Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Royal Botanic Gardens i Kew

|  |
| --- |
| Royal Botanic Gardens i Kew |
|  |
|  |
| Stad | London |
|  Royal Botanic Gardens i Kew ﻿ / ﻿ |

Royal Botanic Gardens i Kew|  Pagoden i Royal Botanic Gardens i Kew |
|  |
| Land | Storbritannia |
|  | Innskriven ved UNESCOs 27. sesjon i 2003. Referansenr. 496. |
| Kriterium: | KULTUR (I)(II)(VI) |
| Sjå òg | Verdsarvstader i Europa |
| Bakgrunnsstoff | Royal Botanic Gardens i Kew ved unesco.org |

**Royal Botanic Gardens i Kew**, i daglegtale ofte kalla **Kew Gardens**, er eit omfattande hageanlegg med store botaniske drivhus mellom Richmond upon Thames og Kew i sørvestlege London. Kew Gardens fekk status som verdsarvstad i juli 2003.

## Historie

Anlegget har opphav frå den eksotiske hagen ved Kew House grunnlagt av Lord Capel av Tewkesbury. Denne blei utvida av prinsesse Augusta, som var enkje etter Fredrik, prins av Wales. Georg III utvikla hagane med hjelp av William Aiton og Joseph Banks. Det gamle Kew House blei rive i 1802. Det tilstøytande Dutch House blei kjøpt av Georg III i 1781 som dagheim for dei kongelege borna. Huset er ein enkel mursteinsbygning som i dag har namnet Kew Palace.

Palm House
I 1840 fekk anlegget status som nasjonal botanisk hage. Under den nye direktøren for parken, William Jackson Hooker, blei hageanlegget utvida til 30 hektar og arboretet til 109 hektar, og seinare til den noverande storleiken på 121 hektar. Der er fleire drivhus og vinterhagar, eit herbarium og eit bibliotek her.

Trass i ugunstige vekstforhold, som atmosfærisk ureining frå London, tørr jord og lite regn, er Kew Gardens ei av dei mest innhaldsrike plantesamlingane i Storbritannia. I eit forsøk på å utvida samlinga under betre tilhøve har Kew oppretta to utestasjonar, ved Wakehurst Place i Sussex og Bedgebury Pinetum i Kent.

På 1800-talet prøvde ein å dyrka gummitre i eit forsøk på spreia dei utanfor Sør-Amerika. Kew har eit av dei viktigaste frømagasinene og samarbeider med Harvard universitet og det australske nasjonalherbariet for å byggja eit autoritativt oversyn over planteterminologi.

Publikum har tilgang til anlegget, men må betala inngangspengar. Den næraste jernbanestasjonen er Kew Gardens stasjon, medan Kew Bridge stasjon ligg i gangavstand nord for parken.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Royal Botanic Gardens i Kew» frå Wikipedia på bokmål, den 7. september 2021.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad

 Commons har multimedium som gjeld: **Royal Botanic Gardens i Kew**
# PubMed Central

|  |
| --- |
| PubMed Central |
|  |
| Type nettstad | digitalt bibliotek, bibliografisk database, medisinsk database, open access repository |
| Tilgjengeleg på | engelsk |
| Grunnlagd | 2000 |
| Eigar | United States National Library of Medicine, National Center for Biotechnology Information |
| Nettstad | pmc.ncbi.nlm.nih.gov |

**PubMed Central** er ein fritt tilgjengeleg database for vitskaplege publikasjonar innan biomedisin og biologi. Databasen er ei vidareutvikling av søkjemotoren Entrez for PubMed. Pubmed Central blei utvikla av United States National Library of Medicine (NLM) som eit arkiv for biomedisinske tidsskriftartiklar. Alle artiklar som ligg inne i Pubmed Central er gratis, men visse forlag venter ei tid med å gjera dei opne i databasen etter at dei fyrst er gjevne ut i tidsskrift med betalingsmurar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «PubMed Central» frå Wikipedia på bokmål, den 5. mai 2025.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Encyclopedia of Life

|  |
| --- |
| Encyclopedia of Life |
|  |
|  |
| Type nettstad | Nettbasert encyklopedi |
| Tilgjengeleg på | Engelsk, og delvis fransk, tysk, russisk og ukrainsk |
| Grunnlagd | 2008 |
| Opphavsland | USA |
| Nettstad | www.eol.org |
| Kommersielt | Nei |
| Registrering | valfritt |

