Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vitskapleg namn

Teikning av eit skallebein med vitskaplege namn på dei ulike delane påskrivne.
**Vitskaplege namn** er nemningar som blir brukt internasjonalt og vitskapleg om artar, sjukdommar, delar av anatomien og fenomen som har med desse å gjera. Desse nemningane blir ofte òg kalla **latinske namn**, ettersom dei gjerne tek utgangspunkt i latinske ord og bøyingsformer.

Vitskaplege namn gjer det mogleg å kommunisera presist for folk med ulik språkleg bakgrunn. Dei rydder òg opp i situasjonar der det same folkelege namnet blir brukt om liknande ting, til dømes artar som er i slekt.

Språkbruken har bakgrunn i den sterke stillinga til latin og gresk i den vestlege vitskapstradisjonen. I dag pregar òg andre språk, særleg engelsk, nylaga vitskaplege namn.

Innan samfunnsvitskapleg og humanistisk forsking som språkvitskap og psykologi gje ein òg vitskaplege namn til ulike fenomen.

## Vitskaplege namn på artar

*Hovudartikkel: Biologisk systematikk*
Blomar med vitskaplege namn skrive under.
Vitskaplege namn på artar er todelte. Førstedelen er eit slektsnamn som kan høyra til fleire artar med nær slektskap. Andredelen identifiserer arten innan slekta. Denne viser gjerne til ein eigenskap hjå arten, eller er basert på namnet til den som skildra han. Elles kan lokale namn òg inspirera det vitskaplege namnet.

I tillegg til den vitskaplege nemninga tek ein gjerne med namnet på den som skildra og namngav han, til dømes Linné, forkorta til L., eller Lamarck, forkorta til *Lam.*.

Døme:

* *Quercus robur* L., som er den vanlegaste eika: Sommareik. Slektsnamnet er *Quercus* (eik), og artsnamnet er *robur* som viser til at ho er robust, hard. Namnet på den som skildra arten er Carl von Linné, forkorta til L.

Når artar og artsgrupper blir namngjevne, er det gjerne meininga at namnet aldri skal endrast. Likevel skjer dette om ein finn ut nytt om slektskapet; som at ein art høyrer til ei anna slekt. Av og til får artar òg fleire vitskaplege namn ved ein feil. Då blir namna rekna som «synonym» til kvarandre, men eitt av dei blir hovudnamn.

## Kjelder

* «What is in a Scientific Name?» Arkivert 2006-05-29 ved Wayback Machine. på Animal Diversity Web, University of Michigan

* *Denne artikkelen bygger på «Vetenskapligt namn» frå Wikipedia på svensk, den 5. juni 2006.*
# Korsika

|  |
| --- |
| Korsika |
| Corse, Corsica |
| region |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Symbol  |

 |
| Land |  Frankrike |
| Hovudstad |  Ajaccio  |
| Areal | 8 680 km² |
| Folketal |  355 486 (1. januar 2023) |
|  Korsika ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Corsica |

**Korsika** (korsikansk og italiensk *Corsica*, fransk *Corse*) er ei øy i Middelhavet som høyrer til Frankrike. Øya ligg vest for Italia, søraust for kontinental-Frankrike (170 km sør for Nice) og nord for Sardinia. Ho er den fjerde største øya i Middelhavet. Korsika er ein del av Frankrike og er kjend som Napoleon Bonaparte sin fødestad. På Korsika snakkar dei korsikansk, som vert klassifisert anten som eit eige språk, eller som ein dialekt av italiensk.

Frå byrjinga av 2000-talet har Korsika fått auka intresse som turistmål.

## Geografi

Politisk er Korsika ein region i Frankrike, oppdelt i to departement, sjølv om det finst dei som vil ha ei meir frittståande stilling i Frankrike. Den ytterleggåande nasjonalistiske grupperinga *FLNC* har òg brukt politisk vald for å oppnå større sjølvstyre for Korsika. Øya har nesten 280 000 innbyggjarar, og eit areal på 8 682 km².

