Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kunstig intelligens

**Kunstig intelligens** (**KI** eller **AI**, frå engelsk *artificial intelligence*) er ei grein av informatikk som tek føre seg intelligent åtferd, læring og tilpassing i maskiner. Slike maskiner, som automatiserer oppgåver som skal krevje intelligent åtferd, kan t.d. vera kontrollsystem, automatisk planlegging, ekspertsystem som skal kunne diagnostisere problem eller svare på kundespørsmål; dei kan inkludere talegjenkjenning, skriftgjenkjenning og andletegjenkjenning.

Feltet har stor overlapping med datalingvistikk og kognitiv vitskap, i tillegg har mykje av det som no er rekna som «standardinformatikk» sitt opphav innanfor kunstig intelligens, t.d. stifinningsalgoritmar i grafar.

Andre felt som har vore viktige for kunstig intelligens er filosofi (spesielt sinnsfilosofi og logikk), matematikk, spelteori, økonomi, nevrovitskap, lingvistikk (spesielt semantikk), psykologi (spesielt kognitiv psykologi), kontrollteori og kybernetikk.

## Retningar

KI vert normalt delt opp i to retningar: konvensjonell/symbolsk KI og syntetisk intelligens.

**Symbolsk KI** er òg kjend som **G**ood **O**ld **F**ashioned **AI** (GOFAI) eller logisk KI, og baserer seg på logisk formalisme, maskinlæring og statistisk analyse. Nokre metodar innanfor denne retninga er:

* ekspertsystem
* fallbasert resonnering
* bayesiske nettverk
* åtferdsbasert KI

**Syntetisk intelligens**, òg kjent som *scruffy AI*, konneksjonisme eller komputasjonell intelligens, baserer seg på iterativ utvikling og empirisk læring. Nokre metodar er:

* Kunstige nevrale nettverk
* Fuzzy logikk: teknikkar for resonnement ved usikker informasjon
* Genetiske algoritmar (GA)
* Svermintelligens
* Kunstig liv

Hybridsystem og systemintegrering, basert på ein kombinasjon av symbolsk og syntetisk KI, vert sett på som ei lovande retning av dei som vonar på «ekte KI». Nokre av desse metodane, som til dømes nevrale nettverk og genetiske algoritmar, vert òg studerte innan digital signalhandsaming.

## Historie

John McCarthy, oppfinnaren av programmeringsspråket Lisp, var den første til å nytte termen *kunstig intelligens* (*artificial intelligence*), ved Dartmouth-konferansen i 1956, der mange av pionerane møttest og utveksla idéar. I 1950 fann Alan Turing på ein måte å operasjonalisere intelligens med eit imitasjonsspel. Det som vart kjend som Turingtesten Arkivert 2013-03-28 ved Wayback Machine..

## Bakgrunnsstoff

* Hva er kunstig intelligens? ved Wayback Machine (arkivert 9. mai 2021) DigitalNorway
# Sentraleuropeisk tid

**Tidssoner i Europa**:

 blå Vesteuropeisk tid (UTC+0, Greenwich middeltid)

Vesteuropeisk sommartid (UTC+1)

lyseblåVesteuropeisk tid (UTC+0)

raud Sentraleuropeisk tid (UTC+1)

Sentraleuropeisk sommartid (UTC+2)

gul Kaliningradtid (UTC+2)

oker Austeuropeisk tid (UTC+2)

Austeuropeisk sommartid (UTC+3)

grøn Moskvatid (UTC+3)

Bleik farge viser at landa ikkje har sommartid.

**Sentraleuropeisk tid** er ei tidssone brukt i Sentral-Europa og Algerie. Tidssona ligg ein time før Greenwich middeltid (GMT)/UTC, og blir gjerne oppgjeven som **GMT +1** eller **UTC +1**. Tidssona var tidlegare også kjend som *Middeleuropeisk tid*.

## Bruk

Eitt land, Algerie, nyttar sentraleuropeisk tid heile året.