Encyclopedia of Life (**EOL**) er eit gratis og ope oppslagsverk som er meint å dokumentera alle dei 1,9 millionar levande biologiske artane ein kjenner til. Nettstaden er eit samarbeidsprosjekt som er sett saman av ei rekkje eksisterande databasar, og av ekspertar og andre interesserte i heile verda. Målet er å bygga opp ei «uendeleg utvidbar» side for kvar art, som skal inkludera video, lyd, bilde og grafikk, i tillegg til tekst. I tillegg skal oppslagsverket inkludera Biodiversity Heritage Library, som vil bestå av digitaliserte kopiar av alle dei dominerande naturhistoriske biblioteka i verda. Prosjektet er støtta med 50 millionar amerikanske dollar, leidd av MacArthur Foundation og Sloan Foundation.

EOL opna den 26. februar 2008 med 30 000 oppføringar. Nettstaden var svært populær med ein gong, og gjekk ei tid ned etter å ha fått 11 millionar treff.

Styringsgruppa til prosjektet har representantar frå Biodiversity Heritage Library consortium, Field Museum, Harvard University, MacArthur Foundation, Marine Biological Laboratory, Missouri Botanical Garden, Sloan Foundation, og Smithsonian Institution.

Det finst allereie informasjon om mange biologiske artar i ei rekke ulike kjeldeverk, og spesielt informasjon kring megafauna. Ei samling av tilgjengeleg data på alle 1,9 million kjente artar var forventa å ta rundt 10 år. Per oktober 2009 hadde EOL 1 500 000 sider, nær 200 000 med tekst eller bilde frå etablerte kunnskapskjelder. Sentralt i prosjektet er kartlegging og indeksføring av informasjon samla i andre verk, som ITIS, Catalogue of Life, Fishbase og samlinga frå prosjektet *Assembling Tree of Life* av NSF, AmphibiaWeb, Mushroom explorer, micro\*scope, og så vidare. I fyrste fase er fokuset retta mot eksisterande artar, men sidan vil ein òg ha med utdøydde artar. Sidan oppdaginga av nye artar er forventa å fortsetja (noverande frekvens er ca. 20 000 per år), vil EOL veksa kontinuerleg. Gjennom systematisk biologi og molekylærbiologi kan nye vegar mot identifisering finna stad, og frekvensen i oppdaginga av nye artar kan stiga. Spesielt er dette venta innan mikrobiologi, og då for bakteriar, arkar og virus.

EOL har inngått avtalar med ei rekke kjelder for informasjon, inkludert Wikipedia, Flickr og (frå september 2012) òg den norske Artsdatabanken.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Encyclopedia of Life» frå Wikipedia på bokmål, den 3. august 2023.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Encyclopedia of Life Offisiell nettstad
# Global Biodiversity Information Facility

|  |
| --- |
| Global Biodiversity Information Facility |
|  |
|  |
| Skipa | 2001 |
| Nettstad |   |

██ Medlemmar med stemmerett som har underteikna 2012 MoU██ medlemmer med stemmerett som ikkje har underteikna 2012 MoU██ Assosierte medlemmar som har underteikna 2012 MoU██ Assosierte medlemmar som ikkje har underteikna 2012 MoU– MoU = Memorandum of Understanding.
**Global Biodiversity Information Facility** (GBIF) er ein internasjonal organisasjon som arbeider med å gjera vitskaplege data om biodiversitet tilgjengelege på Internett. Data blir levert av mange institusjonar i heile verda og GBIF gjer dataa tilgjengelege og søkbare i ein enkelt portal. Data som er tilgjengeliggjort i GBIF-portalen er primært data om plantar, dyr, fungus og mikrobar i verda og dessutan vitskaplege namn.

Saman med partnarane Species 2000 og Integrated Taxonomic Information System (ITIS) har GBIF i seinare tid òg engasjert seg i Catalogue of Life.

## GBIF Norge

**GBIF Norge** er den norske deltakarnoden i Global Biodiversity Information Facility. Hovudoppgåva til den norske organisasjonen er å gjera primærdata om biologisk mangfald frå norske samlingar og observasjonsdatabasar fritt tilgjengeleg for alle over internett og å koordinera GBIF-relaterte aktivitetar i Noreg.

