Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Abiogenese

**Abiogenese** eller **abiogenesis** (av gresk *a*, 'ikkje', *bios*, 'liv' og *genesis*, 'opphav') er teorien om korleis liv kan oppstå frå livlaus materie.

Frå antikken trudde ein at liv spontant kunne oppstå utan foreldreorganismar. ]Aristoteles hevda til døms at dyr kunne oppstå frå einkvar tørka lekam som blei fukta, eller ein fukta lekam som blei tørka. Først på 1800-talet viste vitskaplege eksperiment at slike organismar ikkje oppstod av seg sjølv. Louis Pasteur sine eksperiment frå 1862 var særleg viktige for å visa dette.

I dag er abiogenese rekna som ein vitskapleg hypotese der inorganisk materie spontant går saman og dannar organiske molekyl som er i stand til å kopiera seg sjølv.

Det finst fleire konkurrerande hypotesar, men den som har breiast vitskapelig støtte er RNA-hypotesen. Denne går kort ut på at RNA er det einaste kjende sambandet som kan fungera både som arvemateriale og enzym.

## Kjelder

«abiogenesis» (14. desember 2010) i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Opphavet til liv**
# Biologisk mangfald

Naturskog (nær urskog, til venstre) har typisk mykje meir biogisk mangfald enn planta skog (til høgre).
**Biologisk mangfald**, **biodiversitet** eller **naturmangfald** er variasjon mellom og innan alle biologiske artar i alle grupper av organismar, og miljøet, økosystemene og dei økologiske prosessane som desse artane og organismane er ein del av.

Mangfaldet kan målast på fleire nivå. *Genetisk mangfald* viser til den genetiske variasjonen innan ein art; anten mellom populasjonar eller innanfor same populasjon.

*Artsmangfald* viser til variasjonen av artar som finst i eit område. Eit vanleg brukt mål er talet på artar. Eit meir presist mål er «taksonomisk mangfald», der ein i tillegg ser på breidda av taksa. Til dømes vil ei øy med to fugleartar og éin pattedyrart ha større mangfald enn ei øy med tre fugleartar og ingen pattedyr.

Mangfald av habitat og økosystem er sjølve grunnlaget for det biologiske mangfaldet, både på gen- og artsnivå. Dette mangfaldet er vanskeleg å måla fordi grensene mellom dei ulike områda er flytande.

I praksis vert det biologiske mangfaldet i eit område oftast målt ved artsrikdom.

## Idehistorie

Omgrepet biologisk mangfald dukka først opp hjå Norse og McManus i 1980. Det vart fort korta ned til biomangfald (*biodiversity*), og fekk sitt store gjennombrot som konsept med Ed Wilsons bok med same namn i 1988.

I 1992 skreiv over 150 land under på SN-konvensjonen om biologisk mangfald. Her fekk omgrepet ein klår, eintydig definisjon, i tillegg til at landa forplikta seg til å ta vare på biomangfaldet sitt. I kva grad konvensjonen faktisk vert følgd opp er diskutabelt. I arbeidet med å ta vare på biologisk mangfald er det først og fremst viktig å kartlegga det; ei oppgåve som mange stadar er fullstendig avhengig av idealistisk innsats.

## Kjelder

* Artsdatabanken om biologisk mangfald Arkivert 2008-05-18 ved Wayback Machine.
* Birks, John: *Broad-Scale Ecology - Species Richness (Biodiversity) Patterns in Time and Space* Forelesningsnotatar, UIB 2008

## Bakgrunnsstoff

* Naturmangdfold Arkivert 2016-02-15 ved Wayback Machine. ved miljostatus.no
# Biogeografi

Kart over dei biogeografiske regionane.
██ Nearktisk region
██ Palearktisk region
██ Afrotropisk region
██ Indomalayisk region
██ Australsk region
██ Neotropisk region
**Biogeografi** er læra om den geografiske spreiinga til ulike organismar, og om prosessane som ligg bak ho. Mønstra av artsdistribusjon på dette nivået kan vanlegvis forklarast gjennom ein kombinasjon av historiske faktorar som artsdanning, utrydding, kontinentaldrift, istider, endring av elveløp osb., i kombinasjon med økologiske faktorar i miljøet.

Biogeografien kan delast opp i mellom anna **dyregeografi** og **plantegeografi**.

