# Tysk

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Tysk (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| **TyskDeutsch** |
| **Klassifisering** | Indo-europeisk  Germansk   Vestgermansk    *Tysk* |
| **Talarar** | Tyskarar |
| **Bruk** |
| **Tala i** |  Tyskland  Austerrike  Sveits  Luxembourg  Liechtenstein  Frankrike  Belgia  Ungarn  Italia  Kasakhstan  Polen  Tsjekkia  Danmark  Paraguay  Romania  Slovakia |
| **Område** |  Vest-Europa |
| **Tysktalande i alt** | 120 millionar |
| **Rangering** | 10 |
| **Skriftsystem** | Latinsk (tysk variant) |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** |  Belgia  Sønderjylland  Trentino-Alto Adige  Liechtenstein  Luxembourg  Sveits  Tyskland  Austerrike  EU |
| **Normert av** | Ingen; skriftspråket blir regulert av Rat für deutsche Rechtschreibung |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | de |
| **ISO 639-2** | ger deu |
| **ISO 639-3** | deu |
|
 Status til tysk i verda |
| **Wikipedia på tysk** |

Status til tysk i Europa
**Tysk** er eit indoeuropeisk språk på den germanske språkgreina, saman med mellom andre engelsk og dei skandinaviske språka.

Det som til vanleg blir kalla tysk, er høgtysk, i motsetnad til lågtysk. Lågtysk eller *nedertysk* blir framleis tala av mange menneske i dei nordlege delane av Tyskland, men færre enn før. Nederlandsk kan seiast å vere ei form for lågtysk. Lågtysk har hatt stor påverknad på dei skandinaviske språka, ikkje minst norsk, på grunn av mykje samband i sjøfart og handel tidlegare. Eit nærskyldt språk som òg finst i Nord-Tyskland og Nederland, er frisisk, som blir sagt å liggje ein plass mellom tysk og engelsk.

## Geografisk område

Tysk blir i hovudsak tala i desse landa: Tyskland, Austerrike, Sveits og Luxemburg. Tysk vert òg nytta i Oppeln-regionen i Polen, delar av Belgia og Romania, Sør-Tirol i Italia og Elsass i Frankrike. I tillegg vert tysk tala i fleire tidlegare koloniar av desse landa. Til dømes Namibia (tidlegare Tysk Sørvest-Afrika) der mange er tyskspråklege. I mange aust-europeiske land, medrekna Russland, Ungarn og Slovenia er det fleire tyskspråklege minoritetar. I Amerika vert tysk mest nytta i USA. Om lag 125 millionar menneske har tysk som morsmål, og fleire hundre millionar snakkar det som framandspråk. Tysk er det tredje mest populære framandspråket på verdsbasis, og det nest mest populære i Europa, USA og Aust-Asia (Japan). Det er eit av de offisielle språka i EU.

Tysk var tradisjonelt det fyrste framandspråket i Noreg, og det viktigaste akademiske språket. Etter den andre verdskrigen har tysk fått sterk konkurranse av engelsk. Det er i dag det nest mest populære framandspråket, etter engelsk språk. Mange nordmenn lærer tysk på skulen.

Ei form for tysk språk som tidlegare var utbreidd i store delar av Europa, er jiddisch (yidish), daglegspråket til mange askenasiske jødar. Jiddisch sprang ut av mellomalderhøgtysk.

### Historiske lydendringar

Det som er ein av dei tydelegaste skilnadene mellom høgtysk og dei andre germanske språka er *den andre tyske lydforskyvinga*. For om lag 1000 år sidan skjedde det ei endring av 't' til 's' mange stader, spesielt blei 't' ofte omgjort til dobbel 's'. Døme på ord er:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Høgtysk | Nederlandsk | Engelsk | Norsk |
| Weiß | Wit | White | Kvit |
| Wasser | Water | Water | Vatn |
| Straße | Straat | Street | Strete |

## Grammatikk

Tysk er eit flekterande språk, dvs. dei grammatiske tilhøva mellom orda blir i relativt stor grad uttrykt med hjelp av suffiks og andre morfologiske prosessar.

### Substantiv

Startar alltid med stor bokstav.

### Numerus

Tysk skil mellom eintal og fleirtal for substantiv, adjektiv og pronomen.

### Genus

Tysk har tre genera, maskulinum, femininum og nøytrum.

