Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hangul

Ordet Hangul skrive ved hjelp av det koreanske alfabetet Hangul. Det vert lese frå venstre mot høgre frå toppen og ned.
**Hangul** (eller **hangeul**, 한글) er eit fonetisk koreansk alfabet. Det blir brukt for å skrive koreansk i både Nord-Korea og Sør-Korea, men i einskilde samanhengar blir det komplettert i Sør-Korea med kinesiske skriftteikn i form av hanja. Det er verdas einaste tilrettelagde og hyppig brukte fonetiske skriftspråk som med vilje er utforma slik at det skal vere enkelt å forstå: Som i indiske skriftspråk, blir konsonantane i hangul klassifisert etter kor i munnen dei skal uttalast, men hangul går eit skritt vidare, ved at teikna òg representerer eit skjematisk oppsett av korleis tunga og munnen skal posisjonerast for å uttale lyden. ㄱ [k] representerer at tunga er pressa opp mot ganen (symbolet viser tunga "sett frå venstre"), medan ㅋ [kʰ] i tillegg har ein strek som viser aspirasjon.

Sjølv om hangul er kjent for å vere fonetisk korrekt, er det, på grunn av endringar som har skjedd i språket etter at alfabetet vart laga, ikkje lenger heilt slik. Ein person som lærer seg å lese hangul er nøydd til å lære seg ei rekkje assimilasjonsreglar. Einskilde lydar som i litt eldre koreansk var ulike, slik som 애 (ae) og 에 (e), blir uttalt av mange koreanarar i dag (spesielt yngre koreanarar) heilt likt, og dette er ei utfordring for utlendingar som lærer språket, sidan ein kan lese skilnaden, men ikkje høyre skilnad, og difor må ein kunne skilnaden i skrift viss ein skal skrive ned nye ord.

Ved translitterasjon av koreansk nyttar Nord-Korea offisielt McCune-Reischauersystemet. I 2000 gjekk Sør-Korea over til å nytte ei revidert romanisering.

Hanguldagen blir markert den 9. oktober i Sør-Korea og 15. januar i Nord-Korea.

## Referansar
# 18. juni

**18. juni** er den 169. dagen i den gregorianske kalenderen (170. under skotår). Det er 196 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nasjonaldag på Seychellane |

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 18. juni i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Bjarne og Bjørn |
| **Sverige** | Björn og Bjarne |
| **Danmark** | Leontius |

## Hendingar

### Utlandet

* 1815: Slaget ved Waterloo der Napoleon blei overvunnen.
* 1953: Egypt blei republikk.

### Noreg

* 1971: Stortinget vedtok å opprette Norsk språkråd.
* 1975: Mellomriksvegen Graddisvegen vart opna kong Olav V og Carl XVI Gustav av Sverige.

## Fødde

*Sjå òg Fødde den 18. juni.*

* 1872: Matti Aikio, norsk samisk forfattar
* 1901: Arne Paasche Aasen, norsk lyrikar
* 1925: Arnold Weiberg-Aurdal, norsk politikar
* 1926: Sverre Stenersen, norsk skirennar
* 1929: Jürgen Habermas, tysk sosiolog og tenkjar
* 1942: Thabo Mbeki, president av Sør-Afrika
	+ Paul McCartney, britisk musikar
* 1951: Arne Ruset, lyrikar og psykiater

## Døde

*Sjå òg Døde den 18. juni.*

* 1517: Dyveke Sigbritsdotter, elskarinne til danskekongen Kristian II
* 1928: Roald Amundsen, norsk polarforskar
* 1936: Maksim Gorkij, russisk forfattar
* 1954: Arne Bergsgård, norsk historikar
* 1966: Einar Skjæraasen, norsk forfattar
* 1974: Georgij Zjukov, sovjetisk hærførar
* 2002: Stein Ove Berg, norsk musikant
# Seoul

|  |
| --- |
| Seoul |
| by |
|  |
| Land |  Sør-Korea |
| Areal | 605,25 km² |
| Folketal |  9 668 465 (2020) |
|  Seoul ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Seoul |

**Seoul** er hovudstaden i Sør-Korea. Byen dannar saman med omlandet sitt det nest største byområdet i Asia med ca. 21,9 millionar innbyggjarar.