## Biogeografiske regionar

Den biogeografiske verda er delt inn i seks regionar:

* Den palearktiske regionen dekkjer Europa, Nord-Afrika, Arabia og Asia nord for Himalaya
* Den afrotropiske regionen dekkjer Afrika sør for Sahara
* Den indomalayiske, orientalske eller indiske regionen dekkjer Asia frå Himalaya i nord til Sulawesi i sør
* Den australske regionen dekkjer Australia, New Zealand og Ny-Guinea
* Den nearktiske regionen dekkjer Nord-Amerika, og vert stundom omtalt saman med den palearktiske som *Holarktisk region*
* Den neotropiske regionen dekkjer Sør- og Mellom-Amerika og Dei karibiske øyane.

Stundom vert òg Antarktis og Oseania rekna som biogeografiske regionar.

## Historie

Biogeografien som vitskap oppstod på 1800-talet og vart grunnlagd av oppdagaren Alexander von Humboldt, som utførte eit omfattande botanisk kartleggingsarbeid på reisene sine. Alfred Russel Wallace kartla spreiinga av fauna og flora i Indonesia på 1850-talet og nytta observasjonane sine som indisium for ei utviklingslære han kom fram til uavhengig av Charles Darwin (men på om lag same tida).

Biogeografien som vitskap var likevel reint deskriptiv fram til Robert MacArthur og Edward O. Wilson publiserte *The Theory of Island Biogeography* i 1967, kor dei utvikla ei rekkje teoriar for å måla forventa artsrikdom i gitte miljø. Mellom faktorane dei nytta i utrekningane sine var habitatområde, innvandringsrate og utryddingsrate. Arbeidet deira førte til ein straum av forsking på øybiogeografi.

Med molekylærbiologien sitt inntog oppstod ei ny grein av biogeografi; *fylogeografien*. Denne utviklinga gjorde det mogleg for vitskapsfolk å testa teoriane sine om opphavet og utryddinga til bestandar, mellom anna endemiske øy-artar. Der klassiske biogeografar var i stand til å spekulera på kvar artane på Hawaii-øyane kom frå, kan fylogeografar nytta DNA og finna ut om dei er nærast i slekt med tilsvarande artar i Asia eller i Nord-Amerika.
# Kladistikk

Mogleg kladogram over leddyr.
**Kladistikk** (etter gresk κλάδος, *klados*, 'grein') er ein klassifikasjonsmetode som grupperer organismar etter evolusjonært slektskap heller enn etter morfologiske likskapar. Metoden vert òg omtalt som **fylogenetisk systematikk**.

Når ein har gjennomført ein kladistisk analyse, teiknar ein ofte opp såkalla **kladogram** for å visa kva slags evolusjonære slektskap ein reknar med. Kladistiske analyser kan omfatta lite eller mykje informasjon, men som regel vert fleire ulike faktorar lagt til grunn for dei. Metodar som kan avdekkja evolusjonære slektskapstilhøve inkluderer DNA-analyse og komparativ anatomi.

Eit kladogram er eit forsøk på å visa eit evolusjonært slektstre, kor gruppene ein undersøker ligg ytst eller øvst i skjemaet. Ideelt sett skal alle indre kløyvingar vera todelte. Dei to *taksona* som ligg på kvar si side av ei slik splitting vert kalla søstergrupper eller søstertaksa. Kvart under-tre i kladogrammet vert kalla ein **klade** (uttalt anten «kleid» eller rett fram), og består av organismar som delar ein felles stamfar.

Kladane vert som regel fastsett ut frå morfologiske eller genetiske karaktertrekk som opptrer i dei einskilde medlemmane. Desse identifiserande karaktertrekka i ein klade vert kalla *synapomorfe* trekk - delte, deriverte trekk. Typisk vel ein gamle trekk for store kladar og nyare trekk for mindre kladar.

## Historie

Den fylogenetiske systematikken vart grunnlagd med boka *Grundzüge einer Theorie der Phylogenetischen Systematik* som vart skriven og publisert i 1950 av den tyske insektforskaren Willi Hennig. Med omsetjinga av boka til engelsk (*Phylogenetic Systematics*) i 1966 vart metoden utbreidd i fagmiljøa, og i dag sver dei fleste systematikarar til han.
# Masseutrydding

**Masseutrydding** eller **masseutdøying** er ein utbreidd og rask nedgang i det biologisk mangfaldet på jorda. Ei slik hending er kjenneteikna av ei kraftig endring i mangfaldet og rikdommen i talet på fleircella organismar. Ei masseutdøying finn stad når raten på utdøying blir større enn raten på artsdanning.

