Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dag

Utsyn i dagslys ramma inn av eit vindauge.
**Dag** er ei grunnleggjande tidseining som menneske har kjend til sidan urtidene. Det viser til den lyse eller vakne delen av døgnet. Motstykket til dag er natt.

I bergmannsspråket nyttar ein dag som i uttrykket «ute i dagen» i motsetnad til inne i gruva.

## Kva tid byrjar og sluttar ein dag?

I eintal på norsk bruker ein som regel ordet om tida med dagslys som kjem mellom soloppgangen om morgonen og solnedgangen om kvelden. Midpunktet heiter middag. Er det tale om fleire dagar, viser ein som regel til døger. I vår tid reknar me med at dagen tek til ved midnatt. Tidlegare var det vanleg å seia at han byrja i grålysinga om morgonen, medan andre tradisjonar, som den jødiske, reknar med at neste dag byrjar ved solnedgangen kvelden føre.

Dei vanlege oppdelingane av døgeret.

* Morgon - 06:00-09:00
* Føremiddag - 09:00-12:00
* Ettermiddag - 12:00-18:00
* Kveld - 18:00-24:00
* Natt - 00:00-06:00

Lengda av dagen varierer både med breiddegrad og årstid, med unntak av på ekvator der dag og natt er like lange heile året. Denne variasjonen i daglengd kjem av at rotasjonsaksen til jorda står på skrå i forhold til rotasjonsplanet jorda følgjer i banen sin rundt sola.

## Grupper av dagar

Dei fleste kalendrar i bruk i dag deler dagar inn i grupper på sju, som saman utgjer ei veke. Dagane har namn som kjem opp att kvar sjuande dag. Den norske veka har sju dagar: Måndag, tysdag, onsdag, torsdag, fredag, laurdag og sundag.

I tillegg finst det spesielle dagar som kjem igjen på ei viss tid ein gong i året, til dømes fødselsdagar og høgtidsdagar.

*Dagr* av Peter Nicolai Arbo.
## Dag som person

I norrøn gudetru var *Dagr* namnet på ein gud som var personleggjeringa av dagen. Han var son til jotunkvinna Natt og Delling, guden for morgongryet. På same måte som gudinna Sol og guden Måne fór han og Natt over himmelen kvart døger. Dag rei på hesten Skinfakse.

Dag er òg blitt eit vanleg mannsnamn i dei nordiske språkområda. Kjende namneberarar er Dag Hammarskjöld og Dag Solstad.

Ekstremvêret Dag var eit uvêr som råka Nord-Noreg i 1996.

## Sjå òg

* Oversyn over dagar med artiklar

## Kjelder

* «Dag», *Store norske leksikon*, 14. februar 2009, henta 21. mars 2015

* Metlex hos Meterologisk Institutt - Tid Arkivert 2016-08-28 ved Wayback Machine.

## Bakgrunnsstoff

* Søk etter norsk namnestatistikk for Dag hjå Statistisk Sentralbyrå
# Tid

Sand i eit timeglas kan nyttast til å halde styr på gått tid. Konkret representerer det notid mellom fortid og framtid.
**Tid** er den fjerde dimensjonen og intervallet mellom to hendingar. Ein kan seie at ei hending skjer etter ei anna hending. Vidare kan ein måle kor mykje det er mellom to hendingar. Svaret på kor mykje er mengda med tid mellom dei to hendingane. Ein måte å definere omgrepet «etter» er basert på trua på kausalitet. Menneska sitt forsøk på å auke forståinga og å måle tid gjennom å utvikle kalendrar og klokker, har vore ei stor drivkraft på vitskaplege oppdagingar.

Nokre enkle, relativt enkle definsjonar på tid er mellom anna «tid er det klokka målar» og «tid er det som hindrar alt frå å skje samstundes».

