Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geografi

Innsjøen Yamanakako i Japan med busetjing.
**Geografi** eller **landkunne** er studiet av jordoverflata, både korleis ho ser ut fysisk og korleis folk lever der. Eit norsk ord for geografi er «jordskildring», noko «geografi» også tyder, sett saman av dei greske orda *gê* ('jorda; ) og *graphein* ('skriva' eller 'skildra'). Feltet kan også ta for seg kva ressursar som finst og kva som vert produsert ulike stader, klima, kor menneske bur, og korleis dei lever.

Geografi kan delast inn i to undergreiner, naturgeografi og samfunnsgeografi. Begge greinene er tverrvitskaplege, med innslag av til dømes hydrologi, geologi, klimatologi, sosiologi og matematikk. I tillegg omfattar det store omgrepet *geografi* kartografi, geomatikk (GIS), geostatistikk, og geodesi.

### Sjå òg

* Klima
* Utforsking
* Verdas land

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Geografi**
# Økologi

Økologi handlar om samspelet mellom ulike organismar og mijøet rundt,
**Økologi** er vitskapleg studie av levande organismar, med hovudvekt på samspelet mellom desse og miljøet rundt dei. Omgrepet vart introdusert av den tyske biologen og filosofen Ernst Haeckel (1834–1919) på midten av 1800-talet og er avleia av dei greske orda *oikos* ('hus, heim, hushald') og *logos* ('ord, lære'). Økologi og biologi har nært slektskap, men det tangerer òg mot andre vitskaplege felt, slik som kjemi, fysikk, geologi, geografi og samfunnsvitskap.

Organismar blir påverka både av andre levande vesen, biotiske faktorar, og faktorar som ikkje er levande, eller abiotiske. Nokre abiotiske faktorar er til dømes temperatur, mengd av vatn og kva stoff som finst i miljøet. Nokre biotiske faktorar kan vera større dyr og plantar, sopp og mikroorganismar. Dei kan vera føde, predatorar, konkurrentar eller symbiotiske hjelparar fro kvarandre.

I daglegtale kan ein ofte bruka «økologi» med andre eller avleia tydingar enn den reint vitskaplege. Omgrepet *økologisk* blir gjerne brukt synonymt med *naturleg*, *miljøvenleg*, *berekraftig*.

## Sjå òg

* Økosystem
* Økologisk landbruk

## Kjelder
# Allopatrisk artsdanning

**Allopatrisk artsdanning** viser til artsdanninga som kan skje når ulike bestandar av ein art blir skilde frå kvarandre på ein måte som hindrar genflyt.

Individ frå to allopatriske populasjonar kan vanlegvis ikkje formeira seg fritt med kvarandre på grunn av at dei er geografisk skilde. Evolusjon via naturleg utval eller genetisk drift i allopatriske populasjoner kan over tid føra til at individ frå dei ulike populasjonane ikkje kan få avkom med kvarandre lenger. Evolusjonære endringar i allopatriske populasjonar er derfor ei viktig medverkande årsak til danninga av nye artar.

## Kjelder
# Molekylærgenetikk

**Molekylærgenetikk** er ei grein i genetikken som omhandlar utforskinga av arvemassen på molekylærnivå (DNA-nivå).

Då dei molekylærbiologiske metodane vaks fram på 1970- og 1980-talet vart det mogeleg å studere aresmassen i detalj. Då DNA-molekylet si oppbygging vart kartlagd i 1953, vart også grunnen lagt for den molekylære genetikken. Genetikken opna nye vegar til rein framstilling av arveanlegg samt stadium av oppbygging og funksjon. På denne måten har ein isolert og studert gener frå menneske, dyr, plantar og mikroorganismar på DNA-nivå. Ein viktig del av den molekylære genetikken går ut på å fastlegge sambandet mellom mutasjonar i einskilde gener og oppkomsten av genetiske sjukdomar. Dessutan studerer ein grunnleggande biologiske prosessar, som regulering av genane sin aktivitet og arvemassen si spreiing. Molekylærgenetikken har eit stort tal praktiske og teoretiske nytteområde, t.d. I planteforedling, framstilling av lækjemiddel, evolusjonslære og fleire greiner av medisinen, m.a. bakteriologi, virologi, immunologi og medisinsk genetikk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Molekylärgenetik» frå Wikipedia på svensk, den 9. februar 2012.*
# Song-dynastiet