Det meste av mangfaldet og biomassen på jorda er danna av mikroorganismar, som er vanskelege å måla. Ein måler derfor masseutrydding gjennom dei meir biologisk komplekse organismane i biosfæren, og ikkje det totale mangfaldet og rikdommen av livet på jorda.

Utdøying finn stad med ujamne ratar. Basert på fossilfunn reknar ein med at den normale utdøyingsraten på jorda er rundt to til fem taksonomiske familiar av marine dyr per million år. Marine fossil blir hovudsakleg brukt til å måla utdøyingsraten på grunn av at ein har betre grunnlag av fossilfunn og stratigrafi enn ein har for landdyr.

Oksygenkatastrofen var truleg den første store masseutdøyinga. Sidan den kambriske eksplosjonen veit ein om fem masseutdøyingar som overgår den normale utdøyingsraten.
Krit-tertiær-utryddinga, som fann stad for rundt 66 millionar år sidan, var den nyaste og truleg den best kjende som råka både plantar og dyr i løpet av ein geologisk kort periode. I tillegg til dei fem store masseutdøyingane finst det også fleire mindre. I tillegg er den pågåande masseutryddinga forårsaka av menneskeleg aktivitet blitt kalla den sjette utryddinga eller den holocene utryddinga.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Holocene extinction» frå Wikipedia på engelsk, den 23. oktober 2017.*
# Fylogeni

Fylogenien til dei moderne diapside krypdyra, vist som eit fylogenetisk tre eller eit *kladogram*. 1 = Tuatara eller bruøgle, 2 = Øgler, 3 = Slangar, 4 = Krokodillar og alligatorar, 5 = Fuglar.
**Fylogenien** (etter gresk *phylos*, 'stamme' og *genesis*, 'fødsel') til ei gruppe organismar er ei historisk oversikt over korleis gruppa har utvikla seg evolusjonært over tid og kor nært skylde dei ulike undergruppene er til kvarandre. Omgrepet vert ofte vist med såkalla **fylogenetiske tre** eller *kladogram*.

I norsk vert ofte ordet *stamtre* nytta, men sidan dette speglar på den grafiske framstillinga heller enn på sjølve utviklingsprosessen er ikkje dette heilt nøyaktig.

## Bakgrunnsstoff

* Sandvik, Hanno: *Dyrenes stamtre del 1: Hva er et stamtre?*
# Paleontologi

**Paleontologi** er læra om forhistoriske plantar og dyr, basert på spor i form av fossilar. Paleontologi er ein del av naturvitskapen, og er i slekt med geologi og biologi. Fossila kan vere forsteina kalkskal etter muslingar og sniglar, skjelett-restar eller det kan vere avleiringar etter mikroorganismar.

I Noreg er det kjente førekomstar av fossila i Oslo-feltet og på Svalbard.
# Biologi

**Biologi** er læra om organismar og den levande naturen. Det er ein empirisk naturvitskap som undersøker struktur, funksjon, vekst, opphav, evolusjon og utbreiing av liv i no- og fortid. Ein **biolog** er ein som jobbar med faget biologi.

## Historie

Cellebiologi er studiet av celler
Allereie Aristoteles organiserte kunnskap om dyr, plantar og leveviset deira. Teoriane hans heldt seg ganske uendra i fleire hundre år.

Eit viktig neste steg var å finna ut at biologiske vesen var bygde opp av celler. Desse kunne ein først studera på 1600-talet med oppfinninga av mikroskop, men det var først i 1839 at
Theodor Schwann og Matthias Jakob Schleiden utvikla celleteorien som sa at celler er grunnsteinen til alt biologisk liv.

På 1800-talet utvikla Darwin utviklingslæra, om korleis ulike organismar har utvikla seg frå ein felles stamart tilpassa miljøet dei lever i.

Oppdaginga av DNA på 1900-talet førte til eit nytt kvantesprang for biologien. Ho gjorde at ein kunne forstå og påverka arv og utvikling mykje betre.

## Kjende biologar

* Charles Darwin
* Carl von Linné

## Mangfaldet av biologi

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Biologi**
# Vitskapleg metode

**Vitskapleg metode** viser til teknikkar for å utforske fenomen, tileigne seg ny kunnskap eller rette på eller integrere tidlegare kunnskap. Metoden baserer seg på å samle observasjonar og empiriske og målbare data etter særskilde vurderingsprinsipp. Ein vitskapleg metode består av å samle data gjennom observasjonar og eksperiment, samt å formulere og teste hypotesar.

