Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Guernsey

|  |
| --- |
| Guernsey |
| Bailiwick of Guernsey Bailliage de Guernesey |
| øygruppe |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| **Nasjonalsong:God Save the King & Sarnia Cherie* |
| Land |  Storbritannia |
| Hovudstad |  St Peter Port  |
| Areal | 78 km² |
| Folketal |  67 787 (2024) |
| Språk | engelsk, fransk, dgèrnésiais |
| Førsteminister | Lyndon Trott |
| Tidssone | GMT |
| Retningsnummer | +44-1481 |
| Domene | .gg |
|  Guernsey ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Guernsey.

 Kart som viser Guernsey.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Bailiwick of Guernsey |

**Guernsey** (fransk *Bailliage de Guernesey*) er ei øy i Den engelske kanalen utanfor kysten av Normandie i Frankrike. Saman med øyane Alderney, Sark, Herm og fleire småøyer utgjer ho den britiske kroneigedomen **Bailiwick of Guernsey**. Saman med Jersey utgjer desse øyane øygruppa Kanaløyane.

Kroneigedomen utgjer i tillegg til sjølve øya Guernsey òg Alderney, Herm, Jethou, Brecqhou, Burhou, Lihou, Sark og andre småøyar. Sjølv om Storbritannia har ansvaret for å forsvare øyane, er ikkje Bailiwick of Guernsey ein del av Storbritannia, men heller ein eigedom under krona, på same måte som Isle of Man. Guernsey er heller ikkje ein del av Den europeiske unionen. Øya Guernsey er delt inn i 10 sokn.

Namnet, *Guernsey*, kjem frå normannisk *green(s)ey* som tyder 'Den grønne øya'.

## Politikk

Guernsey er ein *bailiwick* (fogdesokn) med kong Charles III som statssjef. Kongen er representert i fogdesoknet av ein viseguvernør. Det lokale styringsorganet er *States of Deliberation*, som består av fogden (*Bailiff*), generaladvokaten, generalsakføraren, 45 valde folkerepresentantar og to representantar frå Alderney.

Regjeringa til Guernsey vert leia av ein statsminister vald av *States of Deliberation*.

Det er ingen politiske parti på Guernsey.

## Transport

Det finst hamner i sokna St Peter Port og St Sampson. Guernsey har òg to flyplassar (Guernsey Airport og Alderney Airport) og 5 km jernbane i Alderney.

## Administrativ inndeling

|  |
| --- |
| Kart over sokn på Gurensey. |

Administrativt er øya Guernsey delt inn i ti sokn.

1. Castel
2. Forest
3. St Andrew
4. St Martin
5. St Peter Port
6. St Pierre du Bois
7. St Sampson
8. St Saviour
9. Torteval
10. Vale

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Guernsey» frå Wikipedia på engelsk, og «Guernsey» frå Wikipedia på bokmål den 4. februar 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Guernsey Offisiell nettstad
* Turistside
* This Is Guernsey - informasjon og nyhende frå Guernsey Press and Star
# Munkeselslekta

|  |
| --- |
| **Munkeselslekta** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Rovpattedyr Carnivora |
| **Familie:** | Ekte selar Phocidae |
| **Underfamilie:** | Monachinae |
| **Slekt:** | **MunkeselslektaMonachus* Fleming, 1822 |

**Munkeselslekta** (*Monachus*) er ei selslekt i familien ekte selar. Ho omfattar dei einaste selane som har hovudutbreiinga si i varme, subtropiske havområde. Slekta omfattar tre artar, og vestindiamunkeselen (*Monachus tropicalis*) er truleg utrydda. Dei andre er hawaiimunkeselen (*Monachus schauinslandi*) og middelhavsmunkeselen (*Monachus monachus*), som begge er utryddingstrua.

