Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dvale

Nordflaggermus i dvale på Modum i Noreg.
**Dvale** er ein biologisk tilstand med sterkt nedsette livsfunksjonar og blir brukt av fleire dyr som ein måte å takla vanskelege tilhøve i miljøet på, som kulde eller tørke. Dyr som er i dvale har nedsett næringsbehov og tærer på feittreservane sine i ei tid då føde er vanskeleg tilgjengeleg. Ein skil mellom «ekte dvale» (hibernering, vinterdvale), der andedrett, stoffskifte og kroppstemperatur går kraftig ned, og «vintersøvn» (uekte dvale), der stoffskifte søkk noko men kroppstemperaturen held seg nokså normal.

Dyr som går i dvale om vinteren er mellom anna bjørkemus, flaggermus, pinnsvin og hoggorm. Brunbjørn har vintersøvn. Lemurarten *Cheirogaleus medius* lever i dvale i opptil sju månader av året under den tørre vinteren på Madagaskar.

Fleire sniglar, krokodillar, salamandrar og andre dyr går i dvale under tørketida i tropiske strøk. Mange slangar kan også ha ein dvaleliknande tilstand med nedsett stoffskifte og aktivitet, men der dei ikkje søv.

## Sjå òg

* Diapause
* Nattleg hypotermi
* Søvn hjå dyr

## Bakgrunnsstoff

«hibernering» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Kjelder

«dvale. – tilstand hos dyr» i *Store norske leksikon*, snl.no.
«vintersøvn – zoologi» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Hibernation» frå Wikipedia på engelsk, den 16. januar 2011.*

* *Denne artikkelen bygger på «Dvale» frå Wikipedia på bokmål, den 16. januar 2011.*
# Termittar

|  |
| --- |
| **Termittar** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | Hexapoda |
| **Klasse:** | Insekt Insecta |
| **Underklasse:** | Pterogyta |
| **Infraklasse:** | **Termittar** Neoptera Brullé, 1832 |

Soldatar av arten *Reticulitermes flavipes*
**Termittar** (*Isoptera*) er ei gruppe sosiale insekt som er særs vanlege i tropiske og subtropiske strok over heile verda. Det finst litt over 2 000 beskrivne artar, og mange av dei er særs talrike - det er rekna ut at det er om lag eit kvart tonn termittar for kvar person på jorda! Dei fleste av desse er sterile arbeidarar.

## Kjenneteikn

Termittar er små og har mjuke kroppar. Det latinske namnet *isoptera* tyder «like vengjer», og viser til at dei to vengjepara deira ser like ut. Vengjene er membranøse og avlange, og vert felt så snart det ikkje er bruk for dei. Antennene er korte og trådforma, og består av mellom 11 og 33 segment. Eventuelle haletrådar er små, og dei færraste har utvendige kjønnsorgan. Det er høg grad av polymorfisme mellom termittane, det vil seie at ulike individ innanfor same art kan ta særs mange ulike former.

## Levesett

Alle termittar er sosiale insekt, som regel med tre markant ulike kaster av individ: *arbeidarar*, *soldatar* og *forplantarar*. Arbeidarane er små og blinde, sterile dyr med vanlege mandiblar (munndelar til å bita og kutta med), og har ansvar for å samla mat, byggje reir og å bera rundt på medlemmar av andre kastar. Soldatar er òg blinde og sterile, men har kraftig utvida mandiblar dei nyttar til å forsvara kolonien med.

Forplantarane har vengjer og augo, og vert produsert i store mengder til særskilde tider på året. Dei formeirar seg i store svermar, og individuelle par startar nye koloniar. Dette er til skilnad frå maur, der det er individuelle dronningar som grunnlegg nye tuer; termittane har både dronning og «konge».

Termittuer vert bygd i eller på tre. Primitive termittfamiliar har protozoar i tarmen som hjelpar dei til å fordøya cellulose, somme grupper har byta desse ut med bakteriar. Ein reknar med at termittane utvikla seg frå tre-etande kakerlakkar.

## Kjelder

* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2002
# Blodtrykkssenkjande lækjemiddel

**Blodtrykksenkjande lækjemiddel**, eller antihypertensiva, er lækjemiddel mot høgt blodtrykk. Det finst fleire klassar antihypertensiva, grupper av lækjemiddel som verkar på ulike måtar men som har det til felles at dei senkjer blodtrykket.