Byen var vertsby for Sommar-OL 1988. Fleire kampar under VM i fotball 2002, som Sør-Korea arrangerte saman med Japan, gjekk føre seg i byen.

År 2007 er byrjinga på slutten for Seoul som hovudstad, da tar byen Yongi gradvis over den rolla. Det er enno uklart når flyttinga kjem til å vera ferdig, men i 2030 reknar ein med at alt er ferdig.

## Historie

I år 18 fvt. vart byen Wiryeseong grunnlagt i det området der Seoul no ligg. Det var eit av dei tre kongedøma som på den tida striddest om kontroll over Koreahalvøya som grunnla byen. I dette område utspelte det seg ofte stridar mellom kongedøma, ettersom det var eit så strategisk viktig område.

I moderne tid var Seoul tidlegare hovudstad for hela Koreahalvøya, men etter Koreakrigen har han berre vore hovudstad for Sør-Korea. Byen fekk det noverande namnet sitt etter frigjeringa frå japansk styre i 1945.

## Flyplassar

Det finst to flyplassar nær byen. Gimpo internasjonale lufthamn i byen Gimpo vart bygd under Koreakrigen og var lenge den einaste flyplassen i nærleiken. I år 2001 vart Incheon internasjonale lufthamn i byen Incheon ferdig og tok over stort sett all internasjonal flytrafikk, medan Gimpo internasjonale lufthamn no stort sett handterer innanrikstrafikken.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Seoul Offisiell nettstad
# Spådom

*Spåkona* av Albert Anker (1880).
Å **spå** handlar om å forutseie, profetere eller varsle hendingar i framtida.
Det finst fleire metoder til dette, til dømes bruk av spelkort, kaffigrums og krystallkuler.
Dette er ingen vitskap, men vert sett på som pseudovitskap av forskarar.

## Sjå òg

* Draumetyding
* Framtida
* Horoskop
* Kiromanti
* Stjernetyding

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Spådom» frå Wikipedia på dansk, den 20. juli 2018.*
# Wayback Machine

|  |
| --- |
| Wayback Machine |
|  |
|  |
| Type nettstad | webarkiv |
| Tilgjengeleg på | engelsk |
| Grunnlagd | 29. oktober 2001 |
| Eigar | Internet Archive |
| Nettstad | web.archive.org |

**Wayback Machine** er eit digitalt arkiv av sider frå Verdsveven og andre delar av Internettet. Det blei lansert i 2001 av Internet Archive, ein ideell organisasjon frå USA.

Dei to grunnleggjarane av Internet Archive, Brewster Kahle og Bruce Gilliat, lanserte Wayback Machine som eit svar på problemet med at innhald på nettstader kunne forsvinna når nettstaden blei endra eller stengd. Tenestar gjer at brukarar kan sjå arkiverte versjonar av nettsider frå ulike tidspunkt, i det arkivet kallar tredimensjonal indeksering.

Prosjektet byrja å lagra nettsider i 1996, med mål om å gjera tenesta offentleg tilgjengeleg fem år seinare. Frå 1996 til 2001 blei informasjonen lagra på Digital Tape, som Kahle kunne gje forskarar tilgang til på ein individuell basis. Då arkivet var fem år gammalt i 2001 blei det avduka og opna for allmenn bruk gjennom ein seremoni ved University of California, Berkeley. Då Wayback Machine blei lansert inneheldt han allereie over 10 milliardar arkiverte nettsider.

Ved slutten av 2014 inneheldt Wayback Machine 435 milliardar nettsider, nesten ni petabyte data, og voks med rundt 20 terabyte per veke.

