Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pepsi

**Pepsi** (òg kalla **Pepsi-Cola**) er ein amerikansk kolsyrehaldig leskedrikk produsert av PepsiCo. Drikken er hovudkonkurrenten til leskedrikken Coca-Cola.

Pepsi vart funne opp på 1890-talet av farmasøyten Caleb Bradham. Drikken vart opphavleg laga for å kurere meltingsplager, og Bradham tok namnet Pepsi frå det medisinske namnet dyspepsi.

## Ulike sortar

Denne lista er ikkje fullstendig.

| Namn | Skildring |
| --- | --- |
| Pepsi | Standardutgåve, cola |
| Pepsi Light\* | Utan sukker |
| Pepsi Max | Utan sukker, men med meir koffein |
| Pepsi Max Cappuccino | Smak av cappuccino |
| Pepsi Max Cool Lemon | Smak av sitron |
| Pepsi Max Gold | Smak av ingefær |
| Pepsi Boom\* | Utan koffein og sukker |
| Pepsi Twist (regular & diet)\* | Mild sitronsmak |
| Pepsi Wild Cherry (regular & diet)\* | Smak av kirsebær |
| Pepsi Vanilla (regular & diet)\* | Smak av vanilje |
| \**Ikkje tilgjengeleg i Noreg* |

## Bakgrunnsstoff

* Pepsi World
# Samskipnad

**Foreining**, **samskipnad** eller **selskap** er ein ikkje-kommersiell organisasjon, samanslutning eller eit samfunn av fagpersonar eller interesserte som har ei felles interesse, sak eller eit fagområde dei ønskjer å fremja, gjerne av ein kulturell eller ueigennyttig karakter.

## Selskap

*For meir om dette emnet, sjå selskap.*
Ordet «selskap» er danna av det gamle tyske *selle*, som tyder ‘kamerat’, og viste opphavleg til «ei samling av venner». På gammalnorsk heitte det *selskapr*.

Før blei gjerne uttrykket «selskap» brukt om foreiningar som *vitskaplege* eller *litterære selskap*.
Frå slutten av 1700-talet og framover oppstod det i ei rekkje vitskaplege akademi og selskap i Europa, alt frå Royal Geographical Society til Selskapet for Psykisk Forskning og Det tyske selskapet for rasehygiene. Også i Noreg er det mange døme på samfunn og ideelle foreiningar med ordet selskap i namnet, blant dei Det Kongelige Selskap for Noregs Vel, Norsk-Tysk Selskap, Norsk Fysisk Selskap, Norsk Astronomisk Selskap, Norsk Skipsfartshistorisk Selskap, Norsk Selskab til Skibbrudnes Redning, Norsk Bok- og Bibliotekhistorisk Selskap, Norsk Fuchsia Selskap og koret Oslo Chorale Selskap.

## Klassifisering

I det norske Einingsregisteret blir «ideell organisasjon» definert som «konsumentorienterte organisasjonar utan profittformål» – anten private eller offentlege.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Forening» frå Wikipedia på bokmål, den 26. mai 2025.*

## Litteratur

* Geir Woxholth, (2018) Håndbok i foreningsledelse. 1. utgave. Oslo: Kopinor. ISBN 978-82-1302-0077.
* Geir Woxholth, (2020) Foreningsrett – med samvirkeloven. 4. utgave. Oslo: Gyldendal. ISBN 978-82-0554-1818.
# 6. juni

**6. juni** er den 157. dagen i den gregorianske kalenderen (158. under skotår). Det er 208 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nasjonaldag i Sverige, svenska flaggans dag |

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 6. juni i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Gustav og Gyda |
| **Sverige** | Gustav og Gösta |
| **Danmark** | Norbertus |

#### Helgendag i den katolske kyrkja

* Norbert av Magdeburg

## Hendingar

### Utlandet

* 1523: Slutten på Kalmarunionen då Gustav Vasa blei konge av Sverige
* 1654: Dronning Kristina av Sverige abdiserte og konverterte i løynd til katolisismen. Fetteren hennar blei kong Karl X Gustav av Sverige.
* 1912: Vulkanen Novarupta i Alaska hadde eit utbrot som var rundt ti gonger så kraftig som Mount St Helens. I historisk tid har berre utbrotet på Santoríni vore kraftigare.
* 1944: Slaget om Normandie i den andre verdskrigen blei innleia under kodenamnet D-dagen.
* 1982: Israelske styrke invaderte dei sørlege delane av Libanon.

### Noreg

* 1857: Giftarmålet mellom Sofia av Nassau og den framtidige kong Oscar II av Sverige og Noreg.