## Klassar av blodtrykkssenkjande lækjemiddel

* Urindrivande lækjemiddel
	+ Tiazid
* Antiadrenerge lækjemiddel
	+ Betablokkarar
	+ Alfablokkarar
* ACE-hemmarar
* Angiotensinresoptorblokkarar
* Kalsiumblokkarar
* Aldosteronantagonistar
* Åreutvidande lækjemiddel
# Golden Gate

|  |
| --- |
| Golden Gate |
| sund |
|  |
| Land |  USA |
|  Golden Gate ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Golden Gate.

 Kart som viser Golden Gate.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Golden Gate (strait) |

**Golden Gate** er sundet som bind saman San Francisco-bukta med Stillehavet.

Golden Gate-brua, som blei bygd i 1937, bind saman San Francisco med Marin County.

Sundet fekk namn av oppdagaren John C. Frémont, som kalla det opp etter Det gylne hornet ved Bosporos.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Golden Gate» frå Wikipedia på bokmål, den 27. august 2020.*
# Alameda County

|  |
| --- |
| Alameda County |
| county |
|  |
| Land |  USA |
| Stat | California |
| Areal | 2 127 km² |
| Folketal |  1 682 353 (2020) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Alameda County ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Alameda County, California |

**Alameda County** er eit *county* eller fylke i den amerikanske delstaten California. Fylket ligg rundt San Francisco Bay Area. Ifølgje folketeljinga i 2000 budde det 1 443 741 personar i fylket. Administrasjonssenteret ligg i Oakland.

## Historie

Fylket blei oppretta 25. mars 1853 frå utskilde deler av fylka Contra Costa County og Santa Clara County. På denne tida låg administrasjonssenteret i byen Alvarado. I 1856 blei det flytta til San Leandro. I perioden 1872–1875 låg senteret i Brooklyn. Brooklyn er no ein del av Oakland.

## Geografi

Alameda County er 2 127 kvadratkilometer stort. 1 910 kvadratkilometer er land og dei resterande 216 kvadratkilometrane er vatn.

I vest har fylket kyst mot San Francisco-bukta. I nord ligg Berkeley Hills, som strekkjer seg mot midten av fylket. Dei største byane og tettstadene ligg i vest nær kysten. I aust ligg Livermore Valley.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Alameda County» frå Wikipedia på bokmål, den 27. august 2024.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Alameda County Offisiell nettstad
# Luftfartøy

Eit turboprop-drive DeHavilland Twin Otter utstyrt som sjøfly.
**Luftfartøy** er ei samnemning på konstruksjonar som kan halde seg oppe i atmosfæren ved hjelp av luftas statiske eller dynamiske oppdrift. Ein definisjon på luftfartøy er *ei kvar maskin laga for å fly i atmosfæren*.

Luftfartøy vert ofte delte inn i to grupper:

* Luftfartøy som lettare enn luft, som varmluftsballongar og luftskip.
* Luftfartøy som tyngre enn luft, som fly og helikopter.
# St. Pauls katedral

St. Pauls katedral
**St. Pauls katedral** er katedralen til den anglikanske biskopen av London. Den ligg på Ludgate Hill i City of London. Dagens katedral blir rekna for å vere den femte på staden, og blei bygd etter at ein eldre katedral blei øydelagt i bybrannen i 1666.
# Chelsea i London

|  |
| --- |
| Chelsea |
| bydel |
|  |
| Land |  Storbritannia |
| Region | Stor-London |
| Distrikt | Kensington and Chelsea |
| Folketal |  41 440 |
|  Chelsea ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Chelsea, London |

**Chelsea** er eit velståande område i sørvestlege London, laust definert som området rundt Kings Road. Området Chelsea blir rekna som Sloane Square i den eine enden av Kings Road og puben *World's End* i den andre, elva Themsen i sør, og ein stad mellom Kings Road og Fulham Road mot sør, elva Westbourne mot aust og Counter's Creek mot vest. Området tilhøyrer bydelen Kensington and Chelsea. Etter folketeljinga av 2011 hadde området ei befolkning på 41 440 innbyggarar.

Fotballklubben Chelsea FC har heimebane på stadion Stamford Bridge i nabolaget Fulham som vart opna i 1877, og som fotballklubben har nytta sidan 1905.

Årsaka til at Chelsea er velhavande og rik er grunna dei høge eigedomsprisane som historisk har resultert at omgrepet «Sloane Ranger» har vorte nytta for å beskriva innbyggarane. Sidan 2011 har Channel 4 sende eit realityshow kalla *Made in Chelsea*, og som har dokumentert liva til velståande unge menneske som bur der. Chelsea er òg staden der eit av dei største samfunna med amerikanarar utanfor USA bur. Om lag 6,53 prosent av innbyggarane i Chelsea er fødde i USA.

