Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 4. november

**4. november** er den 308. dagen i den gregorianske kalenderen (309. under skotår). Det er 57 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

* Militærdag i Italia, etter landet sin siger i den første verdskrigen

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 4. november i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Otto og Ottar |
| **Sverige** | Sverker |
| **Danmark** | Otto |

## Hendingar

### Utlandet

* 1576: Åttiårskrigen: Spania tok den belgiske byen Antwerpen
* 1852: Grev Camillo Benso di Cavour blei statsminister i Piemonte-Sardinia.
* 1918: Første verdskrigen: Austerrike-Ungarn kapitulerte for Italia.
* 1918: Førti tusen sjømenn tok over hamna i Kiel og starta den tyske revolusjonen.
* 1921: Adolf Hitler grunnla SA-styrkane.
* 1922: Howard Carter fann grava til Tutankh-amon.
* 1952: Kamtsjatka opplevde eit jordskjelv med styrke 8,28 på Richterskalaen.
* 1956: Sovjetiska troppar invaderte Ungarn for å stoppa revolusjonen som starta der den 23. oktober.
* 1979: Radikale i Iran okkuperte den amerikanske ambassaden og tok 90 gislar.
* 1995: Den israelske statsministeren og fredsprisvinnaren Yitzhak Rabin blei skoten og drepen.
* 1993: Jean Chrétien blei statsminister i Canada.

### Noreg

* 1844: Den norske høgsteretten stadfesta at sefardiske jødar hadde rett til opphald i Noreg: «... det antages at de saakaldte Portugis-Jøder maa uanset Grundlovens § 2, være berettigede til at opholde sig her i Riget, hvilket ogsaa, saavidt vides, hidtil har været almindelig antaget – – –»
* 1923: Norges Kommunistiske Parti vart skipa av ei mindretalgruppe som braut ut av Det norske arbeidarpartiet.
* 1981: Eit sjøfly styrtar ved Lysefjorden. Alle fem ombord omkom.
* 1985: Sementblandeskipet «Concem», eit ombygd tankskip, kantrar i Gandsfjorden. Ti menneske omkom, tolv vart berga.

## Fødde

Matti Vanhanen vart fødd i 1955
*Sjå òg Fødde den 4. november.*

* 1592: Gerard van Honthorst, nederlandsk målar
* 1804: Peder Balke, norsk målar
* 1901: Adriano Olivetti, italiensk ingeniør og produsent av skrivemaskinar
* 1926: Kjerstin Dellert, svensk operasongar
* 1932: Thomas Klestil, austerriksk president
* 1955: Matti Vanhanen, finsk statsminister
* 1969: P. Diddy, amerikansk rappar
* 1974: Robbie Winters, skotsk fotballspelar

## Døde

*Sjå òg Døde den 4. november.*

* 1698: Rasmus Bartholin, dansk matematikar
* 1787: Johan Daniel Berlin, norsk komponist og musikar
* 1847: Felix Mendelssohn, tysk komponist
* 1870: Otto Lange, norsk politikar
* 1924: Gabriel Fauré, fransk komponist
* 1931: Buddy Bolden, USA-amerikansk musikar
* 1954: Stig Dagerman, svensk forfattar
* 1956: Art Tatum, USA-amerikansk jazzpianist
* 1987: Tor Halvorsen, norsk politikar
* 1995: Yitzhak Rabin, statsminister i Israel og fredsprisvinnar (drepen)
* 2006: Torolf Elster, norsk journalist og forfattar
* 2022: Toralv Maurstad, norsk skodespelar

## Bakgrunnsstoff
# MTV

**MTV** (**Music Television**) er ein amerikansk musikk-tv-kanal basert i New York. Han vart lansert 1. august 1981 for spele musikkvideoer på lufta med kjente VJ-ar.