## Kjelder
# Dei katolske monarkane

«Dei katolske monarkane», Ferdinand til venstre og Isabella til høgre, og den katolske kyrkja i midten. Inskripsjonen over identifiserer dei som «Herr Ferdinand og fru Isabella, konge av Aragón og av Castilla».
**Dei katolske monarkane** (spansk *Reyes Católicos*) eller *dei katolske majestetane* var ein tittel som blei gjeven Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón då dei sameinte dei to kongerika sine gjennom ekteskapet sitt (personalunion). Pave Alexander VI gav dei denne tittelen som kompensasjon for å allereie ha gitt tittelen «den mest kristne» til kongen av Frankrike.

Spania under dei katolske monarkane
Ved ekteskapet blei det også gjeve paveleg dispensasjon for blodsslektskapen deira ved pave Sixtus IV. Begge var av slekta Trastámara og var tremenningar, ettersom dei stamma frå Johan I av Castilla.

Paret blei gift den 19. oktober 1469 i Valladolid. Isabella var då 18 år gammal og Ferdinand eitt år yngre. Ekteskapet var politisk, ettersome det sameinte kronene deira i éin familie, og historikarar har tradisjonelt rekna at sameininga av Spania vesentleg kan sporast tilbake til dette ekteskapet.

Nyare historieforsking har peikt på at under deira styre var Spania framleis eit samansett og kombinert monarki. Det bestod av Castilla og Aragón, som i stor grad blei verande skilde einingar i fleire tiår.

Tittelen «katolske majestetar» ble gitt til dei av pave Alexander VI i 1496, og var ikkje berre ei heidersneming, men også ei forplikting ved at dei skulle forsvare den katolske trua og dogme i rika sine.

Under regjeringstida deira og i den katolske tros navn blei det oppretta ein domstol, *inkvisisjonen*, som hadde som oppdrag å forfølgja og straffa alle han fann var falske kristne, kjettarar, jødar og muslimar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «De katolske monarker» frå Wikipedia på bokmål, den 28. august 2022.*

## Litteratur

* Elliott, J.H. (1963): *Imperial Spain, 1469-1716* (Pelican 1970)
* Edwards, John (2005): *Ferdinand and Isabella: Profiles in Power*. Pearson Education. New York, New York.
* Edwards, John (2000): *The Spain of the Catholic Monarchs*. Blackwell Publishers. Massachusetts.
* Kamen, Henry (1991): *Spain: 1469-1714 A Society of Conflict*. Longman. New York, New York.
# Karnevalet i Santa Cruz de Tenerife

Frå karnevalet i Santa Cruz de Tenerife
**Karnevalet i Santa Cruz de Tenerife** tek til 40 dagar før påske og varer ei veke. Det vert rekna som verdas største karneval etter Rio de Janeiro. Ifølgje styresmaktene er over éin million menneske involvert. I ei veke kler folk seg ut og feirar ulike hendingar, mellom anna val av karnevaldronning.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Karnevalet i Santa Cruz de Tenerife
# David Silva

David Silva|  |
| Personleg informasjon |
| Fullt namn |
David Josué Jiménez Silva |
| Fødd |
8. januar 1986 (40 år) |
| Fødestad |
Arguineguín i Spania |
| Høgd |
170 cm |
| Posisjon |
Midtbane, ving |
| Klubbinformasjon |
| Noverande lag |
Manchester City |
| Nummer |
21 |
| Ungdomsklubbar |
| - 2000-03 |  San Fernando  Valencia |
| Seniorkarriere\* |
| År | **Lag** | **Kampar (Mål)** |
| 2003-10 2004-05 2005-06 2010- |  Valencia  SD Eibar (lån)  Celta Vigo (lån)  Manchester City |
119 (21) 35 (5) 34 (4) 127 (21) |
| Landslag |
| 2004-06 2006- |  Spania U21  Spania |
9 (7) 79 (20) |
|
\* Seniorklubbkampar og mål berre telt for nasjonal liga og oppdatert 6. juni 2014 ‡ Landslagsmål oppdatert 6. juni 2014 |

**David Josué Jiménez Silva** (fødd 8. januar 1986 i Arguineguín på Gran Canaria) er ein spansk fotballspelar som spelar på Real Sociedad (2020).

