Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jean-Baptiste de Lamarck

|  |
| --- |
| Jean-Baptiste de Lamarck |
|  |
|  |
| Fødd | Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck 1. august 1744 Bazentin |
| Død | 18. desember 1829 Paris |
| Nasjonalitet | Frankrike |
| Område | zoologi, botanikk, geologi, meteorologi, biologi, evolusjonsbiologi, evolusjonsteori, paleontologisk forskning |
| Yrke | botanikar, zoolog, naturvitar, universitetslærar, biolog, kjemikar, meteorolog, paleontolog, malakolog, Encyclopédistes, skribent, evolusjonsbiolog, plantesamlar, samler, offiser |
| Institusjonar | Muséum national d'histoire naturelle |
| Ektefelle | Marie Anne Rosalie Delaporte, Charlotte Reverdy, Julie Mallet |
| Barn | Auguste de Lamarck |
| Medlem | Société philomathique de Paris Det franske vitskapsakademiet Det bayerske vitskapsakademiet |

**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet chevalier de Lamarck** (1. august 1744–28. desember 1829) var ein fransk biolog. Han var mellom dei første som hevda artar var foranderlege og at det såleis førekjem evolusjon.

Arbeidet Lamarck gjorde for å fremja tankar om gradvis forandring av artane var særs viktig, så mange meiner det er litt urettvist at han i dag først og fremst vert hugsa for å ha teke feil. Lamarck sine teoriar om kva som var hovuddrivkraften i evolusjonen (*lamarckisme*, arv av tileigna eigenskapar) vert i dag sett på som nesten intuitivt feil.

## Bakgrunnsstoff

* Fransk nettstad om Lamarck
# Archaeopteryx

|  |
| --- |
| Archaeopteryx |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Krypdyr Reptilia |
| **Orden:** | †Archaeopterygiformes |
| **Infraorden:** | Tetanurae |
| **Familie:** | †Archaeopterygidae |
| **Slekt:** | †Archaeopteryx Von Meyer, 1861 |

*Archaeopteryx*, eit originalt eksemplar hos Museum für Naturkunde i Berlin. Foto: H. Raab
Archaeopteryx, nokre gonger referert til som **urfuglen**, er ei biologisk slekt av fugleliknande dinosaurar, og ei sannsynleg overgangsform mellom fjørkledde dinosaurar og moderne fuglar. Namnet er frå gammalgresk ἀρχαῖος (archaios) tyder 'gamal' og πτέρυξ (pteryx), som tyder 'fjør' eller 'veng'.

*Archaeopteryx* levde i sein jura for rundt 150 millionar år sidan, i det som no er sørlege Tyskland i ei tid då Europa var ei øygruppe i eit grunt, varmt tropisk hav, mykje nærare ekvator enn i dag.

Han likna ei skjor i storleik og form, og han voks til om lag 0,5 meter i lengd. Dei største individa kunne moglegvis nå storleik som ein ramn. Trass liten storleik, breie venger, og evner til å flyge eller ta glideflukt, hadde *Archaeopteryx* meir til felles med små theropode dinosaurar enn med moderne fuglar. Særleg delte han følgjande funksjonar med deinonychosauridar, (dromaeosauridar og troodontidar): kjevar med skarpe tenner, tre fingrar med klør, ein lang hale med bein, tå nummer to som kunne utvidast som «slossklo», fjør, som peikar mot at han var homeoterm, samt ulike skjelettfunksjonar.

Funksjonane nemnt over gjer *Archaeopteryx* til ein klår kandidat til ei overgangsform som lenkjer dinosaurar og fuglar. Dermed spelar *Archaeopteryx* ei vektig rolle ikkje berre i studiet av opphavet åt fuglar, men òg i studiet av dinosaurar.

Det første komplette eksemplaret av *Archaeopteryx* vart annonsert i 1861, berre to år etter at Charles Darwin publiserte *The Origin of Species*, og eksemplaret vart eit vektig framlegg i debatten om evolusjonsteorien. Etter den tid har 10-11 ekstra fossil av *Archaeopteryx* dukka opp. Trass variasjonar blant desse fossila, er dei fleste ekspertar samde i at alle restar som er funne høyrer til ein og same arten, men det blir framleis diskutert.

Mange av desse fossila viser fjør. Det er av dei eldste, om ikkje det eldste direkte bevis for fjørdanning. Vidare, fordi desse fjøra er av ei avansert form, flygefjør, er fossila prov på at fjør hadde vore i utvikling då *Archaeopteryx* oppstod, før sein juratid.

