# Urgermansk

Kart over det som blir sett på som det urgermanske området.
**Urgermansk** eller **frumgermansk** er urspråket som blir rekna for å vera opphavet åt dei germanske språka, mellom anna islandsk, norsk, svensk, dansk, jiddisch, tysk, skotsk, engelsk, nederlandsk, afrikaans og frisisk.

Det urgermanske språket delte seg i tre språkgreiner, dei austgermanske, dei nordgermanske og dei vestgermanske språka. Dei austgermanske språka er utdøydd, det mest kjende av dei er gotisk.

Den nordgermanske greina, urnordisk, delte seg i vestnordisk (gammalnorsk og islandsk) og austnordisk (svensk og dansk). I seinmellomalderen førte lågtysk språkpåverknad i til at norsk utvikla seg parallelt med dansk og svensk. Den vestgermanske greina har ein austleg (tysk, nederlandsk) og ein vestleg (engelsk, frisisk) del.

Den klassiske innføringa i germansk språkvitskap er Krahe og Meid 1969, ei nyare framstillinger Voyles 1992.

## Lydendringar i overgangen frå førgermansk til urgermansk

Dette oversynet systematiserer lydendringar presentert i faglitteraturen.

**Grimms lov**: Ein kjedereaksjon på tre sett av klusilar.

* Ustemte klusilar blir frikativar viss dei ikkje kjem etter ein annan obstruent.
	+ /p/ > /ɸ/ (f) — \*ph₂tḗr "father" > \*fəþḗr > \*fadēr
	+ /t/ > /θ/ (þ) — \*tód "det" > \*þód > \*þat
	+ /k/ > /x/ (h) — \*kátus "kamp" > \*háþus > \*haþuz; \*h₂eǵs- "aksel" > (ustemt) \*aks- > \*ahs- > \*ahsō
	+ /kʷ/ > /xʷ/ (hw) — \*kʷód "what" > \*hʷód > \*hwat
	+ Sekvensane /sp/, /st/, /sk/ og /skʷ/ er som før.
* Stemte klusilar blir ustemt:
	+ /b/ > /p/ — \*h₂ébōl "eple" > \*ápōl > \*aplaz
	+ /d/ > /t/ — \*h₁dóntm̥ "tann, akk." > \*tónþum > \*tanþų; \*kʷód "kva" > \*hʷód > \*hwat
	+ /g/ > /k/ — \*wérǵom "arbeid" > \*wérgom > \*wérkom > \*werką
	+ /gʷ/ > /kʷ/ — \*gʷémeti "trø 3sg." > \*kʷémeþi > \*kwimidi "kome 3sg."
* Aspirerte klusilar blir stemte klusilar eller frikativar (sjå nedanfor):
	+ /bʰ/ > /b/ ([b,β]) — \*bʰéreti "bere 3Sg." > \*béreþi > \*biridi
	+ /dʰ/ > /d/ ([d,ð]) — \*dʰóh₁mos "dom" > \*dṓmos > \*dōmaz "dom"
	+ /gʰ/ > /g/ ([g,ɣ]) — \*gʰáns "gås" > \*gáns > \*gans
	+ /gʷʰ/ > /gʷ/ ([gʷ,ɣʷ]) — \*sóngʷʰos "song" > \*sóngʷos > \*sangwaz "song"

**Verners lov**: ustemte frikativar blir stemt viss dei kjem etter ei trykklett staving:

* /ɸ/ > [β] — \*upéri "over" > \*uféri > \*ubéri > \*ubiri
* /θ/ > [ð] — \*tewtéh₂ "tribe" > \*þewþā́ > \*þewdā́ > \*þeudō
* /x/ > [ɣ] — \*h₂yuHn̥ḱós "young" > \*yunkós > \*yunhós > \*yungós > \*jungaz (with -z by analogy)
* /xʷ/ > [ɣʷ] — \*kʷekʷléh₂ "wheels (collective)" > \*hʷehʷlā́ > \*hʷegʷlā́ > \*hweulō
* /s/ > [z] — \*h₁régʷeses "of darkness" > \*rékʷeses > \*rékʷezez > \*rikwiziz; \*kʷékʷlos "wheel" > \*hʷéhʷlos > \*hʷéhʷloz > \*hwehwlaz
* Dette gjeld også ein del ord som som regel var trykklett — \*h₁ésmi, trykklett \*h₁esmi "eg er" > \*esmi > \*ezmi > \*immi; \*h₁sénti, trykksvak \*h₁senti "dei er" > \*senþi > \*sendi > \*sindi (dei trykksterke variantane, som ville ha vore \*ismi og \*sinþi, er tapt)