Korsika består for ein stor del av fjell, det høgaste er Monte Cintu (2 710 m). På øya finst ein naturleg park (Parc Naturel Régional de Corse) med tusentals sjeldne dyre- og planteartar. Parken vart grunnlagt i 1972 og omfattar Golfe de Porto, Scandola naturreservat (frå 1983 verdsarv) og nokre av øyas høgaste toppar. På skrå over øya, frå nordvest til søraust, går ein vandringsveg *Grand Route 20*. Ruta er 20 mil lang og går frå Calenzana nær Calvi til Conca i nærleiken av Porto-Veccio. Den franske framandlegionen har ein garnison i fjella.

Turismen på Korsika er trass i at øya ligg i Middelhavet relativt begrensa og framfor alt konsentrert til området kring byane Calvi og L'Ile Rousse på nordkysten.

## Byar

Større byar: (*korsikanske namn*)

* Ajaccio (*Aiacciu*)
* Bastia (*Bastia*)
* Corte (*Corti*)
* Sartene (*Sartè*)

Andre byar:

* Saint-Florent (*San Fiurenzu*)
* Calvi (*Calvi*)
* Porto-Vecchio (*Porti Vechju*)
* Bonifacio (*Bunifaziu*)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Korsika» frå Wikipedia på svensk, den 11. februar 2006.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Korsika Offisiell nettstad
# Asorane

|  |
| --- |
| Asorane |
| Açores |
| øygruppe |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Symbol  |

 |
| Land |  Portugal |
| Areal | 2 322 km² |
| Folketal |  236 440 (2021) |
|  Asorane ﻿ / ﻿ |
|  Asorane i Atlanterhavet, vest for Portugal.

 Asorane i Atlanterhavet, vest for Portugal.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Azores |

**Asorane** (port. *Açores*, ofte skrive *Azorane* på norsk) er ei portugisisk øygruppe på den midtatlantiske ryggen 1 500 km vest for Lisboa og 3 900 km frå den nord-amerikanske austkysten. Dei ni øyane (São Miguel, Santa Maria, Terceira, Pico, Faial, São Jorge, Graciosa, Flores og Corvo) som utgjer Asorane har eit samla areal på 2 322 km² med eit folketal på 236 440 menneske i 2021. Øygruppa er ein autonom region i Portugal.

## Historie

Kart over øyane frå om lag 1584.
Øygruppa vart oppdaga av portugisiske sjøfarar på 1400-talet (frå 1427 av), og vart busett på 1500-talet.

## Geologi

Heile øygruppa er av vulkansk opphav. Det høgaste fjellet på Asorane er vulkanen Pico Alto som ragar 2 351 m over havet. Det siste store vulkanutbrotet var i 1957. Då opna USA og Canada grensene sine, og det kom ei stor utvandring frå øyane. Mange av emigrantane har reist attende til øyane dei seinaste åra.

## Geografi

Øya Pico med fjelltoppen Pico Alto. Foto: Horst Evertz
Klimaet er fuktig og mildt, med perioden oktober-april som den våtaste. Havtemperaturen ligg mellom 17 og 22 grader, året rundt. Plantelivet er særs frodig og rikt. Øyane har teplantasjar, og det vert dyrka mellom anna kaffi, bananar og ananas. Husdyrhaldet har vore viktig, men etter at regionen kom med i EU har det vorte store endringar i drifta.

Sao Miguel er den største og mest folkerike øya. Der ligg parken Terra Nostra med «Ungdomskjelda».

## Økonomi

Lenge var kvalfangst ein viktig leveveg, men han vart stogga rundt 1980. No er turisme – med mellom anna kvalsafari – i ferd med å vekse til ei av dei viktigaste næringane, ved sida av jordbruk og fiske.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Asorane Offisiell nettstad
# Plantedelen lauk

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå lauk (fleirtyding).*
Heile og oppskorne laukar av *Scilla siberica*
**Plantedelen lauk** er ein fortjukka stand av underjordiske blad eller grunnblad nedst på stengelen til laukplantar. Det er plantar i ordenen Asparagales, fordelt på fire familiar, som har laukar. Grunnblada (eller bladstendene) som utgjer lauken er tettsitjande lagdelte og samanvaksne til ein opprett, spiss knoll. Laukblada er kjøtfulle og inneheld både frø og lagra næring, i tillegg til å verna den framveksande spira. Planten har lauk gjennom heile levetida.