## Fødde

Ola Borten Moe er fødd i 1976
*Sjå òg Fødde den 6. juni.*

* 1599: Diego Velázquez, spansk målar
* 1875: Thomas Mann, tysk forfattar
* 1901: Sukarno, den første presidenten av Indonesia
* 1903: Aram Khatsjaturjan, sovjet-armensk komponist
* 1934: Kong Albert II av Belgia
* 1937: Per H. Indrehus, musikar og komponist
* 1956: Bjørn Borg, svensk tennisspelar
* 1965: Erik Fosnes Hansen, norsk forfattar
* 1976: Ola Borten Moe, norsk politikar

## Døde

*Sjå òg Døde den 6. juni.*

* 1861: Camillo Cavour, italiensk statsminister
* 1928: Sverre Hassel, norsk polfarar
* 1968: Robert F. Kennedy, amerikansk politikar
* 1991: Stan Getz, amerikansk jazzmusikar
# Romanen 1984

«Big Brother is watching you» ('Store Bror ser deg') er blitt eit verdskjend omgrep for total overvaking.
1984 (originaltittel: *Nineteen Eighty-Four*) er ein dystopisk framtidsroman av George Orwell som kom ut i 1949. Boka skildrar eit statisk, klassedelt samfunn som er prega av tankestyring og overvaking. Boka var eit gjennombrot for Orwell. Ho er blitt kjend over heile verda, og stadig brukt som varsel for ei trugande samfunnsform.

Romanen blei skriven i skuggen av andre verdskrigen med inspirasjon frå mellom anna Nazityskland og Sovjetunionen. Det er lett å kjenna igjen indoktrinering, krigshissing, tortur, styrt språkendring, historieomskriving, Stalin sine deportasjonar og Hitlerjugend frå den verkelege historia.

Hovudpersonen i boka er Winston Smith, som ikkje klarer underordna seg den strenge tankestyringa. Ein annan viktig person er Store Bror, Big Brother på engelsk, som har gått inn i språket som eit omgrep for samfunnsovervaking.

Ein konstant krig pågår mellom dei tre landa, der skiftesvis to av landa til alle tider er allierte
I boka pågår det ein konstant krig mellom landa Oceania, Eurasia og Austasia, der skiftesvis to av landa er allierte.

Like viktig var omgrepet nyspråk eller *nytale*, eit språk som skulle avgrensa tankane til innbyggjarane ved å forenkla og fjerna alle ord som skildra noka form for fridom, og gjerne gje orda motsett innhald av det dei hadde før.

## Bakgrunnsstoff

* George Orwell (1962 (7. opplag, 1984)). *1984*. Oslo: Gyldendal. ISBN 8205039828.  [Lanternebøkene. Omsett av Trygve Width]
* Elektronisk utgåve av romanen på engelsk
# Transport

Transport med menneskekrefter i ein berestol
**Transport** er flytting av personar eller gods frå ein stad til ein annan ved hjelp av eit transportmiddel. Ordet kjem frå latin *trans*, den andre sida, og *portare*, å bera. Ein vel utvikla transport er hovudføresettinga for dagens viktige verdshandel, for globalisert næringsliv og turisme.

Ein kan dela det store transportfeltet inn mindre felt på ulike vis. Det er til dømes ein stor skilnad mellom motorisert transport, som er den viktigaste transportmetoden i dag, og ikkje-motorisert transport, som er basert på menneskekraft, trekkdyr og enkel utnytting av naturressursar, og som har vore den viktigaste transporttypen i førindustriell tid. Ein annan måte å dela inn transport på er å sjå kvar han går føre seg: Landtransport, luftfart eller skipsfart på hav, elvar og kanalar.

## Forhistorie

Hjulet gjorde transporten meir effektiv
Menneske har brukt dyr og utvikla teknologi til å transportera seg sjølv og eigedelane sine svært lenge. Dei tidlege menneska temde dyr som til dømes hestar, esel og kamelar og nytta dei som pakkdyr, trekkdyr og ridedyr, og laga sleder og båtar av tre.

Oppfinninga av hjulet gjorde at ein kunne transportera fleire ting fortare over land. Den viktigaste transportmåten var likevel skipsfarten, som blei brukt til handel der det var mogleg.

## Moderne tid

Moderne flytransport er raskare, men òg meir energikrevjande enn enklare transporttypar
Ei ny revolusjonerande oppfinning for transporten var motorar som kunne driva transportmidla mykje fortare. Nå blei òg infrastrukturen viktig: Ein trong gode vegar og jarnbanespor for at maskinane skulle kunne yta sitt beste.

