Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Frøplantar

|  |
| --- |
| **Frøplantar** |
|  Den mannlege blomen av *Gnetum gnemon*, eit medlem av *Gnetophyta* |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | **Frøplantar** Spermatophytes  |

**Frøplantar** (*Spermatophyta* eller *Phanerogamae*) er ei plantesystematisk avdeling av plantar som set frø, i motsetnad til sporeplantar som formeirer seg med sporar. Dette er den største gruppa av nolevande plantar, med over 260 000 nolevande artar.

Karplantar inndelt i frøplantar og andre grupper.
I botanikken har ein lenge delt frøplantane inn i dekkfrøa plantar (Magnoliophyta) og nakenfrøingar (Gymnospermae), som omfattar divisjonane Pinophyta (bartre), Cycadophyta (konglepalmar), Ginkgophyta (gingko) og Gnetophyta. Dei største familiane er marihand- og korgplantefamilien.

Dei eldste frøplantane ein har fossil frå er gruppa Pteridospermatophyta, desse er frå sein devontid.

## Divisjonar

* Pinophyta
* Cycadophyta
* Ginkgophyta
* Gnetophyta
* Magnoliophyta
* Bennettitales †

## Bakgrunnsstoff

* Divisjon: Frøplanter (Spermatopsida) ved miljolare.no
* Frøplanter ved Biologisk Instittutt, UiO (uio.no)
* Spermatophytes - Seed plants i *Plant Systematics* (2010)

av Michael G. Simpson

## Kjelder

* frøplanter (21.10.2011) i Store norske leksikon
* Classification - Spermatophyta ved plants.usda.gov
# Dekkfrøplantar

|  |
| --- |
| **Dekkfrøplantar** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| Klade: | **Dekkfrøplantar** Angiosperms  |

**Dekkfrøplantar** er den yngste og største rekkja av frøplantar. Dekkfrøplantane skil seg frå nakenfrøplantar ved at dei har blomar med frøemne som sit i ein lukka behaldar, fruktknuten. Blomen, som kan befruktast på ulike måtar, har gjort at rekkja har kunne spreia seg over heile verda og utvikla seg til mellom 225 000 og 400 000 artar. Plantane er også særs viktige for menneske, som særleg bruker mange av fruktene deira.

Den eldste kjende dekkfrøplanten er frå krittida og voks for rundt 125 millionar år sidan. Det er også funne stoff som tyder på at dekkfrøplantar var til for 250 millionar år sidan, under permtida.

Tradisjonelt har ein delt dekkfrøplantane inn i to klassar: tofrøblada og einfrøblada. Moderne DNA-baserte metodar har vist at denne todelinga er for enkel. Mens einfrøblada kan forsvarast som ei monofyletisk gruppe, blir dei tofrøblada delt opp i fleire ubeslekta grupper. Desse gruppene har ennå ikkje fått formelle namn, men kan grovt delast inn i desse gruppene: «Urdekkfrøa», ei lita gruppe som nolevande former av dei eldste dekkfrøplantane. Frå denne gruppa kjem einfrøblada plantar (*Liliopsida*); ei gruppe som inneheld magnoliafamilien (*Magnoliaceae*), laurbærfamilien (*Lauraceae*), holurtfamilien (*Aristolochiaceae*) og peparfamilien (*Piperaceae*); og ekte tofrøblada (*Eudicotyledonae*), der ein mellom anna finn soleiefamilien, rosefamilien, erteblom- og korgplantefamilien.

## Kjelder

* «dekkfrøete planter» i *Store norske leksikon*, snl.no.
* *Denne artikkelen bygger på «Flowering plant» frå Wikipedia på engelsk, den 11. oktober 2009.*
	+ *Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
		- Thorne, R. F. (2002). «How many species of seed plants are there?». *Taxon* **51** (3): 511–522. doi:10.2307/1554864. >
		- Scotland, R. W. & Wortley, A. H. (2003). «How many species of seed plants are there?». *Taxon* **52** (1): 101–104. doi:10.2307/3647306.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
		- Govaerts, R. (2003). «How many species of seed plants are there? — a response». *Taxon* **52** (3): 583–584. doi:10.2307/3647457.