Namnet «Wayback Machine» viser til «WABAC machine» (uttalt *way-back*), ein oppdikta tidsmaskin brukt i animasjonsserien *The Rocky and Bullwinkle Show*.

## Kjelder

---

* *Denne artikkelen bygger på «Wayback Machine» frå Wikipedia på engelsk, den 18. oktober 2019.*
# År

Eit **år** er i utgangspunktet den tida det tar jorda å gå ein runde rundt sola, eit **solår**. Andre planetar har òg år, som til dømes eit marsår. Ein kan rekna år på ulike vis, som ved å telja årstider eller årlege hendingar, eller rekna ut korleis jorda rører seg i høve til sola og stjernene. Det er vanleg å feira ulike årsmarkeringar, som nyttår når ein reknar med at eit nytt år tek til, og fødselsdagar på årsdagen for ein fødsel. Andre jubileum markerer årsdagen for andre hendingar.

## Ulike år

Årstidsår er unøyaktige, men kan vera gode nok i jordbrukssamfunn der ein har stabilt klima. Utrekna år er meir nøyaktige, men dersom ein gjer ein liten feil vil datoane etter kvart ikkje stemma med årstidene.

Eit *tropisk år*, *solår*, eller *astronomisk år* er tida mellom kvart følgjande vårjamdøgn, som er kvar gong aksen på jorda står i same vinkel til solplanet. Eit slikt år har i snitt 365.24218967051 dagar. Ein tropisk månad er månen si omlaupstid i forhold til vårjamdøgntidspunktet.

Eit år i den gregorianske kalenderen har 12 månader og 365 dagar. Eit skotår har 366 dagar. I snitt har det gregorianske året 365,2425 dagar.

Eit *stjerneår* (eller *siderisk år*) er tida jorda bruker mellom to «passeringar» i forhold til stjernene. I snitt er stjerneåret 365,256363051 dagar, som vil seie at eit stjerneår er om lag 20 minutt og 24 sekund lengre enn eit tropisk år.

Måneår baserer seg på måneomløp, og strenge måneår med berre tolv månader er derfor noko kortare enn solår. Det muslimske året er basert på eit 12-månaders måneår.

Eit lunisolart år er ein variant av måneåret der ein legg til ein trettande månad i nokre av åra for å sikre at årsrekninga stemmer med solåret. Eksempel på lunisolare år finn vi i dei jødiske og hinduiske kalendrane.

## Tidsrekningar

Tida vert i vestleg kultur oftast rekna i år med utgangspunkt i det året det vart rekna med at Jesus vart fødd. År føre Jesu fødsel vert oftast forkorta «f.Kr.» (t.d. år 154 f.Kr.), men nemningane «føre vestleg tidsrekning» og «føre vår tidsrekning» blir òg ein del bruka. Desse blir forkorta «fvt.» (t.d. år 154 fvt.). Åra etter Jesu fødsel vert normalt berre skrive som tal (til dømes år 1970). År 0 finst ikkje i den klassiske vestlege tidsrekninga.

Andre tidsrekningar kan telja år frå ei anna viktig hending, til dømes frå regjeringstida til ein herskar eller kva tid ein meiner verda blei skapa.

I mange kalendersystem let ein òg vere å telje år, og gjev dei i staden namn etter eit visst mønster.
# Måndag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Måndag** er dagen i sjudagersveka som kjem etter sundag og før tysdag. Dagen er kalla opp etter månen.

## Første eller andre

Måndag blir rekna som den første dagen i veka i størstedelen av Europa, Afrika og Asia. På kinesisk heiter han *xingqi yi*, 'dag ein'. I nokre kulturar, som i jødedommen og islam, og i nokre land, mellom anna USA og Hellas, er han derimot rekna som den andre dagen i veka. På arabisk, hebraisk, gresk og portugisisk heiter dagen *den andre dagen*.