Ettersom transporten er blitt betre og billigare, har omfanget av han òg auka. Det er lett å produsera varer ein stad og selja dei på den andre sida av jorda. Det er òg lettare for dei som har råd til det å reisa til fjerne land. Dette blir kalla globalisering.
# Bairisk

|  |
| --- |
| **BairiskBoarisch** |
| **Klassifisering** | Indoeuropeisk  Germansk   Vestgermansk    Tysk     Overtysk      **Bairisk** |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Tyskland (Bayern), Austerrike, Italia |
| **Bairisktalande i alt** | 12 millionar |
| **Skriftsystem** | Latinsk (tysk variant) |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-3** | bar |
|  |

**Bairisk** er ei dialektgruppe av det høgtyske språket som blir brukt i lengst søraust i utbreiingsområdet til tysk. Namnet bairisk har same opphav som *Bayern*, men ikkje same utbreiing som den tyske delstaten. For det første er ikkje alle bayerske dialektar bairiske: Vest i Bayern (Schwaben) bruker ein alemannisk, i nord frankisk.
For det andre bur dei fleste bairisk-talarar i Austerrike, og bairisk blir også brukt i mellom anna Nord-Italia.

Bairisk kan vidare delast inn i tre dialektgrupper:

* **nordbairisk**, som blir brukt i Bayern i området rundt Nürnberg og Regensburg
* **mellom-** eller **donaubairisk**, som blir brukt i mesteparten av Bayern og omtrent dei austerrikske delstatane Salzburg, Ober-, Niederösterreich, Wien og Burgenland
* **sørbairisk**, som blir brukt i ei smal stripe i Bayern sør for Augsburg, dei austerrikske delstatane Tirol, Kärnten og Steiermark, den italienske provinsen Sør-Tirol og Münster- og Samnaundalen i den sveitsiske kantonen Graubünden.

I tillegg til dette samanhengande området høyrer også enkelte tyske språkøyar til det bairiske dialektområdet.
Dette er nokre kommunar i Italia, delar av dei gjenverande tyskspråklege minoritetane i Tsjekkia, Slovakia, Ungarn og Ukraina, og hutterer-folket i Nord-Amerika.
Den spesielle sørbairiske dialekten som blir brukt i dei italienske språkøyane (utanom Sør-Tirol), blir kalla zimbrisk. Ein finn han i isolerte kommunar i dei italienske regionane Veneto og Friuli-Venezia Giulia, i tillegg til provinsen Trento.

## Bakgrunnsstoff

 Wikipedia på **bairisk**
# Mary Pickford

|  |
| --- |
| Mary Pickford |
|  |
|  |
| Fødd | 8. april 1892 |
| Fødestad | Toronto |
| Død | 29. mai 1979 (87 år) |
| Dødsstad | Santa Monica |
| Fødenamn | Gladys Louise Smith |
| Alias | Mary Pickford |
| Aktive år | 1900–1955 |
| Verka som | filmprodusent, filmskodespelar, filmregissør, manusforfattar, skribent, teaterskodespelar, skodespelar, produsent, forretningsdrivande, regissør, filmmanuskriptforfatter |
| Mor | Charlotte Hennessy |
| Far | John Charles Smith |
| Ektefelle | Charles "Buddy" Rogers, Owen Moore, Douglas Fairbanks, Charles "Buddy" Rogers |
| Prisar | Oscar for beste kvinnelege hovudrolle, Æres-Oscar, Canada’s Walk of Fame, stjerne på Hollywood Walk of Fame |

**Gladys Louise Smith** (8. april 1892–29. mai 1979) var ein kanadisk-amerikansk skodespelar, filmprodusent og manusforfattar kjend under kunstnarnamnet **Mary Pickford**.

Pickford grunnla filmselskapet United Artists i 1919, saman med Douglas Fairbanks, Charlie Chaplin og D.W. Griffith. Ho var gift med Fairbanks frå 1920 til 1936. I 1927 var Pickford òg med på å grunnleggja Academy of Motion Picture Arts and Sciences, som står bak oscarprisutdelinga.

Pickford vann Oscar for beste kvinnelege hovudrolle for rolletolkinga si i dramafilmen *Coquette* (1929). Ho trekte seg tilbake som skodespelar i 1933. Pickford fekk ei stjerne på Hollywood Walk of Fame i 1960 og vart tildelt ein æresoscar i 1976. I 1999 vart ho kåra til den 24. største kvinnelege filmlegenda gjennom tidene av Det amerikanske filminstituttet.

Det amerikanske filmstjerneparet Douglas Fairbanks (til venstre) og Mary Pickford i Oslo sommaren 1924.Foto: Narve Skarpmoen/Nasjonalbibliotekets bildesamling
I stordomstida si var Pickford kjend som *«America's Sweetheart»* og *«the girl with the curls»*.
Pickford var kjend for dei lange slangekrøllane sine, men i 1928 følgde ho moten og klippa dei av, noko som fekk amerikanske aviser til å skriva at uskuldstida var forbi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Mary Pickford» frå Wikipedia på bokmål, den 20. september 2018.*