I 2014 spela han for Manchester City og det spanske landslaget. Han har vorte seriemeister i England med Manchester City i 2012 og 2014. Med Spania har han vorte europameister to gonger og verdsmeister éin gong. I EM i 2008 spelte han i fem av Spania sine seks kampar då dei vann meisterskapen. I VM i Sør-Afrika i 2010 var han berre på banen i to av kampane, men i EM i 2012 var han igjen fast på laget då Spania vart europameistrar for andre gong på rad.
# Tristan da Cunha

|  |
| --- |
| Tristan da Cunha |
| oversjøisk territorium |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| **Nasjonalsong:God Save the King* |
| Land |  Storbritannia |
| Hovudstad |  Edinburgh of the Seven Seas  |
| Areal | 207 km² |
| Folketal |  246 (2019) |
| Språk | engelsk |
| Tidssone | GMT |
| Retningsnummer | +290 |
| Domene | .sh og .uk |
|  Tristan da Cunha ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Tristan da Cunha.

 Kart som viser Tristan da Cunha.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Tristan da Cunha |

**Tristan da Cunha** er ei vulkansk øygruppe som ligg sør i Atlanterhavet. Ho ligg 2816 km vest for Sør-Afrika og 3360 km aust for kysten av Sør-Amerika. Med det er Tristan da Cunha den mest avsidesliggjande busette øygruppa i verda. Den einaste busette øya er hovudøya Tristan da Cunha, der den einaste større busetnaden er hovudstaden Edinburgh of the Seven Seas. Frå 1938 til 2009 var øygruppa underlagt St. Helena Frå og med 2009 er Tristan da Cunha ein del av den administrative eininga St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha.

## Geografi

Tristan da Cunha består av desse øyane:

* Hovudøya, Tristan da Cunha
* Inaccessible Island
* Nightingale Island
* Middle Island
* Stoltenhoff Island
* Gough Island

## Historie

Øyane vart oppdaga i 1506 av den portugisiske sjøfararen Tristão da Cunha, som kalla opp hovudøya etter seg sjølv. Seinare vart namnet endra til Tristan da Cunha. I 1810 vart USA-amerikanaren Jonathan Lambert den fyrste som busette seg på øya, erklærte øyane som sin eigedom og gav øygruppa namnet *Islands of Refreshment* - «Forfriskingsøyane». Lambert døydde i ei båtulukke i 1812, og i 1816 la Storbritannia øygruppa under seg. Dei forsøkte òg å kolonisera Inaccessible Island, men utan hell.

## Samfunn

Alle familiane på Tristan da Cunha er bønder, og alt landet er sameigd. Ingen utanforståande får lov til å kjøpa land på Tristan da Cunha eller å slå seg ned på øya. Ein driv og med avl av hummar og sal av myntar og poststempel til samlarar. Øya har ikkje flyplass, så einaste måten å koma seg hit på er til båt. Innbyggjarane har også utvikla ein særeigen dialekt.

## Natur

Høgaste punktet på øygruppa er vulkanen Queen Mary's Peak på hovudøya. Vulkanen er 2062 meter høg, og er dekt av snø om vinteren.
Gjennomsnittstemperaturen på øygruppa er ca. 14° C i vintermånadene og ca. 20 °C i sommarmånadene. Her finst eit rikt fugleliv, med adeliepingvin, gulnasealbatross, sotalbatross, kvitbukpetrell, storvengpetrell, silkepetrell, brunnoddy gråpetrell, storlire, grålire, sørhavsterne og sørhavsjo.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «Tristan da Cunha» frå Wikipedia på engelsk, den 9. april 2012.*
* Artikkel om økonomien på Tristan da Cunha, henta inn 9. april 2012.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Tristan da Cunha Offisiell nettstad
# Kjemisk absorpsjon

**Kjemisk absorpsjon** viser til opptak av gassar eller væsker (kalla absorbentar) i eit anna stoff (absorbator). Det blir særleg brukt om løysing av ein gass i ei væske. Ved absorpsjon blir molekyla frå absorbenten fordelt jamnt overalt i absorbatoren. Ein prosess der gassen eller væska berre legg seg på overflata, slik at dei lett kan skiljast ut att, blir kalla adsorpsjon.