Ettersom sundag er helgedag i mange land, er måndagen i alle høve starten på arbeidsveka, og me har difor fått uttrykket *blåmåndag* om ein dag då ein, bokstaveleg eller metaforisk, vaknar opp og angrar over festinga ein har gjort.

## Religiøs tilknyting

Måndag hadde samband med guden Måne i norrøn gudetru.

I hinduismen er dagen, som heiter *som-var* ('månedagen') på sanskrit, særleg tileigna Sjiva, og det er vanleg å tilbe eller fasta for guden på måndagar. Det er vanlegare å fasta visse månader enn andre, og praksisen tek gjerne til i månaden sjravan.

I kristendommen er heilage måndag del av den stille veka i påsken, medan andre påskedag er ein viktig dag i sjølve påskeveka.

## Sjå òg

* Den galne måndagen, eit uvêr som slo inn over Vestlandet måndag 11. mars 1822

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Måndag**
# Tysdag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Tysdag** blir gjerne rekna som den andre dagen i veka. Han er oppkalla etter den norrøne krigsguden Ty i dei fleste germansk-språklege land, medan den romerske guden Mars har namngjeve han i dei romanske. Dagen heiter *Martis dies* på latin, *martedí* på italiensk og *mardi* på fransk.

Somme stader blir tysdagen sett på som uheppen. For grekarane er han mellom anna dagen Konstantinopel fall til tyrkarane. I den spansktalande verda seier eit ordtak at på tysdagar bør ein korkje gifta seg eller leggja ut på reis - *En martes, ni te cases ni te embarques*. Dagen er også rekna som uheppen somme stader i India på grunn av tilknytinga til planeten Mars, og ein del hinduar dreg til tempel denne dagen for å motverka den vonde innverknaden hans.

## Spesielle tysdagar

* Feitetysdag er dagen før oskeonsdag, ein dag ein tradisjonelt brukte opp alt feittet før fastetida byrja.
# Onsdag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Onsdag**, **midtvekedag** eller **mekedag** er dagen som kjem midt i arbeidsveka, i tidlegare tid midt i sjølve veka.
Dagen er kalla opp etter den norrøne guden Odin på germanske språk, og etter guden Merkur på dei romanske.

På gamalengelsk vart Odin kalla *Woden*. Derav namnet *Wednesday* på engelsk. På tysk har namnet *Mittwoch*, midtveke, erstatta det eldre namnet *Wodanstag*. På liknande vis finst ordet «mekkdag» (frå norrønt *miðvikudagr*, ‘midtvekedag’) framleis i eldre nordmørsdialekt og på Island blir dagen kalla *miðvikudagur*.

Kvekarane føretrekk å kalla dagen *den fjerde dagen*, heller enn å bruka det heidenske namnet.

## Særskilde onsdagar

* Oskeonsdag, førti dagar før påske (minus sundagar), markerer byrjinga på fastetida.
# Torsdag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Torsdag** er dagen mellom onsdag og fredag. Han er kalla opp etter den norrøne guden Tor.

Etter den europeiske standarden ISO 8601 er det torsdagane som avgjer kva nummer ei veke skal ha. Veke 1 er definert som veka som inneheld årets første torsdag.

I Storbritannia held ein som regel val på torsdagar. Dette skal ha blitt innført for å sikra høg deltaking; veljarar ville ha brukt opp vekeslønninga si, som blei betalt kvar fredag, og dermed vera edru og klare til å røysta.

## Tilknytingar

I den romerske kalenderen var dagen tileigna Jupiter, *dies Jovis*, noko som kan tyda på at Tor svara meir til den romerske herskarguden enn Odin gjorde.

Innan hinduismen er torsdag *guruvár*, dagen til Guru, som i dette tilfellet er sanskritnamnet til planeten Jupiter. Opphavleg var den astronomiske tilknytinga til dagane i veka viktigare enn den religiøse.