## Kjelder

Denne artikkelen bygger på innleiinga til «Archaeopteryx» frå Wikipedia på engelsk, den 2. januar 2016.

Referansar
## Bakgrunnsstoff

* GEO365.no *Archaeopteryx: Fugl eller fjærkledd dinosaur?* Henta 2. januar 2015
* Xing Xu; Hailu You; Kai Du; Fenglu Han (28 July 2011). «An *Archaeopteryx*-like theropod from China and the origin of Avialae». *Nature* **475** (7357): 465–470. PMID 21796204. doi:10.1038/nature10288.

«Archaeopteryx» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Parafyletisk gruppe

Krypdyra er ei parafyletisk gruppe. Viss me inkluderer fuglane i ho, vert ho monofyletisk.
**Parafyletiske** (av gresk, *para* = nær og *phylos* = rase) **grupper** er, i evolusjonsbiologien, biologiske grupper der alle medlemmane har ein felles stamfar, men der somme grupper med same opphav ikkje vert rekna med. Dette inneber at somme medlemmar i gruppa vil vera nærare i slekt med organismar utanfor gruppa enn med andre organismar i same gruppe. Døme på dette inkluderer mellom anna klauvdyr, der flodhesten er nærare skyld kvalar enn til dømes kveg og hjortedyr, og krypdyra, der krokodilla er nærare skyld fuglar enn skjelpadder og skjelkrypdyr.

Ei fylogenetisk gruppe der alle etterkommarane av ein felles stamfar vert rekna med, vert rekna som monofyletisk.
# Polyfyletisk gruppe

"Varmblodige dyr" er ei polyfyletisk gruppe, sidan han delar inn dyregrupper etter trekk dei har utvikla uavhengig av kvarandreEi **polyfyletisk** (av gresk: *poly* = mange og *fylos* = rase) **gruppe** er i evolusjonsbiologien ei gruppe som består av fleire ulike grupper med ulikt evolusjonært opphav. Dette kjem som regel av at forskarar har tolka like trekk som teikn på slektskap når desse eigentleg har utvikla seg uavhengig av kvarandre hjå dei ulike gruppene.

Polyfyli står i motsetnad til monofyli.
# Carl Woese

|  |
| --- |
| Carl Woese |
|  |
|  |
| Fødd | 15. juli 1928 Syracuse i New York |
| Død | 30. desember 2012 Urbana |
| Nasjonalitet | USA |
| Område | mikrobiologi |
| Yrke | mikrobiolog, universitetslærar |
| Institusjonar | University of Illinois i Urbana-Champaign |
| Alma mater | Amherst College Deerfield Academy Yale University |
| Doktorgradsrettleiar | Ernest C. Pollard |
| Medlem | Royal Society National Academy of Sciences Kungliga Vetenskapsakademien American Academy of Arts and Sciences Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina Det bayerske vitskapsakademiet American Philosophical Society |

**Carl Richard Woese** (fødd 15. juli 1928) er ein amerikansk mikrobiolog frå staten New York, kjend for å ha definert det biologiske riket *Archaea* i 1976 etter å ha analysert ribosom-RNA.
# Bakteriar

|  |
| --- |
| **Bakteriar** |
|  Elektronfotografi av *Escherichia coli*-bakteriar. |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | **Bakteriar** Bacteria Woese, Kandler & Wheelis, 2024 |

**Bakteriane** er ei stor gruppe levande organismar. Dei er mikroskopisk små og eincella, med ein relativt enkel cellestruktur. Bakteriane manglar kjernemembran og organellar og blir dermed kategoriserte som prokaryotar.

Bakteriar finst i alle miljø under alle slags tilhøve.

## Bakteriar innan medisinen

Menneske har ein normalflora av bakteriar som held til spesielt i tarmen (truleg meir enn 400 i tjukktarmen), men også i andre delar av kroppen. Munnsekret har til dømes normalt 108 bakteriar per milliliter. Ein tar antibiotika for å drepa skadelege bakteriar, men normalt vil den også drepa mange fleire bakteriar som ikkje er skadelege.

Bakteriar kan føra til infeksjon som er skadeleg for helsa, men dei kan også leva i symbiose eller kommensialisme med ein vert og vil då ikkje vera til skade. Tuberkelbakterien (*Mycobacterium tuberculosis*) er eit døme på ein skadelege bakterie. Han fører til tuberkulose som er ein av dei mest alvorlege bakteriesjukdomane.