Absorpsjons-koeffisienten fortel kor mykje av ein gass ein viss væskemengd kan ta opp. Gassmengden som kan absorberast veks med aukande trykk, jamfør Henrys lov. I kjemiteknikk nytter ein absorpsjon mellom anna til å fjerna ureinande gassa, til dømes SO2 frå avgassar.

## Sjå og

* adsorpsjon
* absorpsjonsapparat

## Kjelder

* «Absorpsjon: kjemi» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 12. oktober 2014.
# Tistel

Vegtistel (*Cirsium vulgare*)
Piggtistel (*Carduus acanthoides*)
Syrisk tistel (*Notobasis syriaca*) har svært kraftige tornar.
**Tistel** er ein type stive, stikkande urteaktig plante. Blada, og ofte også stengelen, har kraftige tornar. Tistlar blir derfor ofte unngått av dyr og menneske og kan danna nesten ugjennomtrengjelege bestandar, ikkje ulikt brennesle.

Tistlane er ikkje ei naturleg gruppe. Dei fleste tilhøyrer stammen Cynareae i korgplantefamilien, men det finst også andre korgplantar ein kallar tistel. Strandtistel tilhøyrer skjermplantefamilien. Dei vanlege tistlane i Noreg tilhøyrer slektene *Cirsium* og *Carduus*. Dei veks ofte langs vegkantar og på beitemark.

Tistel er nasjonblomen til Skottland.

## Ulike tistlar

Dette er ei oversikt over plantar som blir kalla «tistel» på norsk. Berre eit utval av *Cirsium-* og *Carduus*-artane i Noreg er tekne med.

* vegtistelslekta (*Cirsium*)
	+ vegtistel (*Cirsium vulgare*)
	+ kåltistel (*Cirsium oleraceum*)
	+ dvergtistel (*Cirsium acaule*)
	+ kvitbladtistel (*Cirsium heterophyllum*)
	+ myrtistel (*Cirsium palustre*)
	+ åkertistel (*Cirsium arvense*)
* krusetistelslekta (*Carduus*)
	+ krusetistel (C. crispus subsp. *multiflorus*)
* stjernetistelslekta (*Carlina*)
	+ stjernetistel (*Carlina vulgaris*)
	+ sølvtistel (*Carlina acaulis*)
* kuletistelslekta (*Echinops*)
	+ kuletistel (*Echinops sphaerocephalus*)
* fjelltistel (*Saussurea alpina*)
* strandtistel (*Eryngium maritimum*)
* jærtistel (*Serratula tinctoria*)
* eseltistel (*Onopordum acanthium*)
* mariatistel (*Silybum marianum*)
* elfenbenstistel (*Ptilostemon afer*)
* safrantistel (*Carthamus tinctorius*)
* gulltistel (*Scolymus hispanicus*)
* syrisk tistel (*Notobasis syriaca*)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Tistel» frå Wikipedia på bokmål, den 25. april 2025.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
* B. Mossberg; L. Stenberg. *Gyldendals store nordiske flora*. Gyldendal. s. 636–648. ISBN 978-82-05-42485-2.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Tistel**
# Benk

«La banquette Tôkyô» i Palais de Tokyo i Paris.
Dreiebenkar frå midten av 1800-talet. Alle vart drivne av ein dampmaskin som ikkje er med på biletet
**Benk** er eit langt møbel eller anna innretning med plass for fleire til å sitta på, og som i nokre høve også kan brukast til liggeplass. Benkar kan ha ryggstø og armlene eller ikkje. Dei er hovudsakleg av hardt materiale, men kan vera delvis polstra der ein sit og eventuelt støtter seg.

Omgrepet «benk» vert også nytta om ulike høge arbeidsbord eller maskinar som i utgangspunktet har likna på benkar, som kjøkenbenk, høvelbenk eller dreiebenk.