Sjølv om prosedyrane varierer frå ein vitskap til ein annan er det ein del kjenneteikn som skil vitskaplege metodar frå andre kunnskapsmetodar. Vitskapsfolk legg fram ein hypotese som forklaring på eit fenomen og formar eit eksperiment for å teste desse hypotesane. Desse skritta må vere mogelege å gjenta slik at ein kan føresjå framtidige resultat. Teoriar som omsluttar større område kan binde saman hypotesar i ein logisk samanheng. Dette kan så nyttast til å danne nye hypotesar eller plassere forskjellige hypotesar i ein samanheng.

Ei anna side med desse metodane er at prosessen må vere objektiv nok til at ein kan redusere misvisande tolkingar av resultata. Det vert òg forventa å dokumentere, arkivere og dele alle data og metodar slik at andre forskarar kan verifisere resultata og prøve å reprodusere dei. Dette gjer òg at ein kan gjere statistiske målingar av kor pålitelege resultata er.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Scientific method» frå Wikipedia på engelsk, den 30. juni 2008.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
# Vitskap

**Vitskap** viser til organisert kunnskap innanfor eit felt. Omgrepet har utvikla seg gjennom tidene, og dagens vestlege disiplinar følgjer eit vitskapsomgrep utvikla rundt 1700-talet, då ein innan naturvitskapane tok til å utvikla teoriar og utføra eksperiment for å støtta eller motbevisa dette.

## Inndeling

Det er vanleg å dela dei ulike vitskapane inn etter kva dei undersøker:

* Humaniora forskar på språk, litteratur, filosofi o.s.b.
* Ingeniørvitskap er eit vitskapleg område der det vert forska på nye og generalisering av kjente teknikar og metodar
* Matematikk er ein formell vitskap
* Naturvitskapane forskar på naturfenomen
* Samfunnsvitskapane forskar på kulturfenomen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Vitenskap» frå Wikipedia på bokmål, og «Vetenskap» frå Wikipedia på svensk den 10. desember 2005.*
# Organisme

Ein amøbe er ein eincella eukaryot
*Phyllobius calcaratus*, ei snutebille, på eit strå. Foto: Richard Bartz
Ein **organisme** (frå gresk: ὄργανον (organon) 'instrument') er eit levande vesen. Han er eit individ av eller ein representant for ein biologisk art. Ein organisme har normalt eit stoffskifte i minst eitt av dei biologiske utviklingstrinna sine.

Det finst både *eincella* og *fleircella* organismar. Til dei sistnemnde høyrer til dømes dyr, planter og sopp.

Eincella organismar kan vera anten prokaryotar eller eukaryotar. Prokaryotar er delte inn i domena arkebakteriar og bakteriar.
Eukaryote organiar kan også vera fleircella. Cellene deira er kjenneteikna av ei cellekjerne omslutta av ein membran og andre celledelar, kalla organeller, som også er omslutta av membranar (som mitokondrium i dyr og plantar og plastidar i plantar og algar, alle generelt rekna å stamma frå symbiogenese med bakteriar). Dyr, plantar og sopp er rekna som rike av organismar innan eukaryotane.

## Kjelder
# Takson

Eit **takson** er ei kategorisk eining som vert nytta om ei gruppe organismar i biologisk systematikk. Ulike takson vert plassert i eit hierarkisk system, der små takson fell inn under større.

Dei grunnleggjande taksona i Linnés system er, frå øvst til nedst:

* Rike
* Rekkje
* Klasse
* Orden
* Familie
* Slekt
* Art

Ein nyttar i tillegg forstavingar som «over-», «under-» og «infra-» som tilpassing til evolusjonshistoria.

I kladistikken nyttar ein oftast ordet *klade* om takson.
# Biologisk domene

**Domene** er ein biologisk kategori som blir brukt av enkelte systematikarar; det omfattar eitt eller fleire skylde rike.

Som med andre kategoriar (bortsett frå arten) er det eit skjønnsspørsmål kva gruppe ein vel å kalla domene. Derfor er også svaret på spørsmålet om kor mange domene av organismar som finst, og om ein i det heile tatt bør bruka domene, vilkårleg. Ulike systematikarar opererer med ulike system, mange utan nokon kategori høgare enn riket. Dei som bruker domene, bruker denne kategorien for dei aller største organismegruppene, som bakteriar, eukaryote organismar og urbakteriar.