Desse landa og territoria nyttar sentraleuropeisk tid i vinterhalvåret og sentraleuropeisk sommartid (UTC +2) om sommaren:

|  |  |
| --- | --- |
| * Albania
* Andorra
* Austerrike
* Belgia
* Bosnia-Hercegovina
* Danmark (utanom Færøyane og Grønland)
* Frankrike
* Gibraltar
* Italia
* Kroatia
* Liechtenstein
* Luxembourg
* Makedonia
* Malta
* Monaco
* Montenegro
 | * Nederland
* Noreg
* Polen
* San Marino
* Serbia
* Slovakia
* Slovenia
* Spania (utanom Kanariøyane)
* Sverige
* Sveits
* Tsjekkia
* Tunisia
* Tyskland
* Ungarn
* Vatikanstaten
 |
# Vestnordisk Råd

Norden i blått. Island, Grønland og Færøyane er medlemmar av Vestnordisk Råd.
**Vestnordisk Råd** (færøysk *Útnorðurráðið*, islandsk *Vestnorræna ráðið*, grønlandsk *Nunat Avannarliit Killiit Siunnersuisoqatigiiffiat*) er eit parlamentarisk samarbeidsorgan i Vest-Norden, altså Island, Grønland og Færøyane. Det har som føremål å samarbeida om vestnordiske interesser, og å gå saman om å verna ressurar og kultur frå Nordatlanteren. Rådet samarbeider tett med Nordisk råd.

Vestnordisk råd byrja som Vest-Nordens parlamentariske samarbeidsråd i 1985, og fekk det noverende namnet sitt i 1997. Årsmøta blir haldne vekselvis i dei tre medlemslanda. Rådet er leia av presidentskapet, som består av formannen og ein nestformann frå kvar av dei to andre delegasjonane. Formannskapet i rådet vekslar mellom medlemslanda.

Vestnordisk Råd held møter og konferansar, og går inn i prosjekt det reknar for viktige i høve til arbeidsfeltet sitt. Det markerer vestnordisk dag årleg den 23. september.

I 1999 bestemte Vestnordisk Råd seg for å oppretta ein litteraturpris for barne- og ungdomslitteratur frå vestnordiske land. Prisen blei utdelt første gong i august 2002, og heiter på dansk Vestnordisk Råds Børne- og Ungdomslitteraturpris.

## Medlemsland

* Island
* Grønland
* Færøyane

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Vestnordisk råd» frå Wikipedia på engelsk, den 4. februar 2020.*

## Bakgrunnsstoff

* Vestnordisk Råd
# NB8

|  |
| --- |
| NB8 |
|  Landa som deltek i NB8. |
|  |
| Skipa | 1992 |

**Nordic-Baltic Eight** eller **NB8** er ein regional samarbeidsorganisasjon mellom landa Danmark, Estland, Finland, Island, Latvia, Litauen, Noreg og Sverige. Organisasjonen held regelmessige møte mellom dei baltiske og nordiske landa sine statministrar, utanriksministrar og embetsfolk såvel som med ekspertar innan regionale og internasjonale emne.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «NB8» frå Wikipedia på bokmål, den 17. april 2017.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **NB8 Nordic co-operation with Estonia, Latvia and Lithuania Arkivert 2012-04-24 ved Wayback Machine. ved norden.org
# Samveldet av uavhengige statar

|  |
| --- |
| Samveldet av uavhengige statar |
|  |
|  |
| Skipa | 8. desember 1991 |
| Hovudkontor | Minsk |
| Nettstad |   |

Flagget til SUS.
Kart over landa som er med i SUS.
**Samveldet av uavhengige statar** (**SUS**) (russisk Содружество Независимых Государств (СНГ) – *Sodruzjestvo Nezavisimykh Gosudarstv*) er ein konføderasjon eller allianse som består av tolv av dei tidlegare 15 sovjetrepublikkane, noverande statane, som utgjorde Sovjetunionen. Landa som ikkje er med, er dei tre baltiske statane Estland, Latvia og Litauen. I tillegg har landet Georgia vedteke å melde seg ut av SUS.

Hovudkvarteret ligg i Minsk i Kviterussland. Danninga av SUS markerte at Sovjetunionen var blitt oppløyst.