Michael Jackson var den første svarte artisten som viste musikkvideoane sine på **MTV**. Takket vere Jackson, vart MTV til noko heilt anna. MTV kom med ei kunngjering i 2009 der dei sa: «MTV laga ikkje Michael Jackson, han laga oss. Ingen andre rocka VMA som han gjorde! Full respekt frå MTV»

John Lack som leia opningsshowet sa følgjande «Ladies and gentlemen, Rock and Roll», og den første musikkvideoen som vart spelt var The Buggles med «Video Killed the Radio Star». Den andre videoen som vart spelt, og som ikkje vart like kjend, var Pat Benatar med «You Better Run».

I dag spelar MTV eit avgrensa utval av musikkvideoer, noko ein òg kan sjå på MTV Norge. Utover 1990-talet vart det satsa meir på seriar og røyndomsdrama retta mot tenåringar og unge vaksne. Dette auka ytterlegare etter millenniumskiftet, noko som gjekk på kostnad av kanalen sine musikkvideoar. I 2010 avgjorde kanalen seg å distansere seg frå omgrepet «Music Television», men ville likevel halde det gamle namnet. MTVs sin marknadssjef Tinte Exarhos uttalte i den samanhengen at: «*Dei som ser på kanalen i dag refererer ikkje til MTV som ein musikkanal. Det har ikkje lenger den same emosjonelle sambandet*».

Sidan lanseringen har MTV revolusjonert musikkbransjen med slagord som «Eg vil ha min MTV», noko som har vorte eit særs kjent slagord, og er mykje brukt på folkemunnane. Konseptet med Video Jockey vart populært, og ideen om ein dedikert video-basert stikkontakt for musikk vart lansert, og både artistar og fans fann ein sentral stad for musikkarrangement, nyhende og tilbod. MTV har òg vore referert utalde gonger i populærkulturen av musikarar, andre TV-kanalar og-program, filmar og bøker.

MTV har seinare skapt mange systerkanalar i USA og tilslutta kanalar internasjonalt, mellom dei MTV Noreg og MTV Europe. Den moralske innverknaden på unge menneske, inkludert døme på sensur og sosial aktivisme, har vore grunnlag for debatt i mange år. Avgjersla til MTV om å fokusere meir på røyndomsdrama har òg skapt debatt sidan 1990-talet.

## MTV2

1. august 1996 var oppstarten for MTV2, med opphavleg mål om å spele musikkvideoer kontinuerleg utan reklameavbrot, sidan MTV hadde byrja å dreie innhaldet mot program som ikkje var musikkrelaterte. Dette vart endra på slutten av 2002, og i dag viser dei musikkvideoer, musikkrelaterte program og program som er pop- og ungdomskultur-relaterte. Målgruppa er tenåringar og personar tidleg i 20-åra.

## Sjå òg

* MTV Europe
* MTV Norge
* MTV Unplugged

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «MTV» frå Wikipedia på bokmål, den 23. januar 2011.*
	+ *Wikipedia på bokmål oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# The Ramones

|  |
| --- |
| The Ramones |
|  |
|  |
| Aktiv | 1974– |
| Sjanger | pønkrock, pop-pønk |
| Plateselskap | Sire Records, Philips Records, Beggars Banquet Records, Radioactive Records, Chrysalis |
| Prisar | Rock and Roll Hall of Fame, Grammy Lifetime Achievement Award |

**The Ramones** var eit amerikansk punkrock-band som blei starta på 1970-talet i Queens i New York. Alle medlemmene i bandet brukte etternamnet *Ramone* i sine artistnamn. Frå byrjinga bestod gruppa av Joey Ramone på trommer, Johnny Ramone på gitar og Dee Dee Ramone på bassgitar og vokal. Tommy Ramone tok seinare over for Joey på trommer, og Joey tok over for Dee Dee på vokal. På 1970- og 1980-talet samarbeidde gruppa med Phil Spector, som mellom anna produserte albumet *End of the Century*.