Toppnivåa i nokre av dei moderne klassifiseringane av biologisk liv er:

* To-rike-systemet, med gruppene *Prokaryota* (eller *Monera*) og *Eukaryota* på toppen
* Seks-rike-systemet med *Protista*, *Archaebacteria*, *Eubacteria*, *Fungi*, *Plantae* og *Animalia*.

og den nyaste

* Tre-domene-systemet lagt fram av Carl Woese i 1990, med domena *Archaea*, *Bacteria* og *Eukaryota* som toppgrupperingar
# Biokjemi

DNA er eit biomolekyl.
**Biokjemi** er studiet av kjemiske prosessar i levande organismar. Vitskapen tek for seg struktur og funksjon av ulike biomolekyl, til dømes protein, lipid, sukker, DNA og RNA.

Studiet av biomolekyl er nært knytt til cellebiologi, genetikk, mikrobiologi og organisk kjemi. Det er stor variasjon innanfor desse molekyla, men mange av dei har det til felles at dei er bygd opp som polymerar av mange mindre partiklar (monomerar). Protein er til dømes bygd av lange kjeder med ulike aminosyrer.

## Sjå òg

* Biologi
* Kjemi
# Morfologi i biologi

I biologien er **morfologi** eit omgrep som gjeld korleis ein organisme er bygd opp, og faget som studerer denne oppbygginga. Morfologi er ein viktig føresetnad for mange andre biologiske disiplinar, til dømes evolusjonsbiologi og fysiologi.

Faget er ein del av både botanikken, mikrobiologien, mykologien og zoologien), og kan vidare delast inn i fleire spesialfelt:

* *karyologi* (studiet av talet og forma på kromosoma)
* *cytologi* (cellebiologi),
* *histologi* (studiet av vevstypane)
* *osteologi* (studiet av skjelettet)
* *organologi* (studiet av den indre oppbygginga av kroppen og organa)
* *eidonomi* (studiet av den ytre oppbygginga av kroppen)

Omgrepet *anatomi* blir brukt om dei fem første av desse greinene, det vil seie alle bortsett frå eidonomi.
# Kjønnsorgan

**Kjønnsorgan** er kroppsdelar som blir brukte til kjønna formeiring. Desse omfattar primære kjønnsorgan (gonadar som testiklar og eggstokkar), der kjønnscellene utviklar seg og blir mogne; lagringsstader (som sædleiar), fråførande kanalar (sædleiar, eggleiar) og paringsorgan.

Ein deler gjerne også inn i indre og ytre kjønnsorgan. Dei indre er dei primære kjønnsorgana, andre kjertlar og utførselsgangane deira. Ytre kjønnsorgan som penis og vulva blir brukt ved paring, til å overføra eller ta imot kjønnsceller.

Hjå dyr er desse organa som oftast ulikt utforma hjå hannar og hoer, gjerne slik at overføring av spermiar skjer ved at hannen sitt reproduksjonsorgan blir ført inn i reproduksjonsorganet til hoa, der det sender ut spermiar. Dei fleste dyr som har indre befruktning har ytre kjønnsorgan, men ikkje alle. Hjå fuglar skjer forplantinga ved at spermiane blir overførte frå hannen sin kloakkopning til hoa sin.

## Pattedyr

Forplantningsorgan hjå pattedyr har som regel tre hovuddelar.

Hjå hoer:

1. Eggstokkar (ovariar) som dannar eggceller
2. Livmor (uterus) der fosterutviklinga finn stad
3. Skjede (vagina) som er eit mottaksapparat for spermiar.

Hjå hannar:

1. To testiklar som dannar spermiar
2. Prostata som produserer sædvæske
3. Penis som fungerer som leveringsapparat for spermiar.

## Andre dyr

Forplantningsorganet til insekthannen heiter *aedeagus*. Fiskar har *gatt* og blekksprutar *ligula*.

## Kjelder

«kjønnsorganer» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

«kjønnsorganer» i *Store norske leksikon*, snl.no.

|  |  |
| --- | --- |
| **Menneskelege kjønnsorgan** | *Hos kvinna:* vulva (med klitoris), kjønnslepper, vagina, eggleiarar, eggstokkar, livmor
*Hos mannen:* penis, testiklar, prostata, sædleiarar, sædblærer |
# Fysiologi

**Fysiologi** (etter gresk *φυσις, physis*, «natur, opphav» og *λόγος, logos*, kunnskap) er læra om og studiet av fysiske, mekaniske og biokjemiske prosessar i levande organismar.