To motståande synspunkt på tid deler mange filosofar. Eit syn er at tid er ein fundamental struktur i universet – ein dimensjon som er sjølvstendig frå hendingar, der hendingar skjer i rekkjefølgje. Isaac Newton støtta dette realistiske synet og det vert derfor stundom kalla newtonsk tid.
Det motsette syner er at *tid* ikkje referer til noko form for «behaldar» som hendingar og lekamar «flyttar seg gjennom», heller ikkje noko som «flyt», men som i staden er ein del av ein fundamental, intellektuell struktur (i lag med rom og tal) der menneske sekvenserer og samanliknar hendingar. Dette andre synet, som vart støtta av Gottfried Leibniz
og Immanuel Kant,
meiner at *tid* ikkje er ei hending eller ein ting, og derfor ikkje i seg sjølv målbart og kan heller ikkje forflytte seg.

Tid er ein av sju fundamentale fysiske storleikar i både SI-systemet og ISQ-systemet. Tid vert nytta til å definere andre storleikar, som snøggleik, så ein definisjon av tid i form av slike storleikar, ville ha ført til ein sirkeldefinisjon.

## Sjå òg

* Kategori:Måleiningar for tid

## Kjelder
# Døgn

**Døgn** eller **døger** (frå norrønt *dǿgr, dǿgn*) er ei grunnleggande astronomisk tidseining. Der opererer ein med eit *sant soldøgn*, *middelsoldøgn* (24 timar) og *stjernedøgnet* (23 timar, 56 minutt og 4 sekund). Døgn, i tillegg til å vera ei tidseining av nemnd utstrekning, kan også tyde eit 24 timar langt tidsintervall med start kl. 00:00 og slutt 24:00 (også kalla *kalenderdøgn*).

### Sjå au

* Dag
* Middag
* Midnatt
* Natt
# Sør-Korea

| 대한민국 (Daehan Minguk)
(norsk: Sør-Korea, sørkoreansk) |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagg | Riksvåpen |

 |

 |
| **Nasjonalsong** | «Aegukga» |
| **Motto** | 널리 인간을 이롭게 하라 (Gje fordelar til alle folk) |
|  |
| **Offisielle språk** | Koreansk |
| **Hovudstad** | Seoul |
| **Styresett** President Statsminister | Parlamentarisk republikk Lee Jae-myung Kim Min-seok (*utpeika*) |
| **Flatevidd**  – Totalt  – Andel vatn |   99 720 km² (108.) 0,3 % |
| **Folketal**  – Estimert (2017)  – Tettleik |   51 181 299 (27.) 513,3 /km² (13.) |
| **Sjølvstende**   - Dato | Frå Japan 15. august 1945 |
| **Nasjonaldag** | 15. august |
| **BNP**  – Totalt (2015)  – Per innbyggjar |   1 679 000 mill. USD (14.) 37 900 USD (32.) |
| **Valuta** | Sørkoreansk won |
| **Tidssone** | UTC +9 |
| **Telefonkode** | +82 |
| **Toppnivådomene** | .kr

  |

**Sør-Korea** er eit land i Aust-Asia. Det grensar til Nord-Korea. Hovudstaden er Seoul.

## Geografi

Sør-Korea er den sørlege delen av halvøya Korea som stikk 1 100 km ut frå det asiatiske fastlandet. Sør-Korea er eit fjelland. Høgste punkt er vulkanen Halla-san på 1 950 m.

Kart over Sør-Korea
# Filmregissør

Filmregissør og filmfotograf i Malmö i 1992.
**Filmregissør** er ein person som har ansvarar for regien av ein film, det vil seia å tolka manuset og deretter instruera skodespelarar og bestemma plasseringa og bruken av filmkameraet saman med filmfotografen. Regissøren er også den som leier innspelingsarbeidet. Vanlegvis står regissørne under produsenten og filmselskapet, og må blant anna ta omsyn til filmbudsjettet. Mange filmproduksjonar har også ein produksjonsleiar eller innspelingsleiar og ein regiassistent. I postproduksjonen samarbeider regissøren med klipparar, lydteknikarar og komponistar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Filmregissör» frå Wikipedia på svensk, den 10. november 2019.*
# Koreansk