## Bakgrunnsstoff

* (no) *dekkfrøplantar* hos Artsdatabanken
* (en) *Angiosperms* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* *Magnoliopsida* – detaljert informasjon på Wikispecies
# Einfrøblada plantar

|  |
| --- |
| **Einfrøblada planter** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| Klade: | **Einfrøblada planter** monocots  |

**Einfrøblada plantar** (Monocots) eller **einfrøbladingar** er ei biologisk klasse av dekkfrøplantar som har som kjenneteikn at når frøet gror utviklar planten berre eitt frøblad. Kimrota døyr tidleg, og det veks fram eit knippe av birøter i staden.

Fleirårige artar i rekkja har jordstengel (rhizom), knoll eller lauk. Karstrengane ligg spreidde i grunnvevet, ikkje i ein ring som hjå tofrøblada plantar, og plantane har ikkje sekundær tjukkelsetilvekst, ettersom det ikkje blir danna kambium (sekundært vekstvev) verken i rot eller stengel.

Klassen er delt inn i rundt 50 familiar med ca. 55 000 artar, og utgjer rundt 25 % av dei dekkfrøa plantane. Blant dei einfrøblada finst til dømes fleire vassplantar, palmar, liljer, orkidear, gras, starr, siv og andre grasliknande plantar. Orkidefamilien og grasfamilien er blant dei mest artsrike plantefamiliane i denne rekkje. Bortsett frå palmane finn ein få tre her.

## Planteordenar

Desse planteordenane av einfrøbladingar er representerte i Noreg:

* Kalmusrotordenen (Acorales)
* Vassgroordenen (Alismatales)
* Yamsrotordenen (Dioscoreales)
* Liljeordenen (Liliales)
* Aspargesordenen (Asparagales)
* Palmeordenen (Arecales)
* Dagblomordenen (Commelinales)
* Ingefærordenen (Zingiberales)
* Grasordenen (Poales)

## Kjelder

---

«enfrøbladete planter» (13. november 2013) av Inger Nordal i *Store norske leksikon*, snl.no. Henta 15. februar 2014.
# Påskeliljefamilien

|  |
| --- |
| **Påskeliljefamilien** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Underrike:** | Viridiplantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Aspargesordenen Asparagales |
| **Familie:** | **Påskeliljefamilien** Amaryllidaceae J.St.-Hil., 1805 |

**Påskeliljefamilien** (Amaryllidaceae), tidlegare også kjend som amaryllisfamilien og narsissfamilien, er ei plantegruppe i aspargesordenen og omfattar rundt 1100 artar fordelt på 85 slekter. Den tidlegare laukfamilien (Alliaceae) blir no òg rekna hit. Plantane i familien er einfrøblada og er hovudsakleg laukplantar med grunnstilt bladrosett og store, vakre blomar. Mange prydplantar i slekter som *Galanthus*, *Hippeastrum* og *Narcissus* høyrer til denne familien.

Dei fleste plantane i påskeliljefamilien stammar frå sletteområde i varme land. Snøklokke, påskelilje og pinselilje er mykje brukte som hageplantar og finst også forvilla, mellom anna i Noreg.

## Slekter i Noreg

Fire slekter er registrerte i Noreg:

* Påskeliljeslekta (*Narcissus*)
* Snøklokkeslekta (*Galanthus*)
* Klosterklokkeslekta (*Leucojum*)
* Laukslekta (*Allium*)

## Kjelder

---

«påskeliljefamilien» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Påskeliljefamilien**

---

* (no) *påskeliljefamilien* hos Artsdatabanken
* (en) *påskeliljefamilien* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasen
* (en) *påskeliljefamilien* i Catalogue of Life
* (en) *påskeliljefamilien* i Encyclopedia of Life
* (en) *påskeliljefamilien* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *påskeliljefamilien* hos Dyntaxa
* (en) *påskeliljefamilien* hos Fossilworks
* (en) *påskeliljefamilien* hos ITIS
* (en) *påskeliljefamilien* hos NCBI
* (en) *påskeliljefamilien* hos Plants of the World Online
* (en) *påskeliljefamilien* hos The International Plant Names Index
# Urt

Kamille, ei urt i alle tydingar av ordet**Urter** er følgjande:

1. Planter som produserer ein stengel som ikkje er vedaktig, og som døyr tilbake etter endt vekstsesong. Omgrepet «urteaktig» vert brukt om plantedelar utan vedaktig stengel og om unge planteskot der stengelen enda ikkje har blitt vedaktig.
2. Planter (urter) som blir brukte i matlaginga på grunn av sin spesielle aroma, sjå krydderurter.
3. Planter som blir dyrka på grunn av sine lækjande eller lindrande eigenskapar, sjå medisinske urter.