## Utgjevingar

* *The Ramones*, 1976 debutalbum
	+ "Blitzkrieg Bop", 1975 singel
	+ "53rd & 3rd", 1976 singel
	+ "Judy Is Punk", 1976 singel
	+ "Beat On The Brat", 1977 singel
* *Leave Home*, 1977 album
* *Rocket to Russia*, 1977 album,
	+ "Sheena is a Punk Rocker", 1977 singel
* *Road to Ruin*, 1978 album;
	+ "I Wanna Be Sedated", 1978 singel
	+ "I'm Against It", 1978 singel
	+ "Don't Come Close", 1979 singel
	+ "Needles And Pins", 1979 singel
* *It's Alive*, 1979 konsertalbum
* *End Of The Century*, 1979 album
	+ "Rock & Roll High School", 1979 singel
	+ "Baby, I Love You", 1980 singel
	+ "I'm Affected", 1980 singel
	+ "Danny Says", 1980 singel
	+ "Chinese Rock", 1980 singel
* *Pleasant Dreams*, 1981 album
	+ "We Want The Airwaves", 1981 singel
	+ "The KKK Took My Baby Away", 1981 singel
	+ "She's A Sensation", 1981 single
	+ "It's Not My Place (In The 9 To 5 World)", 1982 singel
* *Subterranean Jungle*, 1983 album
* *Too Tough to Die*, 1984 album
* *Animal Boy*, 1986 album
* *Halfway to Sanity*, 1987 album
	+ "Bop 'Til You Drop", 1987 singel
	+ "I Wanna Live", 1988 singel
* *Ramones Mania* (The Best Of 1975-1988), 1988 samleplate
* *Brain Drain*, 1989 album
	+ "Pet Sematary", 1989 singel
	+ "I Believe In Miracles", 1989 singel
	+ "Can't Get You (Outta My Mind)", 1989 singel
	+ "Merry Christmas (I Don't Want To Fight Tonight)", 1990 singel
* *All The Stuff Volume 1*, 1990 samleplate
* *All The Stuff Volume 2*, 1990 samleplate
* *Loco Live*, 1991 live album
* *Mondo Bizarro*, 1992 album
* *Acid Eaters*, 1993 album
* *¡Adios Amigos!*, 1995 album
* *Greatest Hits Live*, 1996 livealbum
* *We're Outta Here*, 1997 livealbum
* *Hey Ho! Let's Go: The Anthology* (The Best Of 1975-1996), 1999 samleplate
* *Loud, Fast Ramones: Their Toughest Hits* (The Best Of 1975-1996), 2002 samleplate

## Konsertar i Noreg

* Chateau Neuf - Storsalen - 30. august 1980
* Chateau Neuf - The Voice - 1. april 1990
* Oslo Rock Festival - Rockefeller 12. august 1993]
* Kalvøyafestivalen - 25. juni 1995

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «The Ramones» frå Wikipedia på bokmål, den 9. desember 2010.*
# George Strait

|  |
| --- |
| George Strait |
|  |
|  |
| Fødd | 18. mai 1952 (74 år) |
| Fødestad | Poteet i Texas |
| Opphav | Pearsall i Texas |
| Aktiv | 1974– |
| Sjanger | country |
| Instrument | gitar, vokal |
| Plateselskap | Music Corporation of America |
| Verka som | songar, skodespelar, låtskrivar, filmskodespelar, gitarist, countrymusikar |
| Far | John Byron Strait, Sr |
| Prisar | National Medal of Arts, Kennedy Center Honors |

**George Strait** (fødd 18. mai 1952) er ein USA-amerikansk countrysongar.

## Utgjevingar

### Singlar

(utval)

* «I Hate Everything» (2004, førsteplass på Hot Country Songs-lista)
* «Every Little Honky Tonk Bar» (2019)

## Kjelder
# Chappell Roan

|  |
| --- |
| Chappell Roan |
|  |
|  |
| Fødd | 19. februar 1998 (28 år) |
| Fødestad | Willard |
| Fødenamn | Kayleigh Rose Amstutz |
| Alias | Chappell Roan |
| Opphav | USA |
| Aktiv | 2014– |
| Sjanger | synthpop, pop, elektronisk musikk |
| Instrument | vokal |
| Stemmetype | sopran |
| Plateselskap | Atlantic Records, Island Records |
| Verka som | songar, låtskrivar |
| Prisar | Grammy Award for beste nye artist, Artists to Watch |