Noreg blei med i GBIF i 2004, og Naturhistorisk museum i Oslo har vore vertskap for den norske deltakarnoden sidan han blei danna i 2005. Artskartdatabasen blei sett i gang i november 2007

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Global Biodiversity Information Facility» frå Wikipedia på bokmål, den 16. august 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* GBIF Noreg
* GBIF (Internasjonalt)
# Galapagosfinkar

|  |
| --- |
| **Galapagosfinkar** |
|  Fire artar galapagosfinkar |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Overorden:** | Passerimorphae |
| **Orden:** | Sporvefuglar Passeriformes |
| **Familie:** | Tanagarar Thraupidae |
| **Underfamilie:** | **Galapagosfinkar** Geospizinae  |

**Galapagosfinkar** eller **darwinfinkar** er ei gruppe på 13 eller 14 nært skylde artar, tidlegare klassifisert som busksporvar, i dag rekna som tanagarar (ikkje finkar), som hovudsakleg lever på Galapagosøyene. Ein art finst òg på Cocosøya. Dei vart samla inn av Charles Darwin under reisa hans med HMS «Beagle», og har sidan vorte grundig studert for å forska på mellom anna artsdanning, naturleg utval og tilpassing.

Fuglane er om lag like store - 10–20 cm. Dei mest iaugefallande skilnadane mellom dei er storleiken og forma til nebba deira, som er tilpassa ulike matkjelder. Åtferda deira er òg ulik, og songane er forskjellig. Fargen er som regel brunaktig eller svart.

## Artslista

Galapagosfinkar i rekkjefølgje etter eBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:

Slekt *Pinaroloxias*
* Cocosporv, *Pinaroloxias inornata*, Cocos Finch, Gould, 1843, (VU)

Slekt *Certhidea*
* Grønkantorsporv, *Certhidea olivacea*, Green Warbler-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Gråkantorsporv, *Certhidea fusca*, Gray Warbler-Finch, Sclater & Salvin, 1870, (NN)

Slekt *Platyspiza*
* Vegetarsporv, *Platyspiza crassirostris*, Vegetarian Finch, Gould, 1837, (LC)

Slekt *Camarhynchus*
* Spettsporv, *Camarhynchus pallidus*, Woodpecker Finch, Sclater & Salvin, 1870, (LC)
* Stortresporv, *Camarhynchus psittacula*, Large Tree-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Floreanatresporv, *Camarhynchus pauper*, Medium Tree-Finch, Ridgway, 1890, (CR)
* Småtresporv, *Camarhynchus parvulus*, Small Tree-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Mangrovesporv, *Camarhynchus heliobates*, Mangrove Finch, Snodgrass & Heller, 1901, (CR)

Slekt *Geospiza*
* Småjordsporv, *Geospiza fuliginosa*, Small Ground-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Storjordsporv, *Geospiza magnirostris*, Large Ground-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Vampyrjordsporv, *Geospiza septentrionalis*, Vampire Ground-Finch, Rothschild & Hartert, 1899|, (VU)
* Genovesajordsporv, *Geospiza acutirostris*, Genovesa Ground-Finch, Ridgway, 1894, (VU)
* Spissnebbjordsporv, *Geospiza difficilis*, Sharp-beaked Ground-Finch, Sharpe, 1888, (LC)
* Småkaktussporv, *Geospiza scandens*, Common Cactus-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Mellomjordsporv, *Geospiza fortis*, Medium Ground-Finch, Gould, 1837, (LC)
* Storkaktussporv, *Geospiza conirostris*, Española Cactus-Finch, Ridgway, 1890, (VU)
* Genovesakaktussporv, *Geospiza propinqua*, Genovesa Cactus-Finch, Ridgway, 1894, (VU)

## Kjelder

### Referansar
# Mutasjon

**Mutasjon** er ei endring i eit gen eller kromosom under ei celledeling. Omgrepet *mutasjon* vart innført i 1901 av den nederlandske biologen, genetikeren og botanikeren Hugo de Vries (1848-1935).