## Kjende torsdagar

* Skjærtorsdag, ein del av påskeveka
* Helgatorsdag, eller Kristi himmelfartsdag
# Laurdag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Laurdag** er den einaste dagen i veka som ikkje er kalla opp etter nokon gud eller himmellekam. I staden viser namnet til det ein brukte å gjera på denne dagen, nemleg å bada eller *lauga* seg. På andre språk er dagen gjerne kalla opp etter sabbaten, den jødiske kviledagen, eller den romerske guden Saturn. På maorispråket er han òg kalla vaskedagen, *rahoroi*.

Det er vanleg å halda val denne dagen i Australia, og på New Zealand er det den einaste lovlege valdagen.

## Laurdag som heilagdag

Laurdag er sabbatsdagen innan jødedommen, den opphavlege sjuande dagen, då Gud i følgje skaparforteljinga kvilte.

For jødar markerer dermed laurdagen slutten på veka. For muslimar, som feirar fredag som heilagdag, er han derimot den første dagen i ei ny veke.

## Laurdag som helgedag

Kristendommen flytta kviledagen til sundag, og kristne arbeidde lenge på laurdagen. I nyare tid har ein gradvis utvida helga, slik at også laurdagen blei ein fridag. Ei stund hadde ein mellom anna halve skuledagar på laurdagar i Noreg, medan dagen no er heilt undervisingsfri.

Også før laurdagen blei ein fridag var det vanleg å slappa av eller festa på denne dagen, ettersom ein kviledag skulle koma etter. Laurdag er framleis ein vanleg dag å halda festar på, medan norske ungar er vane med å eta laurdagsgodt på denne dagen.

## Sjå òg

* Baron Samedi, «Baron Laurdag», ein av gudane til dei døde i voodoo-religionen
# Sundag

| Veka |
| --- |
| * måndag
* tysdag
* onsdag
* torsdag
* fredag
* laurdag
* sundag
 |

**Sundag** eller **søndag** har i mange tradisjonar vore rekna som den første dagen i veka, men har sidan ein ISO-standard innført i 1973 vorte rekna som den sjuande og siste dagen i veka.

Namnet sundag kjem av norrønt *sunnudagr* og tyder 'soldag' , jamfør det latinske namnet *dies solis*.

## Sundag som heilagdag

*Söndagsafton i en dalastuga* av Amalia Lindegren, 1860.
Innan dei fleste retningane av kristendommen er sundag den heilagaste dagen, og blir sett av til kvile, kyrkjegang og refleksjon.

Mange kristne samfunn har på grunn av dette innført sundag som ein offentleg høgtidsdag der vanleg arbeid ikkje blir utført, og mange utsalsstader er stengde. Den norske heilagdagslova slår òg fast at det skal vera heilagdagsfred på heile sundagen.

## Kjelder
# Time

*For kommunen med same namnet, sjå Time kommune. For andre tydingar, sjå Time (fleirtyding).*
Timeglas som kan brukast til å måla éin time.
**Time** (avstytt **t** på norsk, **h**, av latinsk *hora*, 'time', internasjonalt) er ei måleining for tid som utgjer 60 min, eller 3600 sek. Ordet *time* har opphav i norrøne *tími*, som tyder «tid, gang».

Eit døgn utgjer til vanleg 24 timar. Å dela døgnet inn i tjuefire timar kjem frå det gamle Egypt, der ein brukte tolvtalssystemet.

Ein time er eksakt definert som 3600 sekund, i motsetnad til lengre tidseiningar som døgn, veke, månad og år, som er definerte astronomisk og varierer i lengd. Det er òg vanleg å dela timar inn i fire kvarter.

I undervisingssamanheng vert ordet «time» eller «skuletime» også brukt om perioden undervisinga varer, og ein kan med det seie «timen varte i 45 min.».
# Sekund

Eit **sekund** er den grunnleggjande eininga innan tidsrekning, og er blant dei sju grunneiningane i SI-systemet. Fleire av dei andre SI-einingane er definerte ut frå sekundet.