Lauk må ikkje forvekslast med stengelknollar eller pålerøter. Nokre artar i orkidéfamilien har ein type overjordiske pseudo-laukar som heller ikkje må forvekslast med lauk.

Laukar føretrekk ofte ei kald overvintring der lauken er i dvale, og dette er grunnen til at ein som regel plantar ut laukar om hausten. Det finst unntak frå denne regelen ved artar som ikkje toler frostfull laukovervintring, til dømes *Amaryllis belladonna*.

* Vanleg lauk
* Spirande hyasint (*Hyacinthus orientalis*)
* Lauk av *Lilium pumilum*
* Sjalottlaukar.
* Toppen av lauken til ein *Amaryllis*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Løk (botanikk)» frå Wikipedia på bokmål, den 18. desember 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Plantedelen lauk**
# Blomestand

Blomestanden til dunkjempe (*Plantago media*).
**Blomsterstand** eller **blomestand** er ein plantedel som ber fleire blomar på ein eller fleire stilkar.
Blomane i ein blomestand opnar seg sjeldan samtidig. Dette gjer at plante får eit lengre tidsrom der pollinering er mogleg.

## Typar

Oppbygginga av blomestanden er viktig for å skilja ulike plantar taksonomisk, og det er en rekke betegnelser på ulike blomsterstandar.

* Aks er den enklaste blomestanden. Blomane sit rett på ein enkel akse og opnar seg første nede og deretter oppover i akset.
* Hovud er eit kort aks.
* Klase er også eit aks i prinsippet, men i klasen har kvar blome ein stilk inn til hovudaksen.
* Kvast er ein blomestand der hovudaksen endar i ein blome. Veksten fortset i sidegreiner, og dette gjentek seg. Kvasten kan vera tosidig og symmetrisk eller einsidig. Blomen i enden av den første greina opnar seg først.
* Skjerm er ein mer komplisert blomestand. Her sit mange blomar saman i breie eller smale skjermar. Kvar enkelt blome sit på ein stilk som går ut frå eit bestemt punkt på stengelen. Kvar storskjerm kan bestå av fleire småskjermar. Saman trekk dei til seg insekt, noko som ville vore vanskelegare om blomane sat kvar for seg.
* Halvskjerm er ein klase eller kvast der stilkane har ulik lengd slik at blomane blir samla i ein flat blomestand.
* Korg er ein svært kompakt blomestand der mange små enkeltblomar sit saman på ei skive. Her blir suksessiv pollinering sikra ved at flest mogleg blomar er pressa inn på liten plass og ved at dei mognar etter kvarandre frå kanten og innover.

## Bilete

* Aks
* Hovu
* Klase
* Einsidig kvast
* Tosidig kvast
* Skjerm
* Storskjerm med småskjermar
* Halvskjerm
* Kurv

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Blomsterstand» frå Wikipedia på bokmål, den 6. juli 2015.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

---

* C. Grey-Wilson og M. Blamey; norsk utgave T. Faarlund og P. Sunding (1992). «Blomstenes plassering på plantene». *Teknologisk Forlags store illustrerte flora for Norge og Nord-Europa*. Teknologisk Forlag. s. 17–18. ISBN 82-512-0355-4.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Blomestand**
# Lauv

Lauv og nøtter frå eit eiketre.
Ei av dei ørsmå spalteopningane i eit tomatblad synt som eit fargelagt fotografi frå eit elektronmikroskop.
**Lauv**, **lauvsblad** eller **lauvblad** er i botanisk meinig dei flate og meir eller mindre tynne blada på lauvtre, buskar eller planter.