Sjølv om cellene kopierer DNA-molekyla med stor nøyaktigheit, skjer det nokre gonger feil. Då kan rekkjefølgje av baser i genet bli endra, og vi har fått ein mutasjon. Når mutasjonar skjer under danninga av ei kjønnscelle, kan den bli overført til dee neste generasjonane. Nokre feil skjer under replikasjonen, mens andre kan skyldast omgjevnadene, t.d. biotopmessige endringar eller andre ytre påverknadsfaktorar.
# Naturleg utval

Døme på naturleg utval; individet til høgre overlever fordi han gjennom arveleg variasjon er vorten i stand til å ta i bruk ressursar dei andre ikkje klarar å nyttegjera seg. Dette gjev han høve til å formeira seg, noko som fører til at gena hans over tid vert meir talrike enn dei andre sine.
**Naturleg utval** er ein av hovudfaktorane i evolusjonen av livsformer, og går ut på at individ med ulike eigenskapar har ulik grad av suksess i å vidareføra gen. Teorien er at dei best tilpassa individa i ein populasjon vanlegvis vil ha størst sjanse for å lata etter seg avkom.

I biologisk samanheng vart teorien lansert i 1858 av Charles Darwin og Alfred Russel Wallace. Dei var båe inspirerte av arbeidet til sosiologen Thomas Malthus.
# Polymorfisme i biologien

Flekka jaguar
Svart jaguar
**Polymorfisme i biologien** er det at to eller fleire klart ulike typar utsjånadar, fenotypar, finst i same populasjonen av ein art. Med andre ord, det førekjem meir enn éi form eller éin **morf**. Ei slik klassifisering har berre gildskap når morfane finst innanfor same habitatet til same tida og høyrer til ein og same populasjon med paring tilfeldig og uavhengig av morfane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Polymorphism (biology)» frå Wikipedia på engelsk, den 19. september 2009*
# Tilpassing

Fuglar har porøse, lette knoklar som ei tilpassing til eit liv i lufta.

Ei biologisk **tilpassing** eller **adaptasjon** er ein anatomisk struktur, ein fysiologisk prosess eller eit åtferdsmessig trekk som har utvikla seg over tid og aukar den forventa reproduktive suksessen til organismen. Organismar er tilpassa omgjevnadane sine om dei er i stand til å:

* Ta til seg luft, vatn, mat og næringsstoff
* Klara seg i det fysiske miljøet i høve til tilhøve som temperatur og lys
* Forsvara seg mot naturlege fiendar
* Formeira seg
* Reagera på forandringar rundt dei.

Om eit trekk ved eit dyr er ein tilpassing, kallar me det eit **adaptivt** trekk.

## Ulike slag tilpassingar

Strukturelle tilpassingar er anatomiske trekk ved ein organisme som hjelpar han å overleva i sitt naturlege miljø. Døme på dette kan vera lunger, som er ei tilpassing til å pusta i luft, eller dei hole knoklane til.

Åtferdsmesige tilpassingar er spesielle måtar ein spesiell organisme oppførar seg for å overleva i miljøet sitt. Eit døme på dette er silda sin hang til å leva i stim, ei tilpassing til å kunne leva i område med mykje predasjon.

Fysiologiske tilpassingar er biokjemiske system organismar har som gjer det lettare å overleva, til dømes giftproduksjon hjå slangar og edderkoppar.

## Mistilpassingar

Mistilpassingar eller maladaptasjonar førekjem når ei tilpassing ikkje lenger er til gagn for organismen, men har vorte skadeleg. Dette skjer m.a. når organismar formeirar seg før ulempene ved tilpassinga slår ut eller når evolusjonen går saktare enn den åtferdsmessige eller miljømessige utviklinga. Døme på maltilpassingar er mennesket sine smakslaukar, som reagerer positivt på sukker - i «naturtilstanden» var denne ressursen særs sparsam og eit grådig nyttig kosttilskot når han først dukka opp, men når me i dag har sukker i overflod har det forandra seg til eit helseproblem.

## Korleis tilpassingar finn stad

**Tilpassingsteorien** er eit anna namn for lamarckismen, det vil seie læra om arv av tileigna eigenskapar. Lamarck trudde tilpassingar hjå dyr og plantar utvikla seg gradvis gjennom innsats frå einskildorganismane, og at resultata desse kom fram til vart overført via generasjonane. I dag veit me at det skjer via naturleg utval; at dei dårlegast tilpassa organismane rett og slett ikkje klarar å få spreidd arveanlegga sine vidare.
# Gendrift

Simulasjonar av gendrift for 20 allel (genvariantar), øvst for ein populasjon med 10 individ, nedst for ein med 100 individ.
**Gendrift** viser til den tilfeldige endringa av genforrådet til ein populasjon. I tillegg til det naturlege utvalet kan òg tilfeldige hendingar påverka kva individ som lukkast best i å overleva og formeira seg. Prosessen er altså uavhengig av om gena til individa gjev dei fordelar eller ulemper.