|  |
| --- |
| **Kinesisk historie**
Den kinesiske muren |
| **Sanhuangwudi-perioden (mytologisk)** |
|  **Xià-dynastiet** |
| **Shāng-dynastiet** |
| Vestlege Zhōu |  **Zhōu** |
| Vår- og haustannaltida | Austlege Zhōu |
| Dei stridande statane |
| **Qín-dynastiet** |
| Vestlege Hàn | **Hàn** |
| Xīn |
|
```
     Austlege Hàn
```
 |
| **Dei tre rika** |
|
Vestlege Jìn
 | **Jìn** |
|
16- kongerika
 |
Austlege Jìn
 |
| **Nord- og Sør-dynastia** |
| **Suí-dynastiet** |
|
```
     **Táng-dynastiet** (avbrote av Andre Zhōu)
```
 |
| **Liáo** |
Dei fem dynastia og ti kongedøma
 |
|
Sòng- dynastiet
 | **Sòng** |
| **Jīn** | **Vest Xià** |
Sørlege Sòng
 |
| **Yuán-dynastiet** |
| **Míng-dynastiet** |
| **Qīng-dynastiet** |
| **Republikken Kina** |
| **Folkerepublikken Kina** | **Republikken Kina** (Táiwān) |

**Song** eller **Sung-dynastiet** var eit herskardynasti som rådde i Kina frå 960 til 1279. Grunnlegginga av Song-dynastiet var den fyrste gongen Kina vart sameina etter at Tang-dynastiet fall i 907.

Song-perioden kan delast inn i to, den nordlege Song-perioden og den sørlege Song-perioden. I den fyrste av dei to periodane (960-1127) låg hovudstaden i den nordlege byen Kaifeng og dynastiet kontrollerte heile Kina. Etter at Song mista kontrollen over det nordlege Kina til Jurchen Jin-dynastiet flytta hoffet sør for Yangtze og la sin nye hovudstad til Hangzhou. Den sørlege Song-perioden varte frå 1127–1271, og vart endeleg øydelagd av det mongolske Yuan-dynastiet, som vart proklamert i 1271 og knekte Song i 1279.

Områda kontrollert av det nordlege Song-dynastiet i 1111.
Områda kontrollert av det sørlege Song-dynastiet og av Jin-dynastiet i 1142.
Grunnleggjarane av Song-dynastiet bygde ut eit effektivt sentralisert byråkrati, der meir makt var sentralisert hjå keisaren og palassbyråkratiet enn hjå tidlegare dynasti. Song-dynastiet er elles kjend for utviklinga av byar ikkje berre som administrative senter, men også som senter for handel, industri og sjøfart. I Song-perioden gjekk Kina gjennom ei større industriell omvelting, med massiv vekst i produksjonen av jern, og viktige nyvinningar som krutet. Hangzhou kan ha hatt så mange som 500.000 innbyggjarar i ei periode der berre Paris og Venezia av europeiske byar hadde høgare innbyggartal enn 100.000.

I Song-perioden såg ein ei ny interesse for konfutsianistiske ideal, og neokonfutsianismen blomstra opp. Zhu Xi (1130-1200) og andre kombinerte konfusianistisk tankegods med idear frå buddhismen og taoismen. Ideane til neokonfusianistane vann vesentleg innpass i det kinesiske samfunnet i hundreåra som følgde, og spela også ei vesentleg rolle i Korea, Vietnam og Japan.
# Virvellause dyr

|  |
| --- |
| **Virvellause dyr** |
|  Biller er den største einskildgruppa virvellause dyr |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| (Urangert): | **Virvellause dyr** Invertebrata  |

**Virvellause dyr**, **ryggradslause dyr** eller **evertebratar** er dyr utan ryggrad, det vil seie alle dyr som ikkje høyrer til virveldyra. Dette omfattar 97 % av alle beskrivne dyreartar, m.a. insekt, krepsdyr, sniglar og manetar. Omgrepet er parafyletisk og strengt usystematisk etter moderne biologisk systematikk, men det er framleis i bruk av praktiske årsaker.

Omgrepet vart først lansert av Jean-Baptiste Lamarck, som var ein av dei første viktige systematikarane innanfor dei virvellause dyra. Før han hadde Carl von Linné plassert alle evertebratar i kategoriane *Insecta* og *Vermes*, eit system som i ettertid har vorte forandra til det ugjenkjennelege basert på evolusjonistisk systematikk. I dag kjenner me rundt 36 biologiske rekker virvellause dyr.