## Farge og funksjonar

Lauvet er som oftast grønt av di fargen i det dominerast av kloroplastar som syter for fotosyntesen, det vil seie den prosessen som som går føre seg i lauvet ved at energien i solljoset nyttast til å produsere glukose av vatn og karbondioksid. Lauvet fungerer òg som hovudorgan for fordampinga av vatn og utvekslinga av gassar frå plantene eller trea til lufta ikring. Lauvet har ørsmå, usynlege opningar i seg, spalteopningar, som det vanlegvis finst flest av på undersida, og som er slik tillaga at dei opnast og lukkast ved hjelp av det indre væsketrykket ettersom kor mykje fukt det er i lufta kring treet eller planta, rørslene i vatnet i treet eller planta og kor mykje vatn treet eller planta kan take opp frå jorda. Det tek om lag 15 minutt å opne eller lukke spalteopningane. Fordampinga av vatn frå lauvet er nyttig av di dette held spalteopningane opne, slik at lauvet kan take inn den mengda av karbondioksid frå lufta som trengst for å halde fotosyntesen i gang.

Eit lauv eller lauvblad har ei bladplate som er festa til stengelen på planta eller kvisten på treet ved hjelp av *bladstilken* og *bladfoten*, den nedste parten av bladstilken. Hjå gras og skjermplantane er bladfoten forma som eit slags hylster, ei slire, og hjå vier og erteplantar som små bi-blad, kalla øyreblad. Bladplata er vanlegvis flat og tynn, og kan vere lik på båe sider, såkalla *isolaterale blad*, som til dømes hjå gras og liljer, eller over- og undersida kan vere ulike, såkalla *dorsiventrale blad*, som på dei fleste tofrøblada plantene.

Mange tre og planter feller lauvet og går inn i ei kvileperiode ei tid av året, i til dømes i Noreg i haust- og vintertida, då det ikkje er nok ljos, vatn og varme til å halde prosessane i trea eller plantene i gang på optimalt vis. Nytt lauv veks deretter ut att når tilhøva har vorte gunstigare, i Noreg om våren eller tidleg på sommaren.

## Blad som ikkje er lauv

I tillegg til lauvet har tre og plantar òg andre former for blad, ofte i andre fargar enn grønt. Desse ymse typane blad har spesialiserte funksjonar og er gjerne svært omdanna, og vert difor ikkje rekna som lauv, men har sine eigne nemningar. Døme på dette er bladtorner, lågblad (ufullstendig utvikla, skjellforma blad på knoppar eller på underjordiske rotstenglar), høgblad, blomeblad (kron- og begerblada på blomar), fruktblad (blad som ber frøemna i blomene), pollenblad (mjølberar eller støvberar, som produserer og ber pollen, blomemjøl, altså sædcellene), eller frøblad (dei aller fyrste blada som gror ut av frøa til frøplantane).

## Anna bruk av ordet lauv

Ordet *lauv* vert òg nytta om ornament og vedheng som er kjenneteikna ved å vere forma som eit slags lauv, til dømes på søljer og andre smykke.
# Nektar

Nektar i ein blome.
Nektar i *Rhytidophyllum tomentosum*-blomar
**Nektar** er ei sukkerhaldig væske mange plantar skil ut, som oftast i blomane, som trekk pollinerande dyr til planten. Nektar blir skild ut i kjertlar kalla honningkjertlar eller nektarium.

Fleire dyr, særleg insekt bruker plantenektar som næring. Ulike bier omdannar henne til honning. Andre insekt som sommarfuglar og møll, fuglar som kolibriar og pattedyr som flaggermus et òg nektar.

Der nektaren blir skild ut i blomen fester også pollen seg til dei vitjande dyra, som dermed kan utføra pollinering. Nektar skild ut frå andre delar av planten kan trekka til seg dyr som vernar han mot å etast. Begge typane bruk er ei form for mutualisme.

## Ordsoge og annan bruk

«Nektar» er opphavleg ei nemning frå gresk mytologi om ein gudedrikk som saman med ambrosia gav udøydelegheit og evig ungdom.

I nyare tid har ein teke i bruk ordet «nektar» om ein del fruktsaftdrikkar.

## Kjelder

* «nektar» i Nynorskordboka.

«nektar - plantevæske» i *Store norske leksikon*, snl.no.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Nektar» frå Wikipedia på bokmål, den 1. august 2011.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Nektar**