ved. Det slepp ut i naturen frå ulike viktige kjelder som elektrokjemisk industri (t.d. aluminiumsindustri), industriell energiproduksjon, avfallsforbrenning, biltrafikk og bustadoppvarming. I tillegg utsetjast menneske ofte for PAH via tobakkrøyk og grilla og røykt mat. Dei største naturlege kjeldene til PAH-utslepp er vulkanutbrot og skogbrannar.

## Bruksområde

PAH-haldig olje vert bruka blant anna som mjuknare i bildekk. I samband med treimpregnering vert det nytta kreosotolje.

## Helseeffektar

Mange PAH-samanbinding kan gje negative helseeffektar, sidan dei er giftige og mange av dei er kreftframkallande.
# Sokrates

|  |
| --- |
| Sokrates |
|  |
|  |
| Fødd | ca. 470 f.Kr. Alopeke, Aten |
| Død | 15. februar 399 f.Kr. Aten |
| Nasjonalitet | Antikkens Athen |
| Område | filosofi, epistemologi, etikk |
| Yrke | filosof, lærar, skribent, etiker |
| Ektefelle | Xanthippe, Myrto |
| Barn | Lamprokles, Menexenos |
| Medlem | boule |

**Sokrates** (ca. 470 f.Kr.–7. mai 399 f.Kr.) var ein gresk tenkjar og filosof frå Aten. Han blir rekna som ein av grunnleggjane av vestleg filosofi.
Sokrates vende filosofien vekk frå naturen og mot mennesket.

Den viktigaste kjelda til informasjon om Sokrates var gjennom Platon. Sokrates skreiv aldri ned sine tankar eller idear sjølv, men blei forfatta av Platon og Xenofon, som var to av Sokrates sine elevar. I *Platons dialogar* skildra han Sokrates som ein lærar som avstod frå å ha elevar.

Sokrates var oppteken av å oppklåra uklårleik og finna definisjonar på omgrep gjennom filosofisk samtalekunst, ved å stilla spørsmål og oppklåra i dialog med andre menneske.

Sokrates møtte mykje motstand i Aten, hovudsakeleg fordi han kalla atenarar uvitande og tåpelege og kritiserte sterkt demokratiet, som atenarane elska. Han blei tiltala for blasfemi og for å forderva ungdomar. Sokrates blei dermed dømd, og hadde mogelegheita til å leva i eksil eller møte opp i rettsaka der han skulle få dødsstraff ved å drikka frå giftbegeret. Han valte dødsstraff med grunngjevinga at *det uutforska livet ikkje er verdt å leva.*

## Etikk

Sokrates er ein sentral filosof innanfor dygdsetikken. Ein må ha *innsikt* for å handla rett. Han meinte at dygd og viten var det same, og at lykke hengde saman med desse to omgrepa. Lykke kom med innsikt i sitt eige liv og vala sine. Det å vera lykkeleg innebar at ein i livet, som ein heilskap, dugde og hadde velutvikla dygder (karaktertrekk). Gjorde ein det som var rett hadde ein lykke, dette fekk ein innsikt i om ein hadde kunnskap. Dersom ein ikkje hadde kunnskap, kunne ein ikkje handla rett, ergo handla ein umoralsk.

Sokrates skilde òg mellom det å overtala og det å prova.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Sokrates**
# Blomsterpotte

Klassisk leirepotte.
**Blomsterpotte** eller plantepotte er ei potte som kan brukast til å dyrka plantar i. Dei blir brukt i gartneri, heimar og hagar til å dyrka fram småplantar til vidare bruk eller til å husa potteplantar permanent. Potter finst i ulike storleikar, og kan ha enkel utforming eller vera meir dekorative.

Tradisjonelt blei blomsterpotter gjerne laga av brent leire (terrakotta). I dag er det blitt vanlegare med blomsterpotter av plastmateriale. Ein har også gått meir over til å bruka pluggbrett i staden for potter ved oppal av småplantar.

## Historie

Ein har brukt potter til formeiring og transport i lang tid.
Allereie frå Det gamle Egypt er det kjend at potter blei brukte til plantetransport.
Også dei gamle grekarane og romarane brukte blomsterpotter.
Den greske filsofen Theofrastos skildra i si 'Plantehistorie' frå 300-talet f.Kr. korleis ein sådde trefrø i potter.
I si bok om jordbruk frå 100-talet f.Kr. skildrar Cato den eldre korleis potter ein hadde sådd frø eller planta stiklingar i kunne knusast og planten plantast i jorda. Arkeologiske pottefunn støtter denne skildringa. Pottene ein har funne har hol i botnen, kanskje både for å gje drenering og for å la røtene veksa ut frå potta.

Potter har også vore brukt til dekorasjon. Funn frå Pompeii og Herculaneum tyder på at ein kunne setja dei opp rundt eit basseng i midten av eit atrium.
Under renessansen kunne ein bruka fint utforma potter til dømes i hjørnene av parterre-design, langs terrassekantar eller på toppen av murar.

## Kjelder