## Sjå òg

* Dyr
* Søvn hjå dyr

## Bakgrunnsstoff

* (en) *Kategori:Invertebrates* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Kornell

|  |
| --- |
| **Vårkornellslekta** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Kornellordenen Cornales |
| **Familie:** | Kornellfamilien Cornaceae |
| **Slekt:** | **VårkornellslektaCornus* L., 1753 |

**Kornell** kan visa til tre eller buskar frå planteslektene *Cornus* og *Swida* i kornellfamilien, eller berre *Cornus* der denne er rekna som ei større slekt.
Då omfattar ho rundt 45 artar som veks på den nordlege halvkula.

Slektsnamnet *Cornus* kjem frå latin av ordet *cornu*, 'horn'. Ordet kornell kjem frå eit italiensk diminutiv av *cornus*.

Dei fleste kornellar er lauvfellande buskar eller tre med krossvis motsette blad. Blomane er firetalige og veks i endestilte, greinete kvastar. Dei er einkjønna hjå nokre av artane. Blomane dannar ei steinfrukt. Veden er kjend for å vera svært hard.

I Noreg veks to kornellartar vilt, skrubbær (*C. suecica*) og villkornell (*C. sanguinea*).. Det blir også dyrka artar som kanelkornell, sibirkornell og vårkornell.

## Kjelder

* «Kornell». *Store norske leksikon*. 14. februar 2009. Henta 5. april 2018.
# Skolastikk

**Skolastikk** (frå gresk σχολαστικός scholastikós) var ei filosofisk og vitskapleg hovudstrøyming i seinmellomalderen. Skolastikken femna om all kjend kunnskap på denne tida og freista å utvikla ein teologisk vitskap.
# Soppar

|  |
| --- |
| **Soppriket** |
|  *Lactarius hepaticus*, ein storsopp |
| **Systematikk** |
| **Domene:** | Eukaryotar Eukaryota |
| **Overrike:** | Holomycota |
| **Rike:** | **Soppriket** Fungi R.T.Moore, 1980 |

**Soppar** (*Fungi*) er ei stor gruppe heterotrofe, eukaryote organismar som lever over heile verda. Dei høyrer korkje til planteriket eller dyra, men er eit rike for seg sjølv.

Dei fleste soppane er mikroskopiske, men somme dannar store fruktlekamar for å spreie sporane sine. Det er desse som vanlegvis vert omtala som soppar i daglegtale.

## Økologi

Nokre soppar er parasittar («snyltesopp») medan andre er saprofyttar («ròte- og strøsoppar» som bryt ned daudt organisk materiale). Mange soppar får dessutan næringa si frå samarbeid med andre organismar; særleg økologisk viktig er mykorrhizasopp, som lever i eller rundt røtene av plantar. Lav er eit anna døme på symbiotisk sopp.

Dei fleste soppane lever likevel av detritus; daudt organisk materiale. Stort sett tyder dette plantar, men det er òg mange artar som lever av og på dyr.

## Systematikk og klassifisering

Tradisjonelt har soppane vorte handsama av botanikarar, men nyare analyser av mellom anna DNA har vist at dei i røynda er nærare i slekt med dyra. Mange grupper, som eggsporesoppar og slimsoppar har dessutan vist seg ikkje å vera sopp i det heile.

Moderne klasifikasjon reknar med ei rekkje rekkjer av sopp; dei viktigaste er **mikrosporidiar** (*Microsporidia*), **algesoppar** (*Chytridiomycota*), **koplingssoppar** (*Zygomycota*), **arbuskulære mykorrhizasoppar** (*Glomeromycota*), **sekksporesoppar** (*Ascomycota*) og **stilksporesoppar** (*Basidiomycota*).

## Sopp som mat

Sjampinjong er ein matsopp.
Det finst mange artar av sopp som har fruktlekamar som kan brukast til mat. Matsoppar består av mellom 75 og 93 prosent vatn, men kan gje viktige tilskot av protein, mineral og vitamin. Døme på matsoppar er sjampinjong, kantarell, trøffel, steinsopp, sauesopp og nokre typar piggsopp. Mange andre soppar er giftige, til dømes raud, kvit og grøn flugesopp, og spiss giftslørsopp. Dersom ein plukkar sopp sjølv må ein vera sikker på at det er matsopp før bruk.

Den viktigaste soppen i matlaging er nok likevel gjær, som vert nytta både i bakst, surmjølk og til gjæring av alkohol.