Statens legemiddelverk klassifiserer alle urter som lækjemiddel, med unntak av dei som blir klassifisert som handelsvare i den såkalla «urtelista» i *Forskrift om lækjemiddelklassifisering.* Nokre urter er reseptpliktige.

## Bakgrunnsstoff

* Forskrift om lækjemiddelklassifisering
# Fleirårig plante

Graslauk er eit døme på ei fleirårig plante.
**Fleirårig plante** eller **perenn** (latin *perennis*, 'evig') er ei plante som lever lenger enn to år. Nemninga er ofte nytta til å skilje planta frå eittårige og toårige planter. Mellom dei fleirårige plantene finn ein urteaktige planter, buskar og tre. I hagesamanheng nyttar ein nemninga staude om urteaktige, fleirårige planter.

Ver merksam på at *perenn* på svensk og *perennial* på engelsk blir nytta i begge tydingane (fleirårig plante og staude), men at den fagbotanisk korrekte tydinga på desse språka er ei fleirårig plante.

Fleirårige planter, spesielt små blomsterplanter, veks og blomstrar gjennom våren og sommaren, døyr bort om hausten og vinteren, for så å komme attende påfølgjande vår frå rotstokken, i tillegg til å setje frø som ei eittårig plante gjer. Slike planter er kjent som urteaktige, fleirårige planter.

Symbolet for ei fleirårig plante, frå *Species Plantarum* av Linné, er , som òg er det astronomiske symbolet for planeten Jupiter.

## Sjå òg

* Eittårig plante
* Toårig plante
* Staude

## Referansar
# Sørlege Afrika

██ Sørlege Afrika (SN-subregion)
██ Geografisk, inkludert over
██ Samarbeidsorganisasjonen for sørlege Afrika (SADC)
**Sørlege Afrika** er den sørlegaste subregionen på det afrikanske kontinentet, sør for Aust- og Sentral-Afrika. Han kan definerast ut frå geografi eller geopolitikk.

## Geografisk definisjon

Ut frå geografi kan ein setja grensa for regionen ved elvane Kunene og Zambezi, slik at han omfattar Sør-Afrika, Lesotho, Eswatini, Namibia, Botswana, Zimbabwe og den sørlege delen av Mosambik. Denne definisjonen er mykje brukt i Sør-Afrika i samband med naturvitskapar, men ikkje i politisk eller samfunnsvitskapleg samanheng ettersom han deler Mosambik i to.

## Geopolitiske definisjonar

I SN si liste over subregionar, utgjer fem land sørlege Afrika:

* Botswana
* Eswatini
* Lesotho
* Namibia
* Sør-Afrika

Den sørlege afrikanske tollunionen omfattar desse landa.

Samarbeidsorganisasjonen for sørlege Afrika omfattar fleire land: Angola, Botswana, Eswatini, Lesotho, Den demokratiske republikken Kongo, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Mosambik, Namibia, Seychellane, Sør-Afrika, Tanzania, Zambia og Zimbabwe.

I tillegg kan også øyane Komorane, Mayotte og Réunion i Indiahavet reknast til regionen.

## Sjå og

* Afrika sør for Sahara
* Sør-Afrika

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Southern Africa» frå Wikipedia på engelsk, og «Sørlige Afrika» frå Wikipedia på bokmål den 15. juni 2010.*
# Pantropisk utbreiing

**Pantropisk** er eit biogeografisk omgrep for ei utbreiing som omfattar tropiske regionar i alle verdsdelar. Omgrepet kan omfatta ein enkelt art, ei biologisk slekt eller ein større familie.

Grupper med utviklingslinjer ein kan føra langt tilbake har større sjanse for å vera pantropiske, ettersom dei kunne befolka kontinenta før dei skilde lag. Grupper kan også bli pantropiske gjennom langdistansepreiing, til dømes kokospalme som er blitt utbreidd ved hjelp av havstraumar. Menneskeleg transport, både vilja og utilsikta, kan også vera opphav til pantropisk utbreiing.