## Genom

Det fyrste bakteriegenomet vart publisert i 1995 og var av arten *Haemophilus influenzae*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Bakteriar**
# Sellekjerne

Skjematisk teikning av ei typisk dyreselle. Organellane er (1) nukleol (2) sellekjernen (3) ribosom (4) vesikkel (5) ru endoplasmatisk retikulum (ER) (6) golgiapparatet (7) selleskjelettet (8) glatt ER (9) mitokondrium (10) vakuol (11) cytoplasma (12) lysosom (13) centriol
**Sellekjernen** eller **cellekjernen** er den største organellen i eukaryote seller. Han er avgrensa frå resten av sella med ein dobbel membran, og innheld DNA-et til sella i form av kromosom. I tillegg har han mange porar som gjer det mogeleg med transport inn og ut av organellen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Sellekjerne**
# Protistar

|  |
| --- |
| **Protistar** |
|  Elektronmikroskoperte diatomear |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | Eukaryotar Eukaryota |
| **Rike:** | **Protistar** Protista Haeckel, 1866 |

**Protistar** er ei tradisjonell samkjenning for eukaryotar som ikkje kan klassifiserast innanfor rika plantar, dyr eller sopp. Som regel meiner ein mikroskopiske, eincella organismar når ein nyttar omgrepet, men mange klassifiserar òg makroalgar som tang og tare innanfor gruppa.

Ordet «protist» vart først brukt av Ernst Haeckel i 1866. I dag reknar ein omgrepet som parafyletisk, sidan dei ulike organismane me brukar det om ikkje har noko særleg med likskapar utover ei relativt enkel celleorganisering. Dei fleste protistar er anten eincella eller koloniale; som regel alltid utan nokon form for skilnad på cellene innanfor einskildartane.

Tradisjonelt delar ein protistar inn i tre grupper: protozoar (dyreliknande protistar), algar og slimsopp, ut frå kva slags organismar dei liknar mest på. Dette har ikkje noko fylogenetisk grunnlag; «algar» vert til dømes brukt om alle fotosyntetiserande mikroorganismar uavhengig av evolusjonære slektskap.
# Prion

**Prion** er smittestoff som einast er samansett av protein. Dei kan valde ei rekkje sjukdomar hjå både dyr og menneske, som til dømes skrapesjuke og Creutzfeld-Jakob-sjukdomen. Prionet vart oppdaga av den amerikanske nevrologen Stanley Prusiner, som fekk Nobelprisen i medisin i 1997 for arbeidet.

Prionsmitte kan kort forklarast som at priona - dei muterte proteina - modifiserar andre, nærskylde protein til å bli kopiar av seg sjølv. Smitta går gjennom proteinopptak i nærskylde artar, t.d. når storfe får beinmjøl i kosten.

## PrPc-relaterte sjukdommar

* Skrapesykje
* Kugalskap
* CJD
* vCJD
* Kuru
* GSS
# Nukleinsyre

Skjematisk framstilling av nukleinsyrene RNA og DNA.
**Nukleinsyrer** er ein type polymerar som er biomolekyl, det vil seia at dei finst i organismar. Dei er makromolekyl som er spesialiserte til å lagra, overføra og bruke genetisk informasjon, og omfattar deoksyribonukleinsyre - DNA - og ribonukleinsyre - RNA.

## Oppbygging

Ei nukleinsyre er bygd opp av nukleotidar som består av ein pentose, ein organisk base og ei fosfatgruppe. Ryggen på ei nukleinsyre består av ei binding mellom ei fosfatgruppe og neste pentose. Denne bindinga er ei fosfodiesterbinding, og denne skjer mellom det 5. karbonatomet i ein pentose og det 3. karbonatomet i neste pentose.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Nukleinsyre» frå Wikipedia på bokmål, den 29. april 2015.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*
		- Grønlien; Ryvarden; Tandberg (2008). *Bi 2, grunnbok*. Gyldendal undervisning.
# Virus

Influensavirus.
Eit **virus** er ein liten biologisk partikkel som kan infisere organismar. Virus kan berre reprodusere seg ved å overta celler, og er på den måten årsak til ulike sjukdommar hos menneske, frå forkjøling og influensa til koppar og HIV/AIDS. Mellom dei verste virussjukdommane i dag, finn ein nemnte HIV/AIDS (valda av HIV-viruset) og Ebola.

Antibiotika hjelper ikkje mot virussjukdommar, berre mot sjukdommar som skuldast bakteriar.