Gendrift er ein evolusjonsfaktor som mellom anna kan føra til at fråskilde populasjonar får ulike arveeigenskapar over tid. Ho har ein sterk tendens til å vera sterkare i små populasjonar.
# Adaptiv stråling

Darwinfinkane er gode døme på adaptiv stråling. Ei lita bestand ulike finkar kom til Galapagosøyene og gav opphav til det som i dag er 13 ulike artar.
**Adaptiv stråling** er eit evolusjonsbiologisk omgrep som nyttast om høve der ein art eller eit takson splittar seg opp til å fylla mange ulike økologiske nisjar over geologisk sett kort tid. Dette vil seie at det utviklar seg nye artar tilpassa fleire ulike miljø eller levesett samstundes, ut frå ein felles forfar.

Slik artsdanning er særleg vanleg i relativt isolerte økosystem eller umiddelbart etter masseutryddingar.
# Artsdanning

Figur som viser ulike former for naturleg artsdanning
**Artsdanning** er prosessen som fører til at ein ny biologisk art oppstår. Dette kan skje kunstig, gjennom føremålsretta avl, eller naturleg gjennom at bestandar vert delt opp geografisk eller økologisk. Me skil mellom fire hovudmodellar for naturleg artsdanning; allopatrisk, peripatrisk, parapatrisk og sympatrisk artsdanning.
# Koevolusjon

Kvefs som pollinerer ei plante. Planta er avhengig av pollinatorar for å kunne formeira seg, og mange pollinatorar er avhengige av nektaren dei ofte får i blomen.**Koevolusjon** er gjensidig evolusjonær påverknad mellom to eller fleire ulike artar. Kvar part i eit slikt tilhøve utøver selektivt press på dei andre partane, og vert såleis ein drivkraft for tilpassingar og utvikling.

Sjølve omgrepet ”koevolusjon” vart til i 1964 då Paul Erlich og Peter Raven publiserte ein banebrytande artikkel om gjensidig påverknad i utvikling av insekt og plantar. Døme på plante/insekt-koevolusjon er m.a. mutualismen mellom oksehornakasietreet og maurslekta *Pseudomyrmex* – mauren bur på planta og forsvarar ho aggressivt mot alle dyr som måtte finna det for godt å prøva å eta av ho. Til løn for dette forsyner akasien dei med næring i form av nektar og gule klumpar med feitt og protein.

## Våpenkappløp

Evolusjonære våpenkappløp kan utvikla seg ut frå konkurranse- eller predasjonstilhøve. Døme på det første er tre i skogen, som har ein tendens til å veksa seg større over generasjonane: Store tre får mest lys, medan små tre vert ståande i skuggen og døy før dei får spreidd gena sine.

Døme på eit evolusjonært våpenkappløp som grunnar i predasjon er tilhøvet mellom geparden og antilopene han jaktar på: Begge partar har utvikla evnar til høg akselerasjon; geparden for å få nok mat og antilopa for å kunne overleva lengst mogleg.

## Diffus koevolusjon

Stingsild (her nipigga stingsild *Pungitius pungitius*) har utvikla piggar på ryggen som ein forsvarsmekanisme mot større rovfisk. Sidan denne tilpassinga ikkje er eit forsvar mot ein spesifikk art, reknar me det som *diffus koevolusjon*Når det er fleire enn to artar som verker inn på ein koevolusjonær prosess, kallar me det *diffus koevolusjon*. Dei fleste blomeplantar kan t.d. pollinerast av mange ulike slag insekt, sjølv om planten er tilpassa å bli pollinert av insekt og insekta er tilpassa å ta til seg næring frå blomar. Diffuse koevolusjonære mønster kan vera særs komplekse og stundom vanskelege å oppdaga

## Kjelder

* Dawkins, Richard: *The Blind Watchmaker*
* Giske, Jarl & Jacobsen, Per: *Evolusjon og økologi – en innføring*
* Engelsk wikipedia