**Kayleigh Rose Amstutz** (fødd 19. februar 1998), kjend som **Chappell Roan** er ein amerikansk songar og låtskrivar. Ho er kjend for ein estetikk påverka av camp og drag. Debut EP-en hennar *School Nights* (2017), blei utgjeven av Atlantic Records. Etter at han ikkje fekk kommersiell suksess blei ho droppa av platemerket. Debutalbumet hennar *The Rise and Fall of a Midwest Princess* (2023) kom ut på Island Records og fekk gode meldingar. Albumet fekk kultstatus og blei etterkvart ein hitt.

Roan blei kjend i 2024 med singelen «Good Luck, Babe!», som nådde fjerdeplassen på den amerikanske topplista *Billboard* Hot 100 og blei ein global topp fem-singel. Han var ein katalysator for suksessen til debutalbumet hennar, som til slutt toppa listene i Storbritannia, Irland og New Zealand og nådde andreplassen på den amerikanske *Billboard* 200. Fleire spor frå albumet kom inn på ulike lister, mellom anna «Hot to Go!» og «Pink Pony Club», som begge kom inn i topp fem i Storbritannia. På den 67. grammyprisutdelinga i 2025 blei Roan nominert til alle «Big Four»-prisane, og vann Best New Artist.

## Bakgrunn

Kayleigh Rose Amstutz blei fødd i Willard i Missouri i 1998 som den eldste av fire barn. Mor hennar, Kara (fødd Chappell), er veterinær; far hennar, Dwight Amstutz, var medlem i Navy Reserve, dreiv veterinærpraksisen til familien i Springfield i Missouri, og var tidlegare sjukepleiar. Onkelen hennar er delstatspolitikaren Darin Chappell.

Ho har skildra heimbyen og oppsedinga si som kristen og konservativ. I barndomen gjekk ho i kyrkja tre gonger i veka og var nokre sommar på kristne barneleirar. I eit intervju med *Variety* i 2023 sa ho at ho hadde det vanskeleg i ungdommen og ofte sneik seg ut: «Eg ville berre kjenna meg som ein god person, men eg hadde denne sida ved meg som så gjerne ville rømma.»

Roan byrja å spela piano då ho var 10 eller 11 år gammal, og byrja å få timar då ho var 12. Ho framførte offentleg for fyrste gong då ho var 13 og song «The Christmas Song» på ei talenttevling ved skulen sin, som ho vann. Då ho var rundt 14 år gammal var ho på audition for *America's Got Talent*, utan suksess. Då ho var 14 eller 15 år gamal byrja ho å lasta opp coverlåtar på YouTube, og fekk merksemd frå fleire plateselskap. Ho byrja å skriva songar då ho kom inn i tenåra. Ho gjekk ut eit år før vanleg frå Willard High School. Roan har sagt at ho mista mange barndomopplevingar i byrjinga av musikkkarrieren sin, inkludert skuleball og ein utgangsseremoni frå high school.

## Merknadar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Chappell Roan» frå Wikipedia på engelsk, den 22. juni 2025.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Chappell Roan Offisiell nettstad
# HBO Max

|  |
| --- |
| HBO Max |
|  |
|  |
| Type nettstad | videostrømmetjeneste, mobilapplikasjon, strømmetjeneste |
| Grunnlagd | 27. mai 2020 |
| Hovudkontor | Burbank |
| Eigar | Warner Bros. Discovery |
| Nettstad | www.hbomax.com |

**HBO Max** er ei amerikansk strøymeteneste frå WarnerMedia Entertainment, ei underavdeling av AT&T-selskapet WarnerMedia.