## Historie

Tysk trebenk frå Berlin frå 1200-talet.
I mellomalderen var ein smal, veggfast benk det vanlegaste sittemøbelet i Noreg.
Langbenk eller langpall stod langs langveggane i stovene med høgsetet i midten.
Ein lang, flyttbar benk som kunne plasserast framfor bordet, *forsete* eller *langkrakk*, er også nemnd i norrøne sagaer, og er kjend fram til nyare tider.
På loft kunne ein ha faste sitjeplassar festa framfor sengene. *Moldbenken* eller *pallen* i opphaldsrom kunne også hindra trekk frå sprekka mellom golv og vegg ved at ein fylte han med mold. Brugdebenken som er kjend frå Setesdal var ein benk med ryggstø som hadde sin faste plass ved årestaden.

Vendebenker i ei av dei gamle vognene på Kolsåsbanen. Vogna hadde førarhus i kvar ende, og vart ikkje snudd ved endehaldeplassen. Ved at ryggstøet vart vippa over, kunne ferdafolket alltid sitje med ansiktet i køyreretninga
Vendebenk er ein type benk med ryggstø som kan vippast opp på kvar side, slik at ryggstøet, og dermed dei sitjande, kan venda begge vegar. Briks er ein sovebenk av tre.
Slagbenk er eit kombinasjonsmøbel der ein sitjebenk kan slåast opp og brukast til seng. Denne er kjend frå 1500-talet i Skandinavia.

## Bruk

Benkar ved hamna i Bizkaia.
Benkerader har vore vanlege i kyrkjer og ein del underhaldning-, serverings-, undervisningsrom og auditorium over heile verda. Mange stader har ein bytta ut desse med stolrader eller flyttbare stolar.
Ein kan likevel nytta uttrykk som å «sitte på første benk» eller på «bakarste benk» i samband med slike stader. Ein benk som framleis har ei viktig tyding er reservebenken, der reservespelarar for eit lag kan sitja under ein kamp. Ein kan også ofte finna benkar i galleri og museum.

Mange benkar er plasserte utomhus, som i parkar, på plassar og langs gater. Dette gjer at brukarar av benkar til dømes kan nyta omgjevnadane, snakka, eta eller kvila.

Ein benk som vitne til «så mange ting» er sentral i songen «En grønnmalt benk» av Otto Nielsen.

* Kyrkjebenkar i Vågan kyrkje i Noreg.
* Eldre kvinne og yngre kvinne med baby på ein kvitmalt benk i England.
* Benk på Hammersmith Bridge i London.
* Sovande mann på ein benk i Polen.
* Høvelbenk

## Sjå og

* Bank
* Benking i geologi
* Benkpress

## Kjelder

* Benk: sittemøbel (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 16. november 2013.
* Langbenk (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 16. november 2013.
* Slagbenk (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 16. november 2013.
* «benk» i Nynorskordboka.
# Flygeteknikken å stille

Ei fiskeørn som *stiller*.
**Å «stille»**, òg nemnd **å «rytle»**, er ein flygeteknikk hos nokre artar av fuglar og insekt som «står stille» i lufta ved hjelp av kraftige vengeslag.

Når fuglar *stiller* vil hovudet liggje stasjonært i forhold til bakken over tid. Å *stille* er svært energikrevjande for fuglen og kan også krevje løftekraft via vind. Teknikken blir til dømes brukt av fleire terner, isfuglar og rovfuglar når dei søkjer næring, vanlegvis i ope landskap eller over vatn. Ein teknikk ved næringssøk er at fuglen *stiller* høgt opp på himmelen, for så å gå ned litt, og til slutt dukke lynraskt og prøve å fange bytet. Andre artar *stiller* i staden i lågare høgd og dukkar rett etter bytet. Nokre fuglar, som lerker, *stiller* under spelflukta, og nokre småfuglar som meiser og flugesnapparar kan nokre gonger sjåast å *stille* medan dei søkjer. Sjølv kolibriar står stille i lufta når dei syg nektar frå blomstrar, men bruker ein heilt annan flygeteknikk.