|  |
| --- |
| **Koreansk한국어, 조선어 *Hangugeo, Chosŏnŏ |
| **Klassifisering** | Altaisk eller isolert |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Nord-Korea, Sør-Korea, nordaustre Kina, og minoritetar i Russland, USA, Canada, Brasil, Japan, Filippinane |
| **Koreansktalande i alt** | Førstespråk: 71 millionar Andrespråk: 76 millionar |
| **Rangering** | 13 (omtrent som vietnamesisk, telugu, marathi, tamil) |
| **Skriftsystem** | Hangul |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** | Nord-Korea og Sør-Korea |
| **Normert av** | National Institute of Korean Language (국립 국어원) |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | ko |
| **ISO 639-2** | kor |
| **ISO 639-3** | kor |

**Koreansk** (한국어/한국말) er eit språk som blir snakka av vel 76 millionar menneske. Det er offisielt språk i Korea (Nord-Korea og Sør-Korea), men også
koreanske minoritetar i Kina, Japan og USA snakkar språket. Det finst dei som meiner at koreansk er i slekt med altaiske språk, men det har ikkje vore mogleg å prove det. Koreansk blir dermed rekna for å vere eit isolert språk.

### Syntaks

Koreansk er eit SOV-språk.

## Skriftsystem

*Sjå også: Hangul*

Koreansk vart opphavleg skrive med kinesiske teikn, kalla for hanja. I 1443 vart det laga eit eige alfabet for koreansk, hangul. Hangul vart innført av kong Saycong, tradisjonen seier at det var kongen sjølv som hadde laga alfabetet.

Ved translittering av koreansk blir fleire ulike system brukt. I Nord-Korea brukar dei offisielt McCune-Reischauersystemet. I 2000 gjekk Sør-Korea over til offisiell bruk av ei revidert romanisering.

## Språkpolitikk

Det dominerande temaet i koreansk språkpolitikk har vore bruk av hangul kontra hanja. Fram til slutten av andre verdskrigen var Korea under sterk kulturell eller politisk dominans frå Kina eller Japan, og hanja dominerte, berre ca. 5 % av koreansk litteratur vart skrive med hangul.

### Språkpolitikk i Sør-Korea

I Sør-Korea vedtok dei å slutte å bruke hanja i 1948, men dei godtok bruken av dei i ein overgangsperiode. Denne overgangsperioden drog ut, sjølv i dag er hanja til ein viss grad i bruk. Hangul dominerer, men i visse aviser (Chosun Ilbo, Hanguk Ilbo, Tong-a Ilbo) praktiserer dei ei blanda form, slik at (ein viss del av) etymologisk kinesiske ord blir skrive med hanja, mens koreanske ord blir skrive med hangul.

### Språkpolitikk i Nord-Korea

Etter delinga av landet gjorde Nord-Korea Pyongyang-dialekten til standardspråk. Dei sette i stand alfabetiseringskampanjar basert på hangul, og i løpet av treårsperioden fram til 1948 var analfabetismen bortimot utrydda. I 1949 vart bruken av hanja forbode, og hangul-ortografien gjennomgjekk mindre endringar (m.a. i reglar for særskriving av samansetjingar), samanlikna med norma i sør. I 1964 sette Kim Il-sung i gang ein puristisk kampanje for å skape koreanske ord i staden for lånord, denne kampanjen hadde også parallellar i sør.

## Kjelder

* Wikipedia på bokmål
* Gábor Osváth: Language Policy, Language Planning in Korea

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **koreansk**
# Thai

|  |
| --- |
| **Thaiภาษาไทย *phasa thai |
| **Klassifisering** | Tai-kadai-språk  Kam-tai-språk   Be-tai-språk    Tai-sek-språk     Tai-språk      Sørvestleg       Austleg sentralt        Chiang Saeng         **Thai** |
| **Bruk** |
| **Thaitalande i alt** | 20 230 000 |
| **Skriftsystem** | Thai-skrift |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** |  Thailand |
| **Normert av** | Det kongelege thailandske institutt |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-1** | th |
| **ISO 639-2** | tha |
| **ISO 639-3** | tha |
|  |
| **Wikipedia på thai** |

**Thai** er det offisielle språket i Thailand og blir snakka av thaiar og andre folkegrupper i landet. Det er eit tonalt og analytisk språk som har sitt eige alfabet.