## Sjå òg

* Muggsopp
* Mykologi

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Soppar «Sopp for Gud og Hvermansen»
* «Gitige sopper i Norge»
* Mattilsynet sin sopplakat i PDF-format
# Prokopios

Tittelbladet til ei utgåve av *Historia Arcana* frå 1623.
**Prokopios** (gresk Προκόπιος, latin *Procopius*, ca. 500–ca. 565) var ein bysantinsk historieskrivar frå Cæsarea i Palestina. Han er særleg kjend for det samtidshistoriske verket *Polemon* (latin *De bellis*, 'Krigar'). Prokopios er hovudkjelda til tida rundt keisar Justinianus I, ei tid då Austromarriket utvida seg kraftig med vest. Prokopios var eit førebilete for bysantinsk historieskriving.

Prokopios var utdanna *rhetor* eller advokat. Han var rettsleg rådgjevar for Belisarius, som var hærførar for Justinian i fleire krigar, både i aust i Persarriket og i vest. Han var med å Belisarius nedkjempa vandalkongedømet i Nord-Afrika og då han erobra Kartago. Då Belisarius blei kalla tilbake til Konstantinopel i 533, fortsette Prokopios som rådgjevar for etterfølgjaren Solomon.

Då Belisarius blei send for å nedkjempa ostrogotarriket i Italia i 535 følgde Prokopios han dit. Historikaren opplevde den gotiske kringsetjinga av Roma som varte i eitt år og ni dagar, fram til mars 538, og Belisarius si erobring av gotarhovudstaden Ravenna i 540. Då Belisarius blei send på eit nytt oppdrag i 544 ser ikkje Prokopios ut til å ha vore med. Tekstane hans tyder på at tilhøvet mellom dei hadde kjølna.

Det er uvisst kva tid Prokopios døydde. Han er omtalt i det bysantinske oppslagsverket *Suda*.

## Verk

I verka sine skildrar Prokopios dei austromerske kampane mot persarane, vandalane og ostrogotane i åra 529–553. I *Peri Ktismaton* (latin *De aedificiis*, 'Om byggverk') prisa han keisar Justinian som byggherre. I *Anekdota* (latin *Anecdota*, 'Uutgjevne skrifter' eller *Historia arcana*, 'Hemmeleg historie') gjekk han til derimot til åtak mot keisaren og kona hans, Theodora, mot Belisarius og hans kone, og mot andre høgare tenestemenn.

Prokopios skildra klimaendringa i 535-536. Han skildra også herulane sine vandringar mot Nord-Europa, og er blant dei første som skriftleg omtalte danane.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Verk av Prokopios i engelsk omsetjing ved Project Gutenberg
* Procopius i *Suda*
* «Procopius of Caesarea» i *Catholic Encyclopedia* frå 1913
# Thomas Aquinas

|  |
| --- |
| **Thomas Aquinas** |
|   |
| **Fødd** | 1225 castle of the counts of Aquino |
| **Død** | 7. mars 1274 (48 år) Fossanova Abbey |
| **Yrke** | teolog, romersk-katolsk prest, filosof, skribent, katolsk teolog, lekbror, theology teacher, universitetslærar, professor i filosofi, munk |
| **Språk** | mellomalderlatin, middelalderitaliensk, latin, kyrkjelatin |
| **Religion** | katolisisme[\*] |
| **Far** | Landulphe d'Aquino |
| **Mor** | Teodora Galluccio |
| **Ektefelle** | ingen verdi |
| Thomas Aquinas på Commons |

Thomas av Aquino, postumt portrett (1476), av Carlo Crivelli.
**Thomas av Aquino, Thomas Aquinas** (1225–7. mars 1274) var ein italiensk teolog og filosof. Han vart kanonisert i 1323.

Etter at han vart erklært som helgen, er han av den katolske kyrkja kalla *Doctor Communis Ecclesiae*, «Kyrkja sin lærar». Han vert sett på som den fremste av dei katolske teologane.

## Verk i utval

*Super libros de generatione et corruptione*
* *De Fallaciis*, 1244
* *De Propositionibus Modalibus*, 1244-1245
* *De Ente et Essentia*, 1254-1256
* *De principiis naturae*, 1255
* *Quaestiones Disputatae* , 1256-1272
	+ *De Veritate*, 1256-1259
	+ *De Anima*
	+ *De Potentia*
	+ *De Malo*
* *Quaestiones Quodlibetales*
* *Contra Impugnantes Dei Cultum et Religionem*, 1257
* *Super Boethium de Hebdomadibus*, 1258
* *Summa contra Gentiles*, 1258-1264
* *Summa Theologica*, 1265-1272
* *De Perfectione Vitae Spiritualis*, 1269
* *Contra Pestiferam Doctrinam Retrahentium Homines a Religionis Ingressu*, 1270
* *De Aeternitate Mundi Contra Murmurantes*, 1270
* *De Substantiis Separatis*, 1272-1273
* *De Mixtione Elementorum ad Magistrum Philippe*, 1273
* *De Natura Materiae et Dimensionibus Interminalis*
* *De Natura Verbi Intellectus*
* *Catena aurea*
* *De Unitate Intellectus*
* *De Regimine Principum*