## Historie

Kings Road har namn etter kong Karl II av England, og vart etablert som den private vegen hans mellom St. James's Palace og Fulham. Denne vegen vart halden ved like fram til Georg IV si regjeringstid.

Forfattaren Thomas More budde i Chelsea, og delar av huset hans er bevart. Fleire minne etter han finst i presteseminaret Allen Hall, som ligg rett bak huset til Thomas More, blir mellom anna brukt av prestestudentane til Oslo katolske bispedømme. More vart halshogge, og delar av han er gravlagd ved den lokale kyrkja.

Den mest kjende bygningen er Chelsea Royal Hospital, eit sjukehus for invalidiserte soldatar som vart opna av Karl II, truleg etter at Nell Gwynne oppfordra han til det. Bygningen er teikna av Christopher Wren. Militærforlegningen Chelsea Barracks har i nyare tid vorte gjord om til eit kjøpesenter. Eit anna militært anlegg i Chelsea er National Army Museum, som tar for seg historia til den britiske hæren.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Chelsea i London» frå Wikipedia på bokmål, den 20. november 2022.*
# Den eurasiske plata

██ Den eurasiske kontinentalplata i grønt
**Den eurasiske plata** er ei jordskorpeplate som omfattar det meste av Eurasia (Europa og Asia), bortsett frå Den arabiske halvøya, det indiske subkontinentet og området aust for Tsjerskijfjella i Sibir. Plata grensar mot den nordamerikanske i nord, vest og aust, den filippinske kontinentalplata i søraust og den afrikanske, den arabiske og den indo-australske kontinentalplata i sør.

Den eurasiske og den nordamerikanske plata beveger seg frå kvarandre i vest, der ein finn den midtatlantiske ryggen med Island og vulkanar som Eldfell, og i nord, der ein finn Gakkelryggen i Nordishavet. Den afrikanske plata beveger seg sakte mot den eurasiske og dannar ein subduksjonssone. Også den filippinske plata undergår subduksjon. Den arabiske plata presser opp Zagrosfjella og den indiske Himalaya.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Eurasiska kontinentalplattan» frå Wikipedia på svensk, den 18. mars 2010.*
# Mangrove

*Rhizophora* er ei mangroveslekt som lever m.a. i Australia.
**Mangrovar** er tre og buskar som veks i tropiske og subtropiske kystområde med flo og fjøre. Omgrepet vert berre nytta om vekstform; reint systematisk har desse plantane lite til felles. Mangrovar dannar *mangroveskog* eller *mangrovesumpar*.

Dei viktigaste mangrovefamiliane er:

* Rhizophoraceae med slektene *Rhizophora, Bruguiera, Ceriops* og *Kandelia*
* jernurtfamilien med slekta *Avicennia*
* kattehalefamilien med slekta *Sonneratia*
* Combretaceae med slektene *Lumnitzera, Laguncularia* og *Conocarpus*

## Kjelder

## Kjelder
# GIS

Eit GIS-system. Kombinasjon av romlege data (kartet) og attributtdata (tabellen) i eit GIS
**GIS**, eller **geografiske informasjonssystem** er datamaskinbaserte system som vert brukt for å registrere, modellere, lagre, hente, manipulere, analysere og presentere geografisk refererte data.

Den underliggande teknologien i kvart GIS er ein database som organiserer data i eit brukbart format.

## Sjå også

* Statens Kartverk
* Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste

## Bakgrunnsstoff

Døme på sider på veven som nyttar seg av GIS
* Statens Vegvesen si VisVeg-teneste Arkivert 2006-01-01 ved Wayback Machine.
* Skrednett
* Norge i bilder. Ortofoto (målestokk-korrigerte vertikale flybilete) frå heile Noreg
# Stanford University

|  |
| --- |
| Stanford University |
|  |
|  |
|  |
| Motto | Die Luft der Freiheit weht |
| Grunnlagt | 1885 |
| Type | privat |
| Stad | Palo Alto |
| Studentar | 17 246 (2021) |
| Tilsette | 16 673 (september 2020) |
| Medlemskap | ORCID, Digital Library Federation, World Wide Web Consortium, Center for Research Libraries |
| Nettstad |  (engelsk) |
|  Stanford University ﻿ / ﻿ |

**Stanford University** (kort *Stanford*) er eit privat amerikansk universitet i Stanford utanfor Palo Alto i California. Stanford ligg ca. 60 km sør for San Francisco og midt i hjartet av Silicon Valley, både geografisk og historisk. Det hadde i 2008 17. plass globalt på *Times* si liste over dei beste universiteta i verda.