Uttalen av thaiordet «phaasaa» (ภาษา, păasăa), av sanskrit भाषा, *bhāṣā*, som tyder 'språk', 'tale' eller 'ord'.
Språket høyrer til tai-gruppa i språkfamilien tai-kadai, som ein trur kjem frå dei sørlege delane av dagens Kina. Ulike språkforskarar har hevda at dei er i slekt med austroasiatiske, austronesiske eller sinotibetanske språk.

## Thaialfabetet

*Ratcha Anachak Thai*, 'Kongeriket Thailand', skrive med thaiskrift.
Gammaldags thai-skrift, skrive på ein stein.
ก ..... k (hard g) - k

ข ..... kh - k

ฃ ..... kh - k (ikkje lenger brukt)

ค ..... kh - k

ฅ ..... kh - k (ikkje lenger brukt)

ฆ ..... kh - k

ง ..... ng - ng

จ ..... ch (hard j) - t

ฉ ..... ch - /

ช ..... ch - t

ซ ..... s - t

ฌ ..... ch - t

ญ ..... y (j) - n

ฎ ..... d - t

ฏ ..... t - t

ฐ ..... th - t

ฑ ..... th - t

ฒ ..... th - t

ณ ..... n - n

ด ..... d - t

ต ..... t - t

ถ ..... th - t

ท ..... th - t

ธ ..... th - t

น ..... n - n

บ ..... b - p

ป ..... p - p

ผ ..... ph - /

ฝ ..... f - /

พ ..... ph - p

ฟ ..... f - f

ภ ..... ph - p

ม ..... m - m

ย ..... y - y (i)

ร ..... r - n

ล ..... l - n

ว ..... w - w

ศ ..... s - t

ษ ..... s - t

ส ..... s - t

ห ..... h - /

ฬ ..... l - n

อ ..... / - /

ฮ ..... h - /

## Bakgrunnsstoff

* Thaispråket og alfabet

## Kjelder
# Pusan

|  |
| --- |
| Busan Hangul: 부산 광역시 Hanja: 釜山廣域市 RR: Busan Gwangyeoksi MR: Pusan Kwangyŏksi  |
| by |
|  |
| Land |  Sør-Korea |
| Areal | 766,12 km² |
| Folketal |  3 574 340 |
|  Pusan ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Pusan.

 Kart som viser Pusan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Busan |
| **Nettstad:**  english.busan.go.kr/main/ |

**Pusan**, au kalla **Busan**, er ein by i Sør-Korea, ved Koreastredet.
Han er den største hamnebyen i Sør-Korea med eit folketal på om lag 3,2 millionar i 2015. Han ligg søraust i landet i Nakdonggangdalen.
Byen ligg 300 km søraust for Seoul.

Pusan har ei stor konteinarhamn og står for størstedelen av utanrikshandelen og ferjetrafikken i landet. Han har allsidig industri med skipsverft, jernbaneverkstad, tekstil-, bil- og gummivarefabrikkar, kjemisk, tre- og papirindustri og høgteknologisk industri.

Byen har fleire universitet og ei rekkje andre utdanningsinstitusjonar. Han har eit historisk og kulturelt museum og mange krigsminnesmerke, mellom anna eit SN-minnesmerke over dei falne i Koreakrigen. Eit stort buddhisttempel i byen blei grunnlagd i 678 og rekonstruert i 1717.

Hamna blei opna for japansk handel i 1876 og for internasjonal handel i 1883. Under Koreakrigen var Pusan den viktigaste forsyningshamna for amerikanarane.

I 2002 var byen vert for Asialeikane og ein av vertsbyane for FIFA-verdscupen i fotball same år.

## Kjelder