Frå ordforklaringar i bøker på norsk bokmål:

* *Stille* = «rytle, stå stille i luften på flagrende vinger (f.eks. tårnfalk).»

* *Rytle* - «Fugler som stiller eller står stille i luften mens de tar til seg næring eller speider etter byttedyr.»

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Ryttla» frå Wikipedia på svensk, den 15. mai 2023*
* «NOAB Det norske akademis ordbok». Henta 15. mai 2023. «rytle»
# Dagaktive og nattaktive dyr

Dagaktiv: Svalestjert, *Papilio machaon*
Nattaktiv: Filippinsk spøkelsesape, *Carlito syrichta*
**Dagaktive dyr** er dyr som er mest aktive i dagslys, **nattaktive dyr** har høgast aktivitetsnivå om natta.
Artar som kan kategoriserast slik vil ha det høgaste aktivitetsnivået over ulike periodar av døgnet, avhengig av tilpassingar og miljø.
Lys-mørke-syklusen regulerer aktiviteten deira, og kunstig lysforureining kan forstyrre han. Mange artar har tilpassa seg med endra sansar og utsjånad, som store nattaktive auge. Nokre artar kan skifte mellom dag og nattaktivitet, medan andre tilpassar seg ulike lysforhold og temperaturar. Døme inkluderer nattaktive rovdyr, dagaktive primatar, nattaktive fuglar som ugler, og amfibium som unngår fiendar om natta. Også insekt og dyreliv i havet viser varierande aktivitetsmønster avhengig av tida på døgnet og miljøforholda.

Skumringsaktive artar (krepuskulære artar) som er mest aktive i tussmørker, blir ofte feilaktig refererte til som nattaktive. Døme er kaninar, skunkar, tigrar og hyenar.

Mange dyreartar passar ikkje inn i dei tradisjonelle definisjonane av å vere strengt nattaktive, dagaktive eller skumringsaktive, ofte drive av faktorar som inkluderer tilgjenge av mat, predasjonstrykk og varierande temperatur. Eit slikt aktivitetsmønsteret er sett på tvers av pattedyrartar, som løver, prærieulvar og lemurar, men åtferda er ikkje så vanleg som dei hos reint dag- eller nattaktive dyr.

## Kjelder

* Samandrag av «dagaktive\_og\_nattaktive\_dyr» i *Store norske leksikon*, snl.no., henta 5. november 2023

Referansar
## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Dagaktive og nattaktive dyr**
# Xylitol

|  |
| --- |
| Xylitol |
|  Mikroskopbilde av xylitolkrystallar. |
|  |
|  |
| Systematisk namn | D-xylitol |
| Kjemisk formel | C5H12O5 |
| Atommasse | 152,0685 atommasseeining |
| Eigenskapar |
| Smeltepunkt | 92-96 °C |
| SI-einingar & STP er brukt om inkje anna er oppgjeve |

**Xylitol** er eit naturleg søtstoff, eit kvitt, nesten luktfritt sukkeralkohol som finst i krystallinsk pulverform.

## Utvinning

Xylitol kan utvinnast frå bjørk. Dette skjer ved at ein tek hemicellulosen, også kalla *xylan*, som har fått namnet sitt frå gresk *xylon*, tre. Av dette stoffet vinn ein ut sukkeret xylose, som under høgt trykk med hydrogen blir redusert til xylitol. Stoffet finst òg i bringebær og plommer.

## Bruk

Søtstoffet vert brukt i sukkerfrie søtsaker som tyggegummi. Det fører ikkje til tannråte på same måte som sukker, og undersøkingar har vist at det til og med kan verna tennene. Stoffet fører til auka spyttproduksjon som reinsar munnen. Det kan òg hjelpa til med å reparera små hol og redusera plakk ved å trekka til seg skadelege mikroorganismar i munnen som så svelt av mangel på vanleg.