I vanleg bruk er eit sekund lik 1/60 minutt, eller 1/3600 time, eller 1/86400 døgn. I vitskapen er sekundet teknisk definert i høve til strålinga frå cesium-133 atomet ved 0 K.

Ordet sekund kjem frå latinsk *pars minuta sekunda*, andre mindre del, og viser til at sekund er ein mindre del av minutt som igjen er ein mindre del av ein time.

## Definisjonar av sekund

Sidan 1967 er sekundet definert som varigskapen av 9 192 631 770 periodar av strålinga som svarar til overgangen mellom dei to hyperfine nivåa av grunntilstanden til cesium-133 atomet ved det absolutte nullpunktet, 0 K. (Frekvensen av denne strålinga er dermed 9 192 631 770 hertz, eller ca. 9,19 GHz.)

Frå 1960 var sekundet definert som 1/31.556.925,9747 av det tropiske året pr. 0. januar 1900 kl. 0000. Ut frå dette var eit år lik 365,242 døgn. Lengda på sekundet var den same i denne definisjonen som ho er i dag.

Før dette var sekundet definert som 1/86400 av eit gjennomsnittleg soldøgn.

I gamal tid blei eit sekund rekna som tida mellom to hjarteslag i kvile.

## Sjå òg

* Skotsekund
* UTC
* Atomur
* Sekund i musikk
# Minutt

Eitt minutt
**Minutt** er ei tidseining som utgjer 60 sekund. 60 minutt igjen er ein time.

Ordet minutt er ei forkorting av det latinske uttrykket *pars minuta prima*, første mindre del, og tyder dermed berre «liten del». Sekund tyder derimot andre.

Det var den greske astronomen Ptolemaios som fann på å dela sirklar to gonger med 60, men det var først på 1200-talet at ein tok i bruk eit slikt system for tidseiningar.
# Månad

Månen har gjeve namn og omtrentleg lengd til tidseininga månad.
**Månad** er ei tidseining mellom veke og år. I dei fleste kalendersystema varer ein månad om lag så lenge som ein månesyklus — derav namnet.

## Månadstypar

### Borgarleg månad eller kalendermånad

#### Observasjonsbasert astronomisk månad

I samaritansk religion, karaisme og islam blir kvar månad primært rekna frå første dag av observert nymåne.

#### Justert astronomisk månad

I vanleg (rabbanittisk) jødedom følgjer månadene månefasen, men med mindre justeringar for å unngå uheldige kombinasjonar av sjabbát og heilagdagar. Månadslengda er 29 eller 30 dagar. Kalenderen er utrekna på grunnlag av astronomiske data.

#### Standardisert solår-basert lunær månad

I dei julianske og gregorianske kalendrane er månadene ikkje direkte grunna på månefasar, men på ei fast inndeling av solåret i tolv om lag jamlange månader som kvar varar i 28 til 31 dagar.

#### Ikkje-lunære månadssystem

Bahaikalenderen deler året inn i 19 månader som kvar inneheld 19 dagar, med fire til fem skotdagar på slutten av kvart år.

### Astronomiske definisjonar

#### Anomalistisk månad

Tida mellom to påfølgjande passasjar av månen gjennom perigeum til månen, som er det punktet då månen er nærast jorda. Denne lengda er 27 dagar, 13 timar, 18 minutt og 33 sekund.

#### Drakonisk månad

Syner til passasje gjennom den oppstigande knuten til månebanen. Denne tida er 27 dagar, 5 timar, 5 minutt og 36 sekund.

#### Siderisk månad

Ein siderisk månad er tida det tar for passasjen til månen gjennom timesirkelen til ei stjerne, som er eit fast punkt på himmelen. Denne tida tar 27 dagar, 7 timar, 43 minutt og 12 sekund.