**Trykk blir flytta til første staving**. Det kontrastive trykket i urindoeuropeisk forsvinn, og Verners lov blir fonematisert.

**Assimilering av sonorantar**:

* /nw/ > /nn/ — \*ténh₂us "tynn" ~ fem. \*tn̥h₂éwih₂ > \*tn̥h₂ús ~ \*tn̥h₂wíh₂ > \*þunus ~ \*þunwī > \*þunus ~ \*þunnī > \*þunnuz ~ \*þunnī
* /ln/ > /ll/ — \*pl̥h₁nós "full" > \*fulnos > \*fullos > \*fullaz. Denne utviklinga er seinare enn kontakt med samiske språk, jf. lånordet *\*pulna* > ursamisk \*polnē "ås".
* /zm/ > /mm/ — \*h₁esmi "I am, unstr." > \*ezmi > \*emmi > \*immi

**Trykksvak /ew/ > /ow/** før konsonant eller ordfinalt — \*-ews "u-stamme gen. sg." > \*-owz > \*-auz

**Trykksvak /e/ > /i/**, men ikkje før /r/ — \*-éteh₂ "abstrakt substantivsuffiks" > \*-eþā > \*-iþā > \*-iþō

* Trykksvak /ej/ blir drege saman til /iː/ — \*-éys "i-stem gen. sg." > \*-iys > \*-īs > \*-īz (med -z via analogi)
* /e/ før /r/ blir seinare /ɑ/ bmen ikkje før etter i-omlyden.

**Trykksvak /ji/ > /i/** — \*légʰyeti "Ho ligg" ~ \*légʰyonti "dei ligg" > \*legyidi ~ \*legyondi > \*legidi ~ \*legyondi > \*ligiþi ~ \*ligjanþi (med -þ- via analogi)

* Prosessn resulterer i ein diftong frå ein ein opphavleg sekvens av to stavingar — \*-oyend "tematisk optativ 3pl" > \*-oyint > \*-oint > \*-ain; \*áyeri "om morgonen" > \*ayiri > \*airi "tidleg"; \*tréyes "tre" > \*þreyiz > \*þreiz > \*þrīz
* Sekvensen /iji/ blir til /iː/ — \*gʰósteyes "framande, nom. pl." > \*gostiyiz > \*gostīz > \*gastīz "gjestar"

**Samanfall av ikkje-høge bakre vokalar**:

* /o/, /a/ > /ɑ/ — \*gʰóstis "framand" > \*gostiz > \*gastiz "gjest"; \*kápros "bukk" > \*hafraz
* /oː/, /aː/ > /ɑː/ — \*dʰóh₁mos "ting" > \*dōmoz > \*dāmaz > \*dōmaz "judgement"; \*swéh₂dus "søt" > \*swātuz > \*swōtuz
* /oːː/, /aːː/ > /ɑːː/ (â) — \*séh₁mō "såkorn" > \*sēmô > \*sēmâ > \*sēmô; \*-eh₂es "eh₂-stem nom. pl." > \*-âz > \*-ôz

## Kjelder

## Litteratur

* Krahe, Hans and Meid, Wolfgang (1969): *Germanische Sprachwissenschaft*, 3 bind. Berlin: de Gruyter.
* Lehmann, W. P. (1961): A Definition of Proto-Germanic, *Language* **37**, 67ff.
* Joseph B. Voyles (1992): *Early Germanic Grammar*. London: Academic Press. ISBN 0-12-728270-X.