Me skil gjerne mellom plantefysiologi, dyrefysiologi og humanfysiologi, men det er dei same grunnleggjande prinsippa som gjeld for alle tre greinene. Emna fysiologien tek for seg er like mangfaldige som livet sjølv.
# Stoffskifte

**Stoffskifte** eller **metabolisme** er eit sett av kjemiske reaksjonar som skjer i levande celler. Desse prosessane er grunnlag for alt liv og heilt naudsynte for at celler skal kunne vekse og reprodusere seg, og for *anabolisme* (oppbygging) og *katabolisme* (nedbryting). Ein slåande eigenskap ved stoffskiftet er likskapane mellom grunnleggande metabolske vegar og grunnleggande komponentar mellom veldig ulike artar. Desse likskapane kjem truleg av at dei vart utvikla tidleg i evolusjonshistoria.

Med metabolisme kan ein òg meine dei kjemiske reaksjonane som skjer i levande organismar, inkludert fordøyinga og transport av substansar inni og mellom ulike celler. Metabolisme blir normalt delt inn i to kategoriar, katabolisme og anabolisme. Katabolisme bryt ned organisk materiale for å hauste energi i celleandinga. Anabolisme brukar energi til å bygge komponentar til cella, som protein og nukleinsyrer.
Dei kjemiske reaksjonane i metabolismen er organiserte i metabolske vegar, der eit kjemikal blir omdanna gjennom ein serie av steg til andre kjemikal ved enzymaktivitet. Enzyma er veldig viktige for metabolismen fordi dei gjer at organismar kan drive ønskelege reaksjonar som krev energi, og som ikkje kan oppstå av seg sjølv, ved å kople desse reaksjonane til spontane reaksjonar som frigjev energi. Når enzym er katalysatorar, kan desse reaksjonane gå raskt og effektivt. Farten på stoffskifte, metabolsk fart, påverkar kor mykje mat ein organisme treng.

## Anabolisme

Anabolisme er oppbygging av næringsstoff. Ein nyttar energi til å setja saman komplekse molekyl frå enklare stoff. Organismar med anabolisme vert kalla autotrofe og vert delt inn i dei fotoautotrofe, som får energi frå sollys, og dei kjemoautotrofe, som nyttegjer seg av kjemiske stoff.

Den mest typiske forma for anabolisme er fotosyntesen, som byggjer energirike glukosemolekyl av karbondioksid, vatn og sollys.

## Katabolisme

Katabolisme er nedbryting av næringsstoff til energi og bygging av vev. Den mest typiske forma for dette er celleanding, som bryt ned glukosemolekyl til karbondioksid og vatn. Adenosintrifosfat (ATP) er beraren av energi ved at det kan frigjera energi når fosfatgrupper vert spalta av molekylet.

## Kjelder
# Molekylærbiologi

Skjematisk forhold mellom biokjemi, genetikk og molekylærbiologi.
**Molekylærbiologi** er ei grein i biologien som tek føre seg det molekylære grunnlaget for biologisk aktivitet. Feltet overlappar med andre område i biologi og kjemi, særleg genetikk og biokjemi. Molekylærbiologi fokuserer på forståinga av dei ulike systema i celler, medrekna vekselverknadar mellom ulike former av DNA, RNA og proteinsyntese, og korleis desse blir regulert.

## Sjå òg

* genom
* proteom

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Molecular biology» frå Wikipedia på engelsk, den 22. februar 2015.*
# Åtferd

**Åtferd** eller **framferd** viser til handlingane og reaksjonane til ein organisme, som regel i høve til omverda. Åtferda til menneske blir særleg studert innan psykologi og dyreåtferd innan åtferdsbiologi, men er også viktig innan ei rekke andre vitskapar. Korleis åtferd blir påverka av faktorar som arv, autoritet, etikk, kultur og verdiar

Åtferda til eit individ er viktig for å skilda personlegdommen deira og blir særleg teken opp innan åtferdspsykologi. Pionerar innan denne vitskapen var B.F. Skinner og Ivan Pavlov med sine teoriar innan behaviorisme.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Åtferd» frå Wikipedia på bokmål, og «Behavior» og Human behavior frå Wikipedia på engelsk den 18. april 2008.*