Universitetet er blant dei mest velrenommerte i verda, og har fostra mange nobelprisvinnarar. Det vart grunnlagt i 1891 med hjelp av ein donasjon frå 1885 frå guvernør Leland Stanford og kona hans Jane til minne om den avlidne sonen deira Leland Stanford junior. Det offisielle namnet til universitet, som sjeldan blir nytta, er difor *The Leland Stanford Junior University*.

Mottoet til universitetet, *Die Luft der Freiheit weht* («lufta til fridomen blæs»), er eit sitat av humanisten Ulrich von Hutten (1488–1523). Då universitetet vart grunnlagt hadde tysk nettopp overteke for latin som det dominerande internasjonale vitskaplege språket.

Biblioteket ved Stanford University har 8,2 millionar titlar, som gjer det til det ellevte største biblioteket i USA (2006).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Stanford University» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mars 2013.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
# Sør-Carolina

|  |
| --- |
| Sør-Carolina |
| delstat |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpen  |

 |
| Land |  USA |
| Hovudstad | Columbia |
| Areal | 82 931 km² |
|  •  land | 77 982 km² |
|  •  vatn | 4 949 km² |
| Folketal |  5 024 369 (2017) |
| Folketettleik | 64 / km² |
| Guvernør | Henry McMaster (R) |
| Før innlemming | Provinsen Sør-Carolina |
| Innlemma i USA | 23. mai 1788 |
| Statsnummer | 8. |
| Forkorting | SC |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Sør-Carolina ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Sør-Carolina.

 Kart som viser Sør-Carolina.

 |
| **Wikimedia Commons:**  South Carolina |
| **Nettstad:**  sc.gov |

**Sør-Carolina** (engelsk *South Carolina*) er ein delstat i USA. Han ligg søraust i landet og er ein av sørstatane. Sør-Carolina grensar mot Nord-Carolina i nord og Georgia i vest og sørvest. I aust og søraust ligg Atlanterhavet. Delstatshovudstaden i Sør-Carolina er Columbia.

Sør-Carolina har namn etter kong Karl I av England (*Carolus* på latin), som gav løyve til den engelske koloniseringa av området.

I 2003 hadde staten 4 147 152 innbyggjarar.

## Historie

Ein reknar med at dei første menneska busette seg i området som no er Sør-Carolina for rundt 15 000 år sidan. Det er også mogleg at det var folk her tidlegare - Topper-funnstaden i Allendale County er blitt gjeven ein mogleg alder på 30 000 år.

Det var rundt 30 urfolkstammar i området då dei første europearane kom dit. Stammane hadde ulike språk og leveområde; dei viktigaste var catawbafolk (som snakka sioux-catawbanske språk), cherokeefolk (irokesarspråk) og yamaseefolk (muskogeanske språk).

Den første europearen som kom til området var den spanske Francisco Gordillo i 1521. Fem år seinare, i 1526, skipa Lucas Vázquez de Ayllón den første europeiske busetnaden i området, San Miguel de Gualdape, men dette blei gjeve opp etter tre månader. Seinare gjorde både Spania og Franrike krav på området, men også franske forsøk på kolonisering slo feil.
England gjorde krav på Sør-Carolina tidleg på 1600-talet. I 1629 gav kong Karl I av England eit patent for dei sørlege koloniane (dagens Nord- og Sør-Carolina, Georgia og Tennessee) til Robert Heath. Den europeiske koloniseringa av området byrja i 1670 då kaptein Joseph West grunnla byen Charles Town. I 1729 blei
provinsen Carolina delt inn i Nord- og Sør-Carolina.

Sør-Carolina blei den åttande staten til å ratifisera den amerikanske grunnlova, den 23. mai 1788. Delstaten blei den første av sørstatane til å stemma for å gå ut av unionen den 20. desember 1860. Etter den amerikanske borgarkrigen blei han teken inn att i USA den 25. juni 1868.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Sør-Carolina» frå Wikipedia på bokmål, og «South Carolina» frå Wikipedia på engelsk den 31. januar 2017.*
# Økoturisme

**Økoturisme** er turisme som legg vekt på det økologiske, sosiale og kulturelle avsvaret den reisande har, og som ønskjer å stå fram som eit alternativ til kommersiell masseturisme eller såkalla charterturisme. Den internasjonale økoturismesameininga (TIES) og dei sameinte nasjonane definerer økoturisme som «Sustainable tourism to natural areas that conserves the environment and improves the well being of the local people». I tillegg har dei sameinte nasjonane definert følgjande rammer for økoturismen: naturbaserte opplevingar, bidrar aktivt til natur- og kulturvern, tek hensyn til lokal kultur, gjev noko attende til lokalsamfunnet, formidlar miljømedvit og følgjer miljøprinsipp i drifta av verksemda.