Viruspartiklar kan variera i størrelse frå til dømes det vesle picornaviruset som er rundt 20 nm stort og poxviruset som er rundt 300 nm stort.

## Bakgrunnsstoff

* Artikkel på forskning.no Arkivert 2006-12-08 ved Wayback Machine.
# Édouard Chatton

|  |
| --- |
| Édouard Chatton |
|  |
| Fødd | Édouard Pierre Léon Chatton 11. oktober 1883 Romont i Fribourg |
| Død | 23. april 1947 Banyuls-sur-Mer |
| Nasjonalitet | Frankrike |
| Yrke | biolog, zoolog, protistologist, botanikar |
| Institusjonar | Sorbonne Universitetet i Paris |

**Édouard Chatton** (11. oktober 1883–23. april 1947) var ein fransk biolog som fyrst skildra skilnaden mellom prokaryotiske og eukaryotiske celletypar.

Chatton var fødd i Romont i Sveits. Han interesserte seg fyrst for ulike patogene protozoar, medlemmar av gruppene Apicomplexa og Trypanosomatida. Seinare utvida han studiane sine til å også ta for seg marine protistar, og bidrog til å skildra dinoflagellatar. Han nytta fyrst termane «eukaryot» og «prokaryote» i ein artikkel frå 1925, men gjorde ikkje noko meir med omgrepet. Roger Stanier og C.B. van Niel tok seinare i bruk denne terminologien, og spreidde klassifikasjonen av cellulære organismar som prokaryotar og eukaryotar i ein artikkel frå 1962.

På Pasteur-instituttet møtte Chatton og blei ein mentor for André Michel Lwoff, ein framtidig nobelprisvinnar i fysiologi eller medisin. Dei to forskarane samarbeidde fram til Chatton døydde i 1947, i Banyuls-sur-Mer i Frankrike.

*Chromidina chattoni*, ein art som er oppkalla etter Édouard Chatton.
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Édouard Chatton» frå Wikipedia på engelsk, den 20. januar 2026.*
# Prokaryotar

|  |
| --- |
| **Prokaryotar** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Overrike:** | **Prokaryotar** Prokaryota Chatton, 1925 |

**Prokaryotar** er organismar som ikkje har arvestoffet sitt i ein sellekjerne, til skilnad frå eukaryotar.
Dei to domena bakteriar og arkar er prokaryotar.

I tillegg til å mangla sellekjerne skil prokaryotar seg frå eukaryotane ved å ha enkle seller utan andre organellar enn ribosomar. Som planteseller har prokaryotane sellevegg.

## Sjå òg

* eukaryotar

## Kjelder

* «prokaryoter» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

* (en) *prokaryotar* hos Fossilworks
* (en) *Kategori:Procaryota* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* *Prokaryota* – detaljert informasjon på Wikispecies

 Commons har multimedium som gjeld: **Prokaryotar**
# Naturhistorie

Ephraim Chambers (1728) *Cyclopaedia*
**Naturhistorie** er ei samnemning for dei faga som studerer naturen, slik som geologi, botanikk og zoologi. Nemninga blir dels nytta for å beskrive interessefelta til tidlegare tiders naturforskarar (dvs. før midten av 1800-talet), men òg for å beskrive formålet med dei naturhistoriske musea. Naturhistorie blir dermed den delen av den moderne naturvitskapen som handlar om innsamling og systematisering av objekt som plantar, dyr og berggrunnsprøver.

Omgrepet **naturhistorikar**, i den grad det blir brukt i norsk, betegner tidllegare tiders naturforskarar som studerte desse temaa og som i dei fleste tilfelle, var interessert i og kompetente innanfor alle greiner av naturhistoria. Desse tidlegare tiders naturhistorikarar, hadde berre unnataksvis stillingar innanfor naturhistorie: nokre var teologar som Gunnerus (eller forsåvidt Darwin), medan andre var medisinarar som Printz (eller Linné). I tillegg har ein dei som ikkje hadde noko særleg utdanning innanfor desse tema i det heile, som f.eks. Havaas (eller Wallace).
# Artsskildring

**Artsskildring** er ei vitskapleg skildring av ein art, til dømes av ein plante eller eit dyr. Skildringa skal utførast etter visse fastsette regelar, og fortel om den ytre utsjånaden til arten, funnstaden hans, særtrekk, levevis og anna. Alle nye artar må skildrast i ein trykt publikasjon og namnet må vurderast av ein nomenklatorisk kommisjon, for at han skal vera gyldig.