## Bakgrunnsstoff

* St. Thomas Aquinas
* Corpus Thomisticum - Aquina sine samla verk på latin

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Thomas Aquinas**
# Koranen

Koranen| القرآن |
|  Ei side i ein andalusisk koran. |
|  |
| Språk | Koransk Arabisk |
| Blei til | 631 |
| Sjanger | religiøs litteratur |

**Koranen** (arabisk القرآن‎) er den heilage skrifta i islam. Ho består av profeten Muhammed sine openberringar.

Ein gammal Koran ved American Museum of Natural History i New York.
Koranen består av 114 suraer (kapittel), og dei er ordna slik at dei lengste suraene kjem fyrst, og dei kortaste sist, med unnatak av den korte fyrste suraen som er ei sentral bøn i islam.

For dei truande er Koranen bokstaveleg Guds ord, ein kopi av ei himmelsk bok «nedsend» til Muhammed via openberringar. Koranen er skriven på arabisk, og omsetjingar vert ikkje rekna som heilage, men som tolkingar av Koranen.

### Koranen på norsk

Koranen vart fyrst omsett til nynorsk av Einar Seim i 1965, men ikkje gjeven ut.

Den fyrste fullstendige norskomsetjinga av Koranen vart gjeven ut av Universitetsforlaget i 1980, omsett av Einar Berg.

I 1996 kom den andre norske omsetjinga av Koranen, utgjevne av Islams Ahmadiyya Menighet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
* Al-Quran Arkivert 2009-01-29 ved Wayback Machine.-prosjektet (med norsk omsetjing av Einar Berg og Tahir al-Qadri)
# Opplysingstida

Omslaget til Encyclopédie (1772), teikna av Charles-Nicolas Cochin og gravert av Bonaventure-Louis Prévost. Figuren i midten symboliserer sanninga, omgjeven av eit skinande ljos (sentralt symbol i tida). Figurane til høgre er fornuft og filosofi som riv ned sløret framom sanninga.
Verda kan reknast ut: *Camera obscura* frå ei plansje i *Encyclopédie*.
**Opplysingstida** var ei samfunnskritisk åndsretning i Europa på 1700-talet (frå kring 1690 til kring 1800). Ein uttrykte ei tru på menneska sine evnar og fremja renessansen sine humanistiske ideal i eit samfunnsmessig perspektiv. Bruken av ordet *opplysing* (tysk *Aufklärung*) kan vera ein idé frå den tyske filosofen Immanuel Kant. Det vart lagt vekt på utbreiing av kunnskap, mellom anna ved utgjeving av oppslagsverk.

### Nokre opplysingsfilosofar

* Marquis de Condorcet
* Daniel Defoe
* Denis Diderot
* David Hume
* John Locke
* Moses Mendelssohn
* Charles Louis de Montesquieu
* Thomas Reid
* Jean-Jacques Rousseau
* Adam Smith
* Jonathan Swift
* François de Voltaire

## Sjå òg

* Encyklopedi
* Leksikon
* Oppslagsverk
# Krossblomfamilien

|  |
| --- |
| **Krossblomfamilien** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Krossblomordenen Brassicales |
| **Familie:** | **Krossblomfamilien** Brassicaceae Burnett, 1835 |

**Krossblomfamilien** (*Brassicaceae*) er ei plantefamilie med tofrøbladingar. Blomsteren har fire begerblad og fire kronblad. Oftast seks mjølberarar, to korte og fire lange. Fruktene i klase, anten nøttskulpe som ikkje opnar seg eller ledskulpe som brotnar av led for led, men oftast skulpe med midtvegg som står att med frøa når dei to skulpeveggene fell av. Femtiein planteslekter finst i Noreg. Svært mange av artane og slektene i denne familien finst berre på avfallsplassar eller forvilla frå hagar, eller dei veks som ugras i åkrar. Nokre av artane som har kome til Noreg har vorte svært talrike.