Føretaka som driv økoturisme i Noreg er samla i nettverket Norsk Økoturisme som er administrert av Innovasjon Norge.

## Kjelder

«økoturisme» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

* Norsk Økoturisme
* The International Ecotourism Society
# Organ

|  |
| --- |
| Organ |
|  Illustrasjon av nokre organ i menneskekroppen. |
|  |
| Klassifikasjonar og ressursar |

**Organ** er ein einskapleg del av kroppen til ein fleircella organisme. Det kan ha ei eller fleire særskilde oppgåver. T.d. pumpar hjartet blod, og magesekken bidreg til å melte maten.

Vev er ei finare inndeling av organismen enn organ. Eit organ er ofte danna av fleire typar vev som utgjer ei strukturell og funksjonell eining saman. Organ kan vera del av eitt eller fleire organsystem.

Grensa mellom ulike organ er ikkje alltid lett å fastsetja, og det finst ulike definisjonar for kva som er eigne organ. Menneskekroppen omfattar kring 79 organ.

## Kjelder
# Hoatzinfamilien

|  |
| --- |
| **Hoatzinfamilien** |
|  Hoatzin, *Opisthocomus hoazin* Foto: Cláudio Dias Timm  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Infraklasse:** | Neognathae |
| **Overorden:** | Neoaves |
| **Orden:** | Gaukefuglar Cuculiformes |
| **Familie:** | **Hoatzinfamilien** Opisthocomidae Swainson, 1837 |

**Hoatzinfamilien** er ein biologisk familie Opisthocomidae av fuglar, og er den einaste medlemmen i ordenen **Opisthocomiformes**. Den einaste nolevande representanten er arten hoatzin (*Opisthocomus hoazin*), som lever i Amazonasbassenget og i Orinocodeltaet i Sør-Amerika. Det er identifisert mange fossile artar, medrekna ein frå Afrika og ein frå Europa.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Opisthocomidae» frå Wikipedia på engelsk, den 27. august 2016.*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Hoatzinfamilien**
# Lyme Regis

|  |
| --- |
| Lyme Regis |
| by |
|  |
| Land |  England |
| Region | Dorset |
| Distrikt | West Dorset |
| Folketal |  3 742 (2021) |
| Postnummer | DT7 |
| Retningsnummer | 0 1297 |
|  Lyme Regis ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Lyme Regis |

**Lyme Regis** er ein kystby i Dorset i England. Av byen sine omkring 3 500 innbyggjarar er omkring 45 % pensjonistar; mange av dei har flytta dit frå andre stader på grunn av det behagelege klimaet.

## Historie

Byen ligg på *Jurassic Coast* ved grensa til Devon, og blir kalla *perla i Dorset*. Kyststripa er ein verdsarvstad, og har namnet sitt etter dei mange fossila som er funne der. Han vart grunnlagt som ei hamn på 1200-talet, og var lenge ei av dei viktigaste hamnene i England. På 1900-talet kom nedgangstider, og i 1960-åra vart jernbanestasjonen lagt ned. Byen livnærer seg for det meste på turisme.

Lyme Regis få *the Cobb*.
Lyme Regis er kjent for *The Cobb*, ein spesiell mur i hamnanlegget. Han er nemnt i romanen til Jane Austen, og blir vist i filmen *Den franske løytnantens kvinne*, som er basert på ei bok av den lokale forfattaren John Fowles.

I 1685 steig James Scott, 1. hertug av Monmouth, i land i Lyme Regis og starta sitt mislukka opprør.

I 1812 fann Mary Anning, ei fattigjente i tolvårsalderen, fossilet av den første kjende ichtyosaurus under ei av gåturane sine langs kystklippane ved Lyme Regis. Ho selde fossilet til vitjande og vart opphav til den engelske tungekrølleren *She sells seashells on the seashore*. Anning fann òg den første kjende plesiosaurus, og fleire av funna hennar kan ein sjå i Natural History Museum i London.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Lyme Regis» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juli 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Lyme Regis Offisiell nettstad