Ei artsskildring må oppfylla desse krava:

* Arten må ha eit vitskapleg namn med to ledd; eit *slektsnamn* og eit *artsnamn* (artsepitet). Namnet skal vera godkjent av ein nomenklatorisk kommisjon.
* Alle nye artar må skildrast i ein trykt publikasjon.
* Skildringar av nye artar skal visa til ein type, det vil seia eit konservert eksemplar, som finst på ein viss stad (vanlegvis ei naturhistorisk samling ved eit museum), som kan undersøkast av andre systematikarar.
* Arten skal klassifiserast etter evolusjonært slektskap. Ein klassifiserar òg i konstruerte, høgare taksa som *orden* og *familie*.
# Zoologi

**Zoologi** eller **dyrelære** (gresk *zoon*, 'dyr', og *logos*, 'ord') er læra om dyr, og utgjer med det eit av fagområda i biologi. Den vidare inndelinga av zoologi byggjer på dyregruppene som vert studerte:
entomologi, herpetologi, ichthyologi, malakologi, mammalogi, ornitologi og fleire.

## Bakgrunnsstoff
# Fykologi

Tang i Tasmania.
**Fykologi** (frå gresk φῦκος, *phykos*, "sjøgras"; og -λογία, *-logia*) er den vitskaplege studiet av algar. Fykologi er ei grein av naturvitskap og er ofte sett på som ein underdisciplin til botanikk.

Algar er viktige plantar som primærprodusentar i akvatiske økosystem. Dei fleste algar er eukaryotiske, fotosyntetiske organismar som lever i eit fuktig miljø. Dei er uik høgare plantar ved at det manglar ekte røter, stenglar eller blad. Mange artar er ein-cella og mikroskopiske (inklusive fytoplankton og andre mikroalgae); mange andre er meir eller mindre fleircella. Somme av desse veks og blir store (for eksempel, sjøgras slik som tare og *Sargassum*).

Fykologi inkluderer studiet av prokaryotiske former kjent som blå-grøne algar eller cyanobakteriar. Nokre av desse mikroskopiske algane finn ein òg som symbiontar i lav.

Ein fykolog er ein person som studerer algar, som skildra ovanfor.

## Kjente fykologar

* Elsie M. Burrows (Dr.) (1913–1986)
* Blackler, Margaret Constance Helen (1902–1981)
* Elsie Conway (née) Phillips) (1902–1992)
* de Váléra, Máirin (1912–1984).
* Kathleen Mary Drew-Baker (Dr) (1901-1957)
* Dixon, Peter Stanley (1929–1993).
* Eifion Jones, Willian (1925–2004)
* Irvine, David Edward Guthrie (1924–1995)
* Manton, Irene. (1904–1988)
* Newton, Lilly (née Batten) (1893–1981)
* Papenfuss, George Frederik (1903–1981)
* Parke, Mary (1908–1989)
* Taylor, William Randolph. (1895–1990)

## Bakgrunnsstoff

* Algae: The World's Most Important "Plants" videoforerag ved Russell Chapman frå 2006.
*  Arkivert 2012-06-27 ved Wayback Machine. AlgaeFuel research and development company in California bay area.
*  British Phycological Society
*  International Phycological Society
*  Algological Studies is an international journal of phycology which publishes peer reviewed scientific papers of international significance from the entire field of algology (phycology)
*  Phycological Society of America
*  AlgaeBase
*  Seaweed Site
# Mykologi

Svovelkjuke ( *Laetiporus sulphureus*) veks hovudsakleg på eik, men òg på andre tre.
**Mykologi** er læra om sopp, og utgjer dermed eit av fagområda i biologi.
I og med at sopp tidlegare blei rekna blant plantene, var au mykologien ein del av botanikken.
Nå ser mykologar stort sett på fagfeltet sitt som ein eigen biologisk disiplin.

Ofte blir au studiet av lav (lichenologi) teke med i mykologien.

Inndelinga til *soppane*: sjå sopp.
# Database

Ein **database** er ei strukturert samling av relaterte data, omgrepet er vanlegvis knytt til elektroniske datasystem. Eit databasesystem skal kunne handtera store mengder data effektivt, motsetningsfritt og sikkert. Databasesystemet skal sikre at endringar og tilføyingar ikkje fører til motsetningar eller feil, og skal kunne levere riktig informasjon effektivt til brukarar og programvare.
# Mengdelære

**Mengdelære** er ei grein av matematikken som studerer mengder som er samlingar av lekamar. Sjølv om alle lekamar kan samlast i ei mengd, omhandlar mengdelære som regel lekamar som vert nytta i matematikken.