Slekter i Noreg:

* Subularia
* Iberis
* Lepidium
* Cardaria
* Coronopus
* Teesdalia
* Hornungia
* *Thlaspi*, pengeurtslekta
* Capsella
* *Cochlearia*, skjørbuksurtslekta
* Armoracia
* Camelina
* Berteroa
* Lobularia
* Alyssum
* Draba
* Erophilia
* Lunaria
* Euclidium
* Rapistrum
* Crambe
* Neslia
* Bunias
* Myagrum
* Isatis
* Cakile
* Raphanus
* Chorisporia
* Alliaria
* Sisymbrium
* Descurainia
* *Sinapis*, sennepslekta
* Eruca
* Diplotaxis
* Erucastrum
* Hirschfeldia
* *Brassica*, kålslekta
* Rhynchosinapis
* Barbarea
* Rorippa
* Cardamine
* Dentaria
* Arabidopsis
* *Arabis*, skrinneblomslekta
* Cardaminopsis
* Erysimum
* Conringia
* Braya
* Hesperis
* Malcolmia
* Matthiola

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Krossblomfamilien**

## Kjelder

* Svensk wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
# John Ray

**John Ray** (29. november 1627–17. januar 1705) var ein engelsk prest og naturvitskapsmann som vart verdsett som ein av dei tidlegaste naturforskarane blant dei engelske prestane. Fram til 1670 skreiv han namnet sitt som John Wray. Han publiserte viktige arbeid om botanikk, zoologi og naturleg teologi. Han er kjent for klassifisering av plantar i verket *Historia Plantarum*, eit viktig skritt mot moderne taksonomi. Ray avviste systemet med dikotomisk inndeling der artar vart klassifiserte i samsvar med eit førehandsoppfatta, enten/eller typesystem. I staden klassifiserte han plantar i samsvar med formlikskapar og forskjellar som kom fram ved observasjon. Han var blant dei første som freista ein biologisk definisjon for omgrepet 'art', som «ei gruppe morfologisk liknande organismar som stammar frå ein felles forfar». Eit anna vesentleg bidrag til taksonomi var inndelinga hans av plantar i dei med tofrøbladingar (dicotyledoneae) eller berre eitt, einfrøbladingar, ei inndeling som blir brukt i taksonomi i dag.

## Kjelder

* *Første versjon av denne artikkelen bygger på innleinga av «John Ray» frå Wikipedia på engelsk, den 25. august 2021*

Referansar
## Bakgrunnsstoff

«John\_Ray» i *Store norske leksikon*, snl.no.
# Species plantarum

Tittelbladet til *Species plantarum*
Species plantarum er ei av Carl von Linné sine bøker (den fulle tittelen er *Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificiis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locus natalibus, secundum systema sexuale digestas*, som er latin og tyder Planteartane**, [ei bok som] grundig legg fram dei kjende plantane og dei tilhøyrande slektene med skilnader mellom artane, trivialnamna, utvalde synonym, lokalitetar, og som vidare forklarer seksualsystemet*). Boka skildra alle kjende plantar og er den første som konsekvent brukar todelte artsnamn (*binomen*). Ho er rekna som ein milepåle i historia til den biologiske systematikken.

Mange av dei vitskaplege namna som Linné innførte i boka, er i bruk den dag i dag. Og sjølv om nokre artsnamn har vorte endra gjennom tidene, har botanikarane halde på Linnés prinsipp for namngjeving av artar, nemleg med todelte namn, samansette av eit slektsnamn pluss eit artsnamn. Plantane vart klassifiserte i tråd med seksualsystemet som Linné hadde utvikla. Det tok utgangspunkt i støvberarane og fruktemna. Seksualsystemet er forlate i dag, men vert enno bruka i botaniske klassifikasjonsnøklar.

Førsteutgåva kom i 1753. Dette året og denne boka er sidan definert som startpunktet for dagens botaniske nomenklatur. Det tilsvarande verket for dyr er første bandet av Linné si bok *Systema naturae* frå 1758.

*Species plantarum* hadde i førsteutgåva 1 200 sider fordelt på to band som omtalte 5 900 artar. Verket kom ut med ytterlegare to utgåver medan Linné levde. Omfanget hadde då auka til 1 682 sider. Året etter at Linné døydde, vart den fjerde utgåva utgjeven. Denne hadde fire band på til saman 3 086 sider.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Species plantarum» frå Wikipedia på bokmål, den 10. mai 2007.*

## Bakgrunnsstoff

* Heile *Species plantarum* i digitalisert form
* Linnaeus Link Union Catalogue