## Historie

Samveldet av uavhengige statar blei danna den 21. desember 1991 ved at elleve av dei tidlegare 15 sovjetrepublikkane i Sovjetsamveldet signerte eit charter i Alma Ata i Kasakhstan. Dette skjedde utan at Sovjetunionen på førehand var blitt formelt oppløyst. Charteret for SUS stadfesta at alle medlemmane var sjølvstendige nasjonar, noko som gjorde det klart at Sovjetunionen var avvikla som statsdanning.

Seinare slutta også Georgia seg til SUS. Dette skjedde etter ein borgarkrig der russiske troppar intervenerte til fordel for den pro-russiske Sjevardnadse-regjeringa.

## Samarbeidstiltak

Samveldet av uavhengige statar er ei laus samanslutning, men med fleire samarbeidstiltak og samarbeidsprosjekt.

Det har såleis vore halde diskusjonar om å opprette eit «fellesøkonomisk rom» for Russland, Ukraina, Kviterussland og Kasakhstan. Ein intensjonsavtale om å danne eit slikt område blei signert 23. februar 2003, der det blei avtalt at hovudkvarteret skal ligge i Kiev. Tanken er at andre land skal ha høve til å slutte seg til området på eit seinare tidspunkt. Parlamentet i Ukraina, Verkhovna Rada, stemte i mai 2003 for å slutte seg til det fellesøkonomiske rom (266 stemmer for, 51 stemmer mot). Den seinare politiske utviklinga i Ukraina gjorde at dette samarbeidet har lege på is sidan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Samveldet av uavhengige statar» frå Wikipedia på bokmål, den 11. februar 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Samveldet av uavhengige statar Offisiell nettstad
* SUS Eksekutivkomité Arkivert 2004-12-06 ved Wayback Machine.
* Mellomstatleg komité for statistikk i SUS
# 1735

|  |
| --- |
| < **1735** > |
|  |
| 1733 | 1734 | **1735** | 1736 | 1737 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
|   1735 Døde i 1735 Fødde i 1735  Konfliktar i 1735  Kultur i 1735  Skipingar i 1735 |

 |
|

| 1735 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1735 *MDCCXXXV* |
| Ab urbe condita | 2488 |
| Armensk kalender | 1184 ԹՎ ՌՃՁԴ |
| Kinesisk kalender | 4431 – 4432 ?寅 – 乙卯 |
| Etiopisk kalender | 1727 – 1728 |
| Jødisk kalender | 5495 – 5496 |
| Iransk kalender | 1113 – 1114 |
| Islamsk kalender | 1148 – 1149 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1790 – 1791 |
| - *Shaka Samvat* | 1657 – 1658 |
| - *Kali Yuga* | 4836 – 4837 |

 |

 |

**1735** (romartal MDCCXXXV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

* Boka *Systema naturae* av Carl von Linné kom ut.

### Noreg

* 12. mars 1735: Kong Kristian VI innførte ei forordning om helgefred i riket; om «sabbatens og andre hellige dages tilbørlige helligholdelse».

## Fødde

Johann Christian Bach, fødd 5. september
John A. Adams, fødd 30. oktober
*Sjå òg Fødde i 1735.*

* 13. mars: Gotthilf Christian Reccard, tysk, evangelisk teolog og astronom
* 3. mai:Caspar Wolf, sveitsisk kunstmålar
* 28. august: Andreas Peter Bernstorff, dansk-norsk greve og utanriksminister
* 5. september: Johann Christian Bach, tysk komponist
* 30. oktober: John A. Adams, politikar i USA. Han var president i USA frå 1797 til 1801.
* ukjend dato:Anders Porsanger, samisk språkforskar og prest

## Døde

*Sjå òg Døde i 1735.*

* 27. september: Peter Artedi, svensk biolog som vert rekna som grunnleggar av iktyologien
* ukjend dato: Gertrud Rask, kona til grønlandsmisjonæren Hans Egede