HBO Max byggjer på HBO premium tenesta til WarnerMedia og vil inkludere alle programma frå selskapet, i tillegg til originale program og innhald frå tredjepartar.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **HBO Max Offisiell nettstad
# Walt Disney World Resort

|  |
| --- |
| Walt Disney World Resort |
|  |
|  |
| Stad | Orange County |
| Eigar | Disney Parks, Experiences and Products |
|  Disneyworld ﻿ / ﻿ |

**Walt Disney World Resort** er ein fornøyelsespark i Orlando i Florida i USA som hovudsakleg består av fire store parkar:

1. Magic Kingdom: Den første parken som vart bygd. Opna i 1971.
2. EPCOT (Experimental Protype Community of Tomorrow), som igjen er delt inn i:
	1. World Showcase: 11 land har her ulike paviljongar der landet vert presentert i form av bygningar, mat og varer som er spesielle for landet. Nokre land har også eigne attraksjonar som filmar og «rides» som f.eks. ein båttur. Disney har eit utvekslingsprogram der ungdommar frå desse landa arbeider på paviljongen til heimlandet i eitt år. På den norske paviljongen er det om lag 120 ungdommar.
	2. Futureworld
3. Disney-MGM Studios
4. Disney's Animal Kingdom

## Bakgrunnsstoff

* www.disneyworld.com
* www.norgespaviljongen.com Arkivert 2010-01-28 ved Wayback Machine.
# Len i Sverige

Sverige er i dag inndelt i 21 ulike **«län»** (len, fylke). I kvart len finst det eit landsting som i hovudsak har ansvar for helsevesenet. Regjeringa er representert ved länsstyrelsen. Kvart len har ein residensby.

Finland har òg halde på lensinndelinga og har i dag seks len — sjå *len i Finland*.

## Historie

Birger jarl og Magnus Ladulås etablerte slottslen på den tida at den svenske leidangen vart endra til fast skatt. Det fanst òg underhaldslen for medlemmer av kongefamilien og pantelen ved lån frå privatpersonar til den svenske krona, i tillegg til tenestelen som vart bytte mot militære tenester.

Lena vart omorganiserte gjennom regjeringsreforma av 1634. Den opphavlege lensinndelinga finn vi att i dei svenske landskapa.

## Len i Sverige

| Län | Lensbokstav | Areal (km²) | Folketal (2002) | Residensby | Oppretta | Kart |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Blekinge län  |  K  |  2 941  |  150 017  | Karlskrona  |  1683  |  |
|  Dalarnas län  |  W  |  28 194  |  277 010  | Falun  |  1634 (namnbyte 1997)  |
|  Gotlands län  |  I  |  3 140  |  57 412  |  Visby  |  1678 (?)  |
|  Gävleborgs län  |  X  |  18 191  |  278 171  | Gävle  |  1762  |
|  Hallands län  |  N  |  5 454  |  276 653  | Halmstad  |  1719  |
|  Jämtlands län  |  Z  |  49 443  |  128 586  | Östersund  |  1810  |
|  Jönköpings län  |  F  |  10 475  |  327 824  | Jönköping  |  1687  |
|  Kalmar län  |  H  |  11 171  |  234 697  | Kalmar  |  1634  |
|  Kronobergs län  |  G  |  8 458  |  176 582  | Växjö  |  1674  |
|  Norrbottens län  |  BD  |  98 911  |  254 733  | Luleå  |  1810  |
|  Skåne län  |  M  |  11 027  | 1 136 571  |  Malmö  |  1997  |
|  Stockholms län  |  AB  |  6 490  |  1 838 882  | Stockholm  |  1714 (?)  |
|  Södermanlands län  |  D  |  6 060  |  257 220  | Nyköping  |  1634  |
|  Uppsala län  |  C  |  6 989  |  296 627  |  Uppsala  |  1634  |
|  Värmlands län  |  S  |  17 583  |  273 933 | Karlstad  |  1779  |
|  Västerbottens län  |  AC  |  55 432  |  254 818  |  Umeå  |  1638  |
|  Västernorrlands län  |  Y  |  21 678  |  245 078 | Härnösand  |  1762  |
|  Västmanlands län  |  U  |  6 302  |  257 957  | Västerås  |  1634  |
|  Västra Götalands län  |  O  |  23 942  |  1 500 857  | Göteborg  |  1998  |
|  Örebro län  |  T  |  8 517  |  273 137  | Örebro  |  1634  |
|  Östergötlands län  |  E  |  10 562  |  412 363  | Linköping  |  1634 (?)  |