Nokre pantropiske grupper er mellom anna planteslektene *Acacia* og *Bacopa*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Pantropical» frå Wikipedia på engelsk, den 17. desember 2016.*
# Monotypisk

**Monotypisk** er ei nemning som vert nytta i biologisk systematikk om takson som femnar om ein og berre ein art. Eit døme er slekta *Alopex*, med den eine arten fjellrev, *Alopex lagopus*.
# JSTOR

|  |
| --- |
| JSTOR |
|  |
|  |
| Type nettstad | organisasjon, digitalt bibliotek |
| Grunnlagd | 1995 |
| Hovudkontor | New York by |
| Eigar | Ithaka Harbors |
| Nettstad | www.jstor.org |

**JSTOR** (forkorting for *Journal Storage*) er ein amerikansk database for vitskaplege tidsskrift, særleg innan humanistiske fag og samfunnsvitskapar. Databasen blir driven av ein allmennyttig organisasjon, men er ei betalingsteneste. JSTOR blei skipa av Andrew W. Mellon Foundation i 1995 og gjer det mogleg å søka i digitaliserte utgåver av fleire hundre tidsskrift tilbake til 1665.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «JSTOR» frå Wikipedia på bokmål, den 28. februar 2021.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# PubMed

|  |
| --- |
| PubMed |
|  |
|  |
| Type nettstad | nettstad, søkjemotor, medisinsk database, bibliografisk database, database |
| Tilgjengeleg på | engelsk |
| Grunnlagd | 1997 |
| Eigar | United States National Library of Medicine, National Center for Biotechnology Information |
| Nettstad | pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/, |

**PubMed** er ein gratis søkemotor som gjev tilgang til databasen MEDLINE sine referansar over livsvitskaplege og biomedisinske emne. Databasen er drifta av United States National Library of Medicine ved National Institutes of Health som del av Entrez-systemet for informasjonsattfinning.

Frå 1971 til 1997 var nettbasert tilgang til databasen avgrensa til institusjonar og universitetsbibliotek. Frisleppet i 1996 var starten på ein æra av privat, gratis, heime- og kontorbasert medisinsk søk.

### PubMed identifier

**PMID** (PubMed identifier eller Pubmed unique identifier) er eit unikt nummer som er tilordna alle PubMed-kjelder.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «PubMed» frå Wikipedia på engelsk, den 2. februar 2015.*
# Allioideae

|  |
| --- |
| **Alliaceae** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Infrarike:** | Streptophyta |
| **Overrekkje:** | Landplantar Embryophytes |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Aspargesordenen Asparagales |
| **Familie:** | Påskeliljefamilien Amaryllidaceae |
| **Underfamilie:** | **Alliaceae** Allioideae Herb., 1837 |

**Allioideae** er ein underfamilie i påskeliljefamilien (Amaryllidaceae). Gruppa blei tidlegare rekna som ein eigen familie, Alliaceae, med norsk namn «laukfamilien».

Artane i gruppa er fleirårige urter med mellomstore, undersitjande blomar som sit i ein skjerm. Mange av artane har ei sterk lauklukt som kjem av at dei inneheld svovelsamband. Fleire arter i laukslekta (*Allium*) er viktige grønsaker. Både plantar i laukslekta og nokre andre, som *Nothoscordum*, *Leucocoryne* og *Ipheion uniflorum*, blir dyrka som prydplantar i hagar.

## Delgrupper

Allioideae omfattar rundt 950 artar som er fordelte på 17 slekter og 4 stammar. Dei 4 stammane er:

* Allieae omfattar berre laukslekta (*Allium*) med 800–850 artar, om ein inkluderer *Caloscordum*, *Milula* og *Nectaroscordum* i *Allium*. Desse plantane har lauk og er utbreidde på den nordlege halvkula og i Sør-Afrika.
* Gilliesiea omfattar 9 slekter med omtrent 20 artar i Sør-Amerika.
* Leucocoryneae omfattar 6 slekter med omtrent 60 artar i Sør- og Mellom-Amerika, Mexico og sørlege USA.
* Tulbaghieae omfattar berre slekta *Tulbaghia* med 22 arter i sørlege Afrika. Desse plantane har jordstengel.

## Kjelder

* «Allioideae». APWEbsite. Henta 5. november 2016.
* M.W. Chase, J.L. Reveal og M.F. Fay (2009). «A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae». *Botanical Journal of the Linnean Society* **161** (2): 132–136. ISSN 1095-8339. doi:10.1111/j.1095-8339.2009.00999.x.