#### Synodisk månad

Ein synodisk månad er tida for fasevekslinga til månen eller omlaupstida til månen i forhold til timesirkelen gjennom sola. Denne tida er 29 dagar, 12 timar, 44 minutt og 3 sekund.

#### Tropisk månad

Ein tropisk månad er tida mellom to påfølgjande passasjar av månen gjennom timesirkelen til vårjamdøgnspunktet. Denne tida er 27 dagar, 7 timar, 43 minutt og 5 sekund.

## Sjå òg

* Bahaikalenderen
* Den gregorianske kalenderen
* Den julianske kalenderen
* Det muslimske året
* Det jødiske året
# Natt

Verda om natta slik ho ser ut frå verdsrommet (Samansett satellittbilde frå NASA)
**Natt** er den delen av døgnet då det er mørkt. Astronomisk kan det definerast som den tida sola er under horisonten på ein viss stad. Netter vil likevel som regel vera kortare enn dagar fordi sollyset blir brote i atmosfæren når sola er like nedanfor horisonten.

Lys natt i Finland i juli.
Lengda på natta varierer etter årstida og kva breiddegrad ein er på. Jo nærare ein stad er til ein av polane, jo større er lengdevariasjonen. På Nord- og Sørpolen opplever ein **polarnetter**, netter som varer nær eitt halvår.

Mørke netter let ein kan sjå månelys, stjernehimmelen og polarlys, og er derfor ei viktig tid for astronomar.

Månelys natt i Köln.
## Natteliv

I mesteparten av menneska si historie har natta vore ei tid for søvn og kvile, fordi det er vanskelig å arbeide i mørket. Med utviklinga av kunstig lys er natta blitt teken mykje meir i bruk til arbeid og underhalding.

Det finst derimot mange nattdyr som er aktive om natta. Dei har tilpassa seg denne særskilde tida ved å utvikla store, lysfangande auge eller andre sansar, som høyrsel eller luktesans.

# Natt i kulturen

Nótt måla av Peter Nicolai Arbo.
Den mørke natta er blitt sett på som farleg i stort sett alle kulturar. Ho var fylt av vonde makter, som skrømt og demonar. Med rikeleg tilgang på kunstig lys er folk blitt mindre redde, men mange frykter likevel framleis natta og det ho står for, anten det er overnaturlege farar, som vampyrar, eller andre menneske som kan vera ugjerningsmenn.

## Religion

Snorre fortel at natta blei personifisert i den norrøne gudetrua som gudinna *Nótt*. Ho var dotter til jotna Narfe og mor til Auð, Jord og Dagr. På same måte som gudane Sol og Måne rei Nótt over himmelen og ned i underverda. Hesten hennar heitte *Hrymfaxe*.

Natta hadde òg si eiga gudinne i vedisk hinduisme, i form av Ratri, som tyder natt på sanskrit.

## Litteratur

Det arabiske verket *Tusen og éi natt* byggjer på at kvar natt blir brukt til eventyrforteljing.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Natt**
# Soleglad

Soleglad ved Trøna, sett frå Lovunda
**Soleglad** eller **solnedgang** er når den øvre randa av sola om kvelden vert borte under horisonten. Langs same breiddegrad vil tida for soleglad finne stad fire minutt seinare for kvar lengdegrad vestover og fire minutt tidlegare for kvar lengdegrad austover.

I Noreg er det tidlegaste tidspunktet for soleglad i midten av desember — klokka 15:11 i Oslo, klokka 15:28 i Bergen og klokka 14:31 i Trondheim. I Tromsø glader sola klokka 12:00 26. november og renn ikkje før på nyåret.

Det seinaste tidspunktet for soleglad i Noreg er like før jonsok, då glader sola klokka 22:44 i Oslo, klokka 23:11 i Bergen og klokka 23:38 i Trondheim (klokkeslett etter sommartid). Tromsø har midnattssol frå 17. mai.

## Kjelder

* *Almanakk for Noreg 2008* ISBN 978-82-05-36607-7

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Soleglad**