## Tidlegare len i Sverige

* Göteborgs och Bohus län (sjå Västra Götalands län)
* Kopparbergs län (sjå Dalarnas län)
* Kristianstads län (sjå Skåne län)
* Malmöhus län (sjå Skåne län)
* Nyköpings län (sjå Södermanlands län)
* Skaraborgs län (sjå Västra Götalands län)
* Stockholms överståthållarskap (sjå Stockholms län)
* Älvsborgs län (sjå Västra Götalands län)
* Ölands län (sjå Kalmar län)

## Sjå òg

* Len i Finland
* Amt
* Fylke

## Kjelder

* «Län i Sverige» på Svensk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff

* Länsstyrelser i Sverige
# Nordiska museet

|  |
| --- |
| Nordiska museet |
|  |
|  |
| Stad | Stockholms kommun |
| Skipa | 1873 |
|  Nordiska museet ﻿ / ﻿ |

Nordiska museet.
**Nordiska museet** er det største kulturhistoriske museet i Sverige og ligg på Djurgården i Stockholm. Det vart skipa i 1873. Museet har som mål å ta vare på og levandegjera minne om liv og arbeid frå 1500-talet til samtida. Museet har over 1,5 millionar gjenstader i samlingane sine.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Nordiska museet» frå Wikipedia på svensk, den 3. november 2008.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
# Upplands Väsby kommun

|  |
| --- |
| Upplands Väsby kommun |
| kommune |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Kommunevåpen  |

 |
| Land |  Sverige |
| Len | Stockholms län |
| Landskap | Uppland |
| Centralort | Upplands Väsby |
| Areal | 84,28 km² |
|  •  land | 75,37 km² |
|  •  vatn | 8,91 km² |
| Folketal |  38 914 |
| Folketettleik | 462 / km² |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Upplands Väsby kommun ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Upplands Väsby kommun.

 Kart som viser Upplands Väsby kommun.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Upplands Väsby Municipality |
| **Nettstad:**  www.upplandsvasby.se |

**Upplands Väsby kommun** er ein kommune i Stockholms län i Sverige. Kommunen grensar til Sollentuna kommun, Järfälla kommun, Upplands-Bro kommun, Sigtuna kommun, Vallentuna kommun og Täby kommun. Administrasjonssenteret er Upplands Väsby.

## Tettstader

Upplands Väsby kommune har tre tettstader.
Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.

| # | Tettstad | Innbyggjarar |
| --- | --- | --- |
| 1. | **Upplands Väsby** | 35 977 |
| 2. | Löwenströmska lasarettet | 507 |
| 3. | Ekeby | 221 |
# Köln

|  |
| --- |
| Köln |
| by |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flagg  |  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Tyskland |
| Stat | Nordrhein-Westfalen |
| Region | Köln |
| Landkreis | Kreisfri by |
| Høgd | 37 m |
| Areal | 405,01 km² |
| Folketal |  1 087 353 (31. desember 2023) |
| Grunnlagd | 50 fvt. |
| Postnummer | 50441–51149 |
| Retningsnummer | 0221 |
| Bilnummer | K |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Köln ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Cologne |

Kölnerdomen med brua Hohenzollernbrücke. Foto: Thomas Robbin
**Köln** (kölsch *Kölle*, nederlandsk *Keulen*, fransk og engelsk *Cologne*) er ein by i Tyskland ved Rhinen si vestlege breidd i delstaten Nordrhein-Westfalen. Byen er den fjerde største i Tyskland med tett opp til 1 million innbyggjarar, men ligg i Rhin-Ruhr-området, eit av dei største storbyområda i Europa med meir enn ti millionar innbyggjarar.

Byen er ein av dei eldste i Tyskland og vart grunnlagd som ein romarleir i år 30 fvt. og vart på det tidspunktet kalla *Colonia Claudia Ara Agrippinensis*. Köln fekk bystatus i år 50.