<*   1700-talet  *><< 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745 | 1746 | 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 >>
# 1648

|  |
| --- |
| < **1648** > |
|  |
| 1646 | 1647 | **1648** | 1649 | 1650 |
|  |
|

| Vid utKategoriar |
| --- |
|   1648 Busetnader grunnlagde i 1648 Døde i 1648 Fødde i 1648  Hendingar i 1648 Nedleggingar i 1648 Skipingar i 1648 |

 |
|

| Vid ut1648 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 1648 *MDCXLVIII* |
| Ab urbe condita | 2401 |
| Armensk kalender | 1097 ԹՎ ՌՂԷ |
| Kinesisk kalender | 4344 – 4345 ?亥 – 戊子 |
| Etiopisk kalender | 1640 – 1641 |
| Jødisk kalender | 5408 – 5409 |
| Iransk kalender | 1026 – 1027 |
| Islamsk kalender | 1058 – 1059 |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 1703 – 1704 |
| - *Shaka Samvat* | 1570 – 1571 |
| - *Kali Yuga* | 4749 – 4750 |

 |

 |

**1648** (romartal MDCXLVIII) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

Kong Kristian IV av Danmark-Noreg døydde 28. februar
### Utlandet

* Trettiårskrigen vart avslutta med freda i Westfalen
* 30. januar: Spania godtok nederlandsk sjølvstende, som provinsane hadde erklært i 1581

* 6. juli: Fredrik III vart hylla som konge av Danmark og Noreg etter at kong Kristian IV hadde døydd 28. februar. Kroninga fann stad den 23. november.

### Noreg

## Fødde

*Sjå òg Fødde i 1648.*

* 9. april: Henri de Massue, fransk-engelsk hærførar
* 14. mai: René de Froulay de Tessé, fransk hærførar

## Døde

*Sjå òg Døde i 1648.*

* 28. februar: Kong Kristian IV av Danmark-Noreg
* 1. september: Marin Mersenne, fransk filosof og matematikar

<*   1600-talet  *><< 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 | 1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 | 1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639 | 1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 >>
# Central Intelligence Agency

|  |
| --- |
| Central Intelligence Agency |
|  |
|  |
|  |
| Offisielt namn | Central Intelligence Agency |
| Grunnleggjar(ar) | Dwight D. Eisenhower, William J. Donovan, Allen Welsh Dulles, Harry S. Truman |
| Virkefelt | USA |
| Skipa | 18. september 1947 |
| Leiar | Gina Haspel (2018), William Joseph Burns (19. mars 2021; 20. januar 2025) |
| Hovudkontor | Langley, Virginia |
| Tilsette | 21 575 (2013) |
| Jurisdiksjon | USA |
| Nettside |  |

**Central Intelligence Agency** (**CIA**) er ein amerikansk føderal etterretningsetat som vart danna i 1947 av president Harry S. Truman. CIA har ansvar for innsamling og analyse av etterretning om utanlandske styresmakter, selskap og personar. Etaten har òg ein betydeleg paramilitær organisasjon.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Central Intelligence Agency Offisiell nettstad
# Brendan Fraser

|  |
| --- |
| Brendan Fraser |
|  |
|  |
| Fødd | 3. desember 1968 (57 år) |
| Fødestad | Indianapolis |
| Fødenamn | Brendan James Frasier |
| Aktive år | 1988– |
| Verka som | filmskodespelar, stemmeskodespelar, fjernsynsskodespelar, skodespelar, filmprodusent |
| Ektefelle | Afton Smith |
| Born | Griffin Fraser, Holden Fraser, Leland Fraser |
| Prisar | Canada’s Walk of Fame, Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Male Actor in a Leading Role, Oscar for beste mannlige hovedrolle, Critics' Choice Movie Awards, Screen Actors Guilds utmerkelse for et fremragende ensemble i en spillefilm, Romy |

**Brendan Fraser** (fødd **Brendan James Fraser**, 3. desember 1968) er ein canadisk-amerikansk skodespelar. Han har spelt på scena og i ei rekkje Hollywood-filmar.

## Filmroller

(utval)

* *George of the Jungle* (1997)
* *Journey to the Center of the Earth* (2008)
* *The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor* (2008)
* *Inkheart* (2009)

## Bakgrunnsstoff

* Brendan Fraser ved Internet Movie Database
* BrendanFraser.com