Det moderne studiet av mengdelære starta med Cantor og Dedekind i 1870-åra. Etter at det vart oppdaga paradoks i uformell mengdelære, vart det lagt fram fleire aksiomsystem tidleg på 1900-talet, som Zermelo–Fraenkel-aksioma, der utvalgsaksiomet, er det mest kjende.

Mengdelære vart formalisert ved å nytte førsteordens logikk og er eit av dei mest vanlege av dei grunnleggande systema i matematikk. Reglane frå mengdelære er nytta i definisjonar av nesten alle matematiske lekamar, som funksjonar, og mengdelæreomgrepa er ein stor del av matematikken. Grunnleggande fakta om mengder og medlemmer i mengdene kan verte presentert i grunnskulen, i lag med Venndiagram, for å studere samlingar av kvardagslege fysiske lekamar. I denne samanhengen kan ein studere unionen av to mengder og skjeringspunkt. Meir avanserte omgrep, som kardinalitet er ein vanleg del i matematikk for lågaregradsstudentar.

I tillegg til å vere eit grunnleggande system i matematikken, er mengdelære òg ei eiga grein med eit aktivt forskingsmiljø. Noverande forsking på mengdelære involverer forskjellige emne om alt frå strukturen til reelle tallinjer til studiet om konsistensen til store kardinalar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Mengdelære» frå Wikipedia på engelsk, den 2. mai 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Keith Devlin, 1993. *The Joy of Sets*. Springer Verlag.
		- Tiles, Mary, 2004 (1989). *The Philosophy of Set Theory: An Historical Introduction to Cantor's Paradise*. Dover Publications.

## Bakgrunnsstoff

**Bøker Foreman, M., A. Kanamori, and M. Magidor, eds. *Handbook of Set Theory.* 3 vols. planned; work in progress. Each chapter surveys some aspect of contemporary research in set theory. Does not cover established elementary set theory, on which see Devlin (1993).
# Taksonomi

**Taksonomi** er praksisen og studien av klassifisering. Ordet blir òg brukt som substantiv: ein taksonomi, eller ei taksonomisk ordning om ei spesiell klassifisering. Ordet har røter i det greske τάξις, som tyder 'orden', 'arrangement', og νόμος, som tyder 'løyve' eller 'vitskap'. Opphavleg blei taksonomi berre brukt om klassifisering av organismar. I ein vidare, meir generell forstand kan taksonomi referere til ein klassifikasjon av ting eller omgrep, så vel som til dei prinsippa som ligg til grunn i ein slik klassifisering. Mange taksonomiar har ein hierarkisk struktur, men dette er ikkje eit krav. Taksonomi brukar taksonomiske einingar, kjent som takson.

## Bruksområder

Wikipedia kategoriar illustrerar taksonomi og ein full taksonomi av Wikipedia kategoriane kan automatisk bli uthenta. Nyleg har det blitt vist at ein manuelt-konstruert taksonomi, lik bereknings leksikonet WordNet, kan nyttast til å forbetre og restrukturere Wikipedia taksonomien.

## Historie

Antropologar har observert at taksonomiar som regel er vovne inn i lokale kulturelle og sosiale system, og blir nytta til forskjellege sosiale funksjonar. Kanskje den mest kjende og innverknadsrike studien om folkeleg taksonomi er Émile Durkheim sin The Elementary Forms of Religious Life. Ein nyare studie av folkeleg taksonomi (inkludert resultatet frå fleire tiår av empirisk forskning) og diskusjonen av dets forhold til vitskapleg taksonomi kan finnast i Scott Atran sin Cognitive Foundations of Natural History. Folkelege taksonomiar av organismar har vist seg å i store delar stemme overeins med den vitskaplege klassifikasjonen, i alle fall for dei større og meir openbare artane, som betyr at det ikkje stemmer at folkelege taksonomiar berre er basert på utilitaristiske karakteristikkar.

I det syttande århundret tok den tyske matematikaren og filosofen Gottfried Leibniz utgangspunktet i arbeidet til filosofen Ramon Llull frå Mallorca, og hans system for å prosedyrisk generere konsept ved å kombinere eit fast sett med idéar, når han ønskte å utvikle eit alfabet av menneskelege tankar.

## Sjå også

* Kunnskapsrepresentasjon
* Ordforråd
* Biologisk systematikk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Taxonomy (general)» frå Wikipedia på engelsk, den 5. januar 2014.*

### Referansar