Den kjende Kölnerdomen er sete for det romersk-katolske bispedømet Köln. Universitetet i Köln er eit av dei eldste universiteta i Europa, og vart grunnlagd i 1388. Det vart derimot stengd i 1798 før det vart opna igjen i 1919.

Köln er eit viktig økonomisk og kulturelt senter i Rheinland med over 30 museum og hundrevis av galleri. Utstillingar varierer frå lokale arkeologiske funn frå romartida til moderne kunst. I Tyskland er Köln òg eit viktig mediasenter med fleire radio og TV-stasjonar stasjonert her, som WDR, VOX og RTL Group.

## Historie

I romartida vart han kalla *Colonia Agrippina* etter keisar Claudius siste gemalinne, fordi ho var fødd her. Plasseringa ved Rhinen og ein av dei store handelsrutene mellom det austlege og vestlege Europa var grunnleggande for at Köln vart ein kommersielt viktig by. I mellomalderen vart han eit viktig kyrkjeleg senter, i tillegg til eit senter for kunst og vitskap.

Köln er den eldste av dei tyske storbyane og fekk bystatus alt i år 50 e.Kr. Omkring år 300 vart han eit bispesete, og i 785 erkebispesete. Erkebiskopen av Köln var ein av dei sju tyske kurfyrstane, som valde den romerske keisaren og kongen av Tyskland. Erkebiskopen styrte eit stort område som verdsleg fyrste i mellomalderen, men i 1288 vart han slått av Köln sine borgarar og tvunge til å flytte til Bonn. Köln var medlem av Hansaen, men vart først fri keisarby i 1475.

Under den franske revolusjonen vart Rheinland invadert av franske troppar i 1794. Under det franske styret mista byen sin status som fri keisarby og fekk tilbake erkebiskopen, og ved Wienerkongressen i 1815 vart han ein del av kongeriket Preussen. Han vart ein viktig industriby, og Kölnerdomen, som vart påbyrja i 1248 men gjeve opp på midten av 1500-talet, vart omsider ferdigstilt i 1880. Han er det største gotiske kyrkjebygget i Nord-Europa og er på UNESCO si verdsarvliste og eit viktig landemerke i byen. I 1850 hadde Köln over 100 000 innbyggjarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Köln**

 Reiseguide for Köln frå Wikivoyage
* Offisiell nettstad
# Norrtälje

|  |
| --- |
| Norrtälje |
| by |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Sverige |
| Areal | 1 134 km² |
| Folketal |  23 606 (31. desember 2023) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Norrtälje ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Norrtälje |

Norrtälje kring 1700.
**Norrtälje** er ein by i Stockholms län i i Uppland i Sverige. Han er administrasjonssentrum i Norrtälje kommun og hadde i 2011 17 725 innbyggjarar.

Byen er eit sentrum for handel og industri. Uthamna Kapellskär har ferjesamband til Åland og Naantali (Nådendal) i Finland. Som hovudby i Roslagen har Norrtälje stor turisttrafikk. I byen ligg Roslagsmuseet. Utanfor byen er det skjergard med fritidshus.

Norrtälje har vore eit handelssentrum frå 1200-talet med stor våpenindustri på 1600- og 1700-talet. Han fekk byrettar av Gustav II Adolf i 1622. Byen blei brend av russarane i 1719. I 1884 blei det oppretta jernbane til Uppsala i vest, via tettstaden Rimbo, som òg fekk stasjonsknutepunkt til Stockholm. Dei to jernbanesambanda blei derimot nedlagt høvesvis på 1960-talet og i 1981.

Byen ligg om lag 68 kilometer nordaust frå Stockholm og 72 kilometer aust frå Uppsala, inst ved Norrtäljeviken, ei to mil lang vik som går i austvestleg retning og munnar ut i Austersjøen. Låge trehus pregar byen enno, endå om det for tida vert bygd mykje nytt. Gatene i midbyen er uregelrette på mellomaldervis; endå er ingen bygg er eldre enn 1719, då russarane brende byen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Norrtälje» frå Wikipedia på bokmål, den 5. juli 2012.*