---

* *Denne artikkelen bygger på «Allioideae» frå Wikipedia på bokmål, den 27. juli 2021.*
# Snøklokkeslekta

|  |
| --- |
| **Snøklokkeslekta** |
|  |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av snøklokkeslekta |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Planteriket Plantae |
| **Rekkje:** | Karplantar Tracheophytes |
| **Underrekkje:** | Frøplantar Spermatophytes |
| **Orden:** | Aspargesordenen Asparagales |
| **Familie:** | Påskeliljefamilien Amaryllidaceae |
| **Underfamilie:** | Amaryllidoideae |
| **Stamme:** | Galantheae |
| **Slekt:** | **SnøklokkeslektaGalanthus* L., 1753 |

**Snøklokkeslekta** (*Galanthus*) er ei planteslekt i påskeliljefamilien.

## Artar

I Noreg er desse artane registrerte:

* Snøklokke (*G. nivalis*), framandart, potensielt høg risiko (PH) i Framandartslista 2023
* Hybridsnøklokke (*G.* ×*valentinei*), framandart, låg risiko (LO)
* Tyrkiasnøklokke (*G. elwesii*), framandart, låg risiko (LO)
* Kantsnøklokke (*G. plicatus*), framandart, einskildfunn, ikkje risikovurdert

## Kjelder

---

* (no) *snøklokkeslekta* hos Artsdatabanken
* (en) *snøklokkeslekta* i Catalogue of Life
* (en) *snøklokkeslekta* i Encyclopedia of Life
* (en) *snøklokkeslekta* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *snøklokkeslekta* hos Dyntaxa
* (en) *snøklokkeslekta* hos ITIS
* (en) *snøklokkeslekta* hos NCBI
* (en) *snøklokkeslekta* hos Plants of the World Online
* (en) *snøklokkeslekta* hos The International Plant Names Index
* (en) *snøklokkeslekta* hos Tropicos
* (en) *Kategori:Galanthus* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Wikispecies

|  |
| --- |
| Wikispecies |
|  |
|  |
| Type nettstad | Wikimedia-innhaldsprosjekt, Wikimedia multilingual project, wiki with script conversion, mobilapplikasjon, datasett |
| Tilgjengeleg på | fleire språk |
| Grunnlagd | 14. september 2004 |
| Eigar | Wikimedia Foundation |
| Nettstad | species.wikimedia.org |

**Wikispecies** er eit av søsterprosjekta til Wikipedia, og bruker den same MediaWiki-programvaren som Wikipedia. Den er nærskyld dei andre wiki-baserte prosjekta drivne av Wikimedia Foundation.

Prosjektet blei starta i august 2004. I motsetnad til andre Wikimedia-prosjekt er Wikispecies retta mot forskarar.

## Bakgrunnsstoff

Wikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Wikispecies**
# Wikidata

|  |
| --- |
| Wikidata |
|  |
|  |
| Type nettstad | Wiki, kunnskapsbase |
| Tilgjengeleg på | Fleirspråkleg |
| Grunnlagd | 29. oktober 2012 |
| Eigar | Wikimedia Foundation |
| Nettstad | www.wikidata.org |
| Kommersielt | Nei |

**Wikidata** er ein dugnadsbasert database laga for å støtta Wikimedia-prosjekt som Wikipedia. Wikidata blei lansert 30. oktober 2012. Prosjektet blei starta av Tysk Wikipedia, og er meint å tilby standardiserte typar data til bruk på Wikimedia-prosjekt, slik som fødselsdatoar og geografiske data. Desse skal ein kunna bruka på same måte som ein kan bruka mediefiler frå Wikimedia Commons. Wikidata ble Wikimedia Foundations første nye prosjekt siden 2006. Wikidata er drive av programvaren Wikibase.

Prosjektet blei oppretta med støtte frå Allen Institute for Artificial Intelligence, Gordon and Betty Moore Foundation og Google på totalt 1,3 millionar euro.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Wikidata» frå Wikipedia på bokmål, den 4. september 2022.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Wikidata Offisiell nettstad
# Biologisk tribus

**Tribus** eller **stamme**, er ein valfri kategori brukt i den biologiske systematikken. Eit tribus omfattar éin eller fleire nærskylde grupper av organismar. Som hos andre kategoriar (med unnatak av arten) er det eit reint vurderingsspørsmål kva for grupper ein vel å kalle tribus. Ofte er det ei gruppe av slekter, men det kan òg vere familiar. Nyare systematikk er meir opptatt av organismenes slektskap eller stamtre enn av kategoriar.

Dei vitskapelege namna har normalt ei gjenkjenneleg ending, danna ut frå rota på typusslektas namn.

* Plantetribus har endinga **-eae**, undertribus har endinga **-inae**.
* Dyretribus og -undertribus har tilsvarande **-ini** og **-ina**.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «Tribus (biologi)» frå Wikipedia på bokmål, den 3. september 2012.*