Xylitol er òg eit søtstoff som kan brukast av diabetikarar ettersom det inneheld om lag 40 % færre kaloriar (2,4 per gram) og blir teke opp i blodet seinare enn vanleg sukker.

Det har òg vist seg at xylitoltyggi kan motverka øyreinfeksjonar. Tygging og svelging hjelper til med å reinska mellomøyret og å få vekk øyrevoks, medan xylitolen motverker bakterievekst i øyretrompeten mellom nasen og øyrene.

## Bakgrunnsstoff

* doktoronline.no Arkivert 2002-06-13 ved Wayback Machine.: Xylitol og ørebetennelse
* Nasjonal forskingsinformasjon: Effektar av fluorid og xylitol på plakkbakteriers metabolisme, plakkdannelse og gingivittutvikling
# Natriumhydroksid

Natriumhydroksid
**Natriumhydroksid** er ein sterk base med kjemisk formel NaOH. Stoffet er ei viktig uorganisk sambinding. I dagleg tale blir natriumhydroksid som væske ofte omtalt som **lut** eller **kaustisk soda**.

## Framstilling

Natriumhydroksid vert framstilt ved elektrolyse av ei natriumkloridløysning. Fleire typar elektrolyseceller eignar seg til dette.

## Bruk

Natriumhydroksid blir mellom anna brukt til å rense tette avløp, framstilling av såpe og til å lute tre.

Stoffet vert brukt som reagens i organisk kjemi og til syntese av uorganiske sambindingar.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Natriumhydroksid**
# Matforgifting

Bakterien *Salmonella typhimurium* blant kultiverte menneskeceller
**Matforgiftning** eller **matboren sjukdom** er ein akutt mage-tarmsjukdom forårsaka av inntak av skjemd mat. Dersom fleire enn to personar er vorte sjuke etter å ha ete det same, tyder dette på ei matforgifting.

Matforgifting er framkalt av giftstoff, toksin, frå sjukdomsframkallande bakteriar eller virus i matvarer. Ein føresetnad for forgifting er førekomsten av toksin, og skil symptom og kliniske teikn frå vanlege infeksjonar. Toksin er eit kjemisk stoff som i låge konsentrasjonar er biologisk giftig og som er produsert av mikroorganismar som bakteriar og virus. Næringsmidla kan innehalde toksin produserte av einskilde mikroorganismar under vekst i næringsmiddelet eller i menneskekroppen (tarmen) etter inntak.

Symptoma kan vere sterke med smertar i magen, oppkast og diaré, men er oftast lette, avhengig av toksinmengda. Matforgiftinga kan vare frå timar til nokre få dagar. Når det samstundes er levande bakteriar i maten, vil tilstanden etter ei viss tid gå over i ein regulær tarminfeksjon (salmonellose, dysenteri). I andre tilfelle kjem matforgiftning av toksin framkalla av andre bakteriar, særleg stafylokokkar. Her er inkubasjonstiden særs kort, gjerne frå to til fire timar, der brekningar, diaré og ofte kollaps kan vere symptom. Begge desse formene for matforgifting er stort sett godarta, men krev nokre gonger intensiv væskebehandling, fordi væsketapet med avføringa kan bli stort.

## Kjelder
# Diatomé

|  |
| --- |
| **Diatomer** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | Eukarya |
| **Rike:** | Protista |
| **Infrarike:** | Halvaria |
| **Rekkje:** | Heterokontophyta |
| **Klasse:** | **Diatomer** Diatomea Dumortier, 1821 |

Diatomeren *Amphoraovalis*
Ein **diatomé** (fleirtal *diatomear*) eller ein **kiselalge** er ein mikroskopisk eukaryot alge. Dei fleste av dei er eincella, men somme kan danna kjeder eller enkle koloniar. Diatoméceller er kjenneteikna av å ha ein unik cellevegg av kisel. Slike celler kan vera særs mangfaldige, men består som regel av to asymmetriske sider med ein sprekk mellom. Fossil tyder på at dei dukka opp seinast i juratida.