# Russisk

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Russisk (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| **Russiskрусский язык, *russkij jazyk |
| **Klassifisering** | Indo-europeisk  Slavisk   Austslavisk    **Russisk** |
| **Talarar** | russarar |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Russland og til ein viss grad dei tidlegare sovjetiske statane. |
| **Russisktalande i alt** | 145 031 000 |
| **Rangering** | 8. plass |
| **Skriftsystem** | Kyrillisk
(russisk variant) |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** | Russland, Belarus, Kasakhstan, Kirgisistan, Abkhasia (Georgia) |
| **Normert av** | Det russiske språkinstituttet |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | ru |
| **ISO 639-2** | rus |
| **ISO 639-3** | rus |

**Russisk** er eit av dei indo-europeiske språka, på den slaviske språkgreina saman med mellom andre polsk, ukrainsk, tsjekkisk, slovakisk, bulgarsk, slovensk og serbo-kroatisk. I lag med ukrainsk og belarusisk utgjer russisk dei tre austslaviske språka. Russisk er det mest utbreidde slaviske språket. Nyare overslag for russisktalande varierer mellom 145 og 160 millionar menneske.

## Ortografi

Russisk språk blir skrive med kyrilliske bokstavar,

## Utbreiing

Russisk blir tala i Russland og av etniske russarar og andre russiskspråklege (ukrainarar, belarusarar, polakkar, jødar, tatarar og andre som nyttar russisk) i andre tidlegare delar av Sovjetunionen og/eller Tsar-Russland. Tilhøva i grannelanda Belarus og i Ukraina er særskilt forvite å fylgja med på sidan ukrainsk, belarusisk og russisk er nærskylde aust-slaviske grannespråk med mykje felles historie. I Belarus er russisk det dominerande språket, òg mellom etniske belarusarar. Ukraina har russisktalande i heile landet, men færrast i vestre og eit tyngdepunkt i austre helvta av landet. Her er det òg flest etniske russarar. Alt i alt skal Ukraina ha 17,3 % etniske russarar, og mellom 29,6 % og 43-46 % russiskspråklege.

Den russiskspråklege verda.
I tillegg til Russland har russisk òg offisiell status i Belarus, Kasakhstan, Kirgisistan, den autonome republikken Krim i Ukraina og i den ikkje godkjende utbrytarrepublikken Transnistria i Moldova. Russisk er eit av dei seks offisielle språka i Dei sameinte nasjonane (SN).

Om russisk skal få offisiell status er eit splittande spørsmål i ukrainsk politikk. Sameleis i Latvia (med 41 % russiskspråklege).

I Noreg blir det undervist i russisk som andre framandspråk på eit fåtal vidaregåande skular. Universiteta i Bergen, Oslo, Tromsø og Trondheim og høgskulen i Finnmark underviser i russisk språk.

## Grammatikk

### Fonologi

Russisk har seks vokalar, som vist i tabellen nedanfor. Det er det klassiske femvokalsystemet *i, e, a, o, u*, pluss ein lukka midtre urunda vokal, som blir skrive ы.

Russiske vokalar|   | fremre | midtre | bakre |
| --- | --- | --- | --- |
| lukka | i | ɨ | u |
| halvopen | e |   | o |
| open |   | a |   |

Russiske konsonantar:

Konsonantar|   | bilabial | labio- dental | alveolar | post- alveolar | palatal | velar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Plosivar | p b |   | t d |   |   | k g |
| Affrikatar |   |   | ts | tʲʃʲ |   |   |
| Nasalar | m |   | n |   |   |   |
| Vibrantar |   |   | r |   |   |   |
| Frikativar |   | f v | s z | ʃ ʒ |   | x |
| Approksimantar |   |   |   |   | j |   |
| Lateralar |   |   | l |   |   |   |

### Morfologi

Russisk har, til indoeuropeisk språk å vere, ein relativt konservativ morfologi. Substantiva og dei andre nominale ordklassene blir bøygd i seks kasus, verba i person og tal. Spesielt for russiske verb er grammatikaliseringa av perfektivitet: Kvart verb er eigentleg eit par av to ulike verb, der det eine blir brukt til å referere til avslutta og det andre til uavslutta handlingar.

## Dialektar

I den europeiske delen av Russland finst det tre store regionale dialektgrupper: nord-, mellom- og sørrussisk. Desse regionale gruppene kan så vidare delast inn i meir lokale dialektar. I høve til dei store avstandane i Russland er det etter måten mindre variasjon enn i mange andre europeiske land, men nokre dialektar er likevel så forskjellige at det er vanskeleg å forstå einannan.

### Nordrussisk

Nordrussisk kan avgrensast av ei nordaustleg linje frå Ladogasjøen via Novgorod og Jaroslavl til Josjkar-Ola. Denne dialekten har ein klar uttale og ustemt «o» (*оканье* – okanje), guttural «g» og ein hard «t». Dei nordrussiske dialektane kan grovt klassifiserast etter geografisk område:

* Ladoga og Tikhvin
* Kostroma
* Vologda
* Onega
* Belozersk

### Mellomrussisk

Mellomrussisk vert tala i eit område som ligg mellom Sankt Petersburg, Novgorod, Jaroslavl og Tsjeboksary i nord, til Velikije Luki, Moskva og Penza i sør. Men det er ikkje skarpe grenser og dette området er farga både av nord- og sørrussisk. I vest finn ein ustemt «o». Mellomrussisk vert ofte delt i fyljande geografiske dialektar:

* vestmellomrussik i Pskov
* vestmellomrussik i Novgorod
* austmellomrussisk i området rundt Moskva
* austmellomrussisk i området rundt Jegorjevsk
* austmellomrussisk i området rundt Temnikov
* austmellomrussisk i området rundt Vladimir

### Sørrussisk

Sørrussisk vert tala i områda sør for Velikije Luki, Rjazan og Tambov. Her vert ustemt «o» uttala som «a», dei har frikativ-«g» og blaut «t». Sørrussisk vert delt i dei geografiske dialektane:

* Rjazan
* Dnepr
* Oskol-området

## Kjelder

## Bibliografi

### Ordbøker

* Berkov, V. (red.), *Stor russisk-norsk ordbok*, Kunnskapsforlaget, 2000.
* Berkov, V. (red.), *Stor norsk-russisk ordbok*, Kunnskapsforlaget, 2000.

### Grammatikk

* T.R. Carleton, *Introduction to the Phonological History of the Slavic Languages*, Columbus, Ohio : Slavica Publishers, 1991
* B. Comrie, G. Stone, M. Polinsky, *The Russian Language in the Twentieth Century*, 2nd. ed. Oxford, Clarendon Press, 1996
* Mathiassen, Terje, *Russisk grammatikk*, Oslo, Universitetsforlaget, 1996.
* W.K. Matthews, *Russian Historical Grammar*, London, University of London, Athlone Press, 1960
* A. Stender-Petersen, *Anthology of old Russian literature*, New York, Columbia University Press, 1954
* Иванов В.В. Историческая грамматика русского языка. "Просвещение", М., 1990.
* Цыганенко Г. П. Этимологический словарь русского языка. Киев, 1970.
* Т. Н. Михельсон, Рассказы русских летописей XV–XVII веков. М., 1978
* Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская. Краткий этимологический словарь русского языка. М. 1961.
* А. Шицгал, Русский гражданский шрифт, "Исскуство", Москва, 1958, 2-e изд. 1983.
* Л. П. Жуковская, отв. ред. Древнерусский литературный язык и его отношение к старославянскому. М., «Наука», 1987.

## Sjå òg

* Russenorsk