Genussystemet i tysk har ein biologisk basis, slik at *der Mann*, *der Ochs* er maskuline og *die Frau*, *die Kuh* er feminine. Det finst mange unnatak frå denne regelen. Det mest kjende er substantivet *das Mädchen*, som tyder ‘jenta’. I dette fallet kjem ordet inn under ein annan regel, som seier at ord som er danna med endinga *-chen* har genus nøytrum.

### Kasus

Tysk har fire kasus: nominativ, akkusativ, dativ og genitiv.

**Nominativ** markerer at setningsleddet er subjekt eller er predikativ (predikativ ved verba *sein*, *werden*, *bleiben* og *heißen*).

Setningsleddet skal stå i **akkusativ** med dei verba som tek *direkte objekt* i akkusativ eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek akkusativ.

Setningsleddet skal stå i **dativ** ved *indirekte objekt* og ved dei verba som tek *direkte objekt* i dativ, eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek dativ. Setningsleddet skal òg stå i dativ ved *eigedomsdativ*. Dette blir ofte nytta i staden for genitiv for å uttrykkje eigedomstilhøve til kroppsdelar eller klesplagg. Døme: Zieh **dir** die Schuhe aus! (Ta av deg skoa!). Nokre viktige verb tek direkte objekt i dativ, som til dømes verba *helfen* og *danken*.

Setningsleddet skal stå i **genitiv** når det uttrykkjer eigedomstilhøve eller tilhøyrsle, eller der leddet er eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek genitiv. På norsk blir eigedomstilhøve ofte kommunisert med ein preposisjon (*bilen til Maria*), med å hengje på ein *-s* etter eigaren (*Marias bil*) eller med sin-genitiven (*Maria sin bil*). På tysk er det vanlegare å nytte forma *Der Vater des Kindes* (Faren til barnet), med ved eigennamn kan ein gjerne bruke *-s*, slik som norsk: *Marias Wagen* (*Marias bil*).

### Verb

*For meir om dette emnet, sjå Tyske verb.*
Til liks med norsk, blir tyske verb delte inn i svake og sterke verb.

### Determinativ

Determinativar står framfor substantiv og eventuelle adjektiv eller talord, og rettar seg etter substantivet i kasus og genus.

#### Bestemt determinativ

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kasus | maskulinum | femininum | nøytrum | pluralis |
| Nominativ | **der** Mann | **die** Frau | **das** Kind | **die** Leute |
| Akkusativ | **den** Mann | **die** Frau | **das** Kind | **die** Leute |
| Dativ | **dem** Mann | **der** Frau | **dem** Kind | **den** Leut**en** |
| Genitiv | **des** Mann**es** | **der** Frau | **des** Kind**es** | **der** Leute |

#### Ubestemt determinativ

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Kasus | maskulinum | femininum | nøytrum |
| Nominativ | **ein** Mann | **eine** Frau | **ein** Kind |
| Akkusativ | **einen** Mann | **eine** Frau | **ein** Kind |
| Dativ | **einem** Mann | **einer** Frau | **einem** Kind |
| Genitiv | **eines** Mann**es** | **einer** Frau | **eines** Kind**es** |

## Døme

Korte døme på språket.

Ich esse Eis (presens).
Ich aß Eis (preteritum).
Ich habe Eis gegessen (perfektum partisipp).

Sidan tysk er eit flekterande språk, kan ein nytte kasus til å markere fuksjonen til setningsleddet, i staden for preposisjonar, slik ein ofte gjer på norsk.

```
A: S   V    IO(D)    DO(A)
T: Ich gebe der Frau ein Eis.
```

*Ich* er subjekt, *gebe* er verbal, *der Frau* er indirekte objekt i dativ og *ein Eis* er direkte objekt i akkusativ.

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **tysk Vollständige Ausgabe von Georg Wenkers *Sprachatlas des Deutschen Reichs*
* Verein Deutsche Sprache
* German 101 Learn German online
* Tysk Wikipedia
* Grimm, Deutsches Wörterbuch
* Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache
* Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache Arkivert 2005-03-09 ved Wayback Machine.
* Wortschatz der deutschen Sprache Arkivert 2004-11-26 ved Wayback Machine.
* www.goethe.de - Goethe-Institut zu: Dialektgebiete d. Deutschen Sprache (Karte mit Erläuterungen)
* deutsche Wörterbücher mit Informationen zu Rechtschreibung und Grammatik
* Heinzelnisse: tysk-norsk / norsk-tysk ordbok Arkivert 2005-03-08 ved Wayback Machine.
* Deutschtum.net Arkivert 2016-10-21 ved Wayback Machine.