Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Type i biologisk nomenklatur

Holotypen for arten *Mimulus peregrinus* i gjøglarblomfamilien. Han er referansepunktet for artsnamnet. Typeeksemplaret tener som ein objektiv referanse for taksonet og har derfor stor verdi innanfor biologien.Foto: Mario Vallejo-Marín
Innanfor biologisk nomenklatur er **type** nemninga for eit utvalt takson eller eit utvalt eksemplar som dannar grunnlaget for å definere og gje namn til eit foreldertakson.

På artsnivå, og under, vil dette vere eit prøveeksemplar av individuelle organismar.

For høgare taksa kan regelverket innanfor nomenklaturen avgjere kva for eit underordna takson som skal brukast, til dømes for ei slekt er det ein bestemt art, for ein familie ei bestemt slekt. Avhengig av disiplin og tilgang på prøvar, kan andre skildrande format tene som typar, til dømes har det i botanikken vore brukt illustrasjonar, innan andre organismegrupper brukast levande bakteriekulturar og arkar.

Det originale eksemplaret som vart brukt som typen for ein art er kjent som **holotypen**. Om holotypen er gått tapt, blir eit nytt eksemplar valt ut, men blir kalla **lektotype** eller **neotype**. Zoologien og botanikken har ulik praksis og terminologi for handsaming av prøvar. Det nøyaktige regelverket (engelsk *Code*) for å skildre eit takson vil ein finne i internasjonale organ, for eksempel for zoologi er dette International Commission on Zoological Nomenclature. Ettersom disiplinane har ulik historisk bakgrunn er regelverka ulike, men følgjer liknande prinsipp.

**Typelokaliteten** er området kor typeeksemplaret vart funne.

## Kjelder

* *Første utgåva av denne artikkelen bygger på innleiinga i «Typus (Nomenklatur)» frå Wikipedia på tysk, den 1. februar 2015.*

### Referansar
# Oppdagingstida

Cantino-verdskartet frå 1502 er det eldste overlevande kartet som viser portugisiske oppdagingar i aust og vest.
**Oppdagingstida** viser til tida frå Christofer Columbus oppdaga Amerika på vegner av europearane i 1492 til den metodiske kartlegginga av verdshava under det britiske imperiet på 1800-talet. Kombinasjonen av teknisk nyvinning innan skipsbygging og økonomiske oppgangstider i Europa, gjorde at skip frå Europa i laupet av ein 400-årsperiode fann alle kontinenta, teikna truverdige kart og tok med seg kunnskap om fjerne himmelstrok. Desse oppdagingane var ei viktig årsak til utskiljinga av vitskap som ei særskilt grein frå filosofi.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «Oppdagelsestiden» frå Wikipedia på bokmål, den 16. juni 2009.*
# Midwayøyane

|  |
| --- |
| Midwayøyane |
| øygruppe |
|  |
| Land |  USA |
| Areal | 2,4 km² |
| Folketal |  14 (2014) |
| Wikimedia | © OpenStreetMap Midwayøyane ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Midway Atoll |

Midwayøyane i Stillehavet.
**Midwayøyane** er ein atoll på 6,2 km² som er underlagt USA i det nordlege Stillehavet. Atollen består av øyane Sand Island, Spit Island og Eastern Island. Geologisk sett er atollen ein del av øygruppa Hawaii, sjølv om han ikkje er rekna til Hawaii i dag.

## Historie

Midwayøyane blei oppdaga av av kaptein N.C. Middlebrooks den 5. juli 1859. Kaptein William Reynolds la øyane formelt under USA i 1867, og dei vart då dei fyrste stillehavsøyane som vart annektert av USA.

I 1903 vart øyane busette av arbeidsfolk som ville leggja telegrafkabel over Stillehavet. Dei innførte mange ukjende artar til øyane, t.d. kanarifugl, konglepalme, stovegran og kokosnøttpalme i tillegg til maur, termittar, kakerlakkar, tusenbein og mange andre insekttypar. Seinare same året vart ein radiostasjon oppretta på øya, og marinesoldatar vart plassert der.

Pan American Airlines begynte med sjøflyturar for rike turistar frå San Francisco til Kina så tidleg som 1935. Sjøflya mellomlanda ved Midwayøyane, så turistane fekk sjå øyane.

Frå 5. til 7. juni 1942 stod slaget ved Midway mellom USA og Japan. Øyane var strategisk viktige for USA også under Koreakrigen og den kalde krigen.

Øyane er i dag svært viktige for dyrelivet sitt. Store mengder av verdsbestanden av laysanalbatross og svartfotalbatross hekkar på Midwayøyane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Midway Atoll» frå Wikipedia på engelsk, den 10. juni 2012.*
# Antikoagulant

**Antikoagulantar** eller **antikoagulantia** er stoff som hindrar blod frå å koagulera. Slike stoff finst naturleg i blodsugande dyr som igler og mygg, men blir i dag også framstil som lækjemiddel.

Antikoagulantar vert mellom anna nytta for å førebyggja venøse trombosar, eller blodlevringar/koagulasjon, som til dømes djup venetrombose og den potensielt dødelege konsekvensen av dette, pulmonære emboli, eller lungeblodpropp. Ein pasient kan trengja tromboseprofylakse særskilt rundt ein operasjon. Dei kan òg nyttast for pasientar som treng det av andre grunnar som til dømes på grunn av atrieflimmer eller hjå pasientar med kunstige hjarteklaffar.

Antikoagulantar vert også tilsette i blodprøver som ikkje må koagulera før analysen vert føreteken, eller donert blod som skal lagrast i ein blodbank før blodoverføring.

Det finst mange ulike antikoagulantar. Dei viktigaste er warfarin som kjem i tablettform, og heparin og lågmolekylære heparinar som må injiserast. Warfarin hemmar syntesen av vitamin K som er viktig i vidare danning av koagulasjonsfaktorar. Heparin er eit protein som aktiverer antitrombin III, eit stoff i blodet som hemmar koagulasjon.

Behandling med koagulasjonshindrande middel krev hyppig kontroll av det som ofte blir kalla «blodfortynning».

## Kjelder

* «Koagulasjonshindrende midler« (26. august 2013), *Store norske leksikon*. Henta 5. juli 2014.
* Øye, Ivar. «Antikoagulantia» (13. februar 2009), *Store medisinske leksikon*. Henta 5. juli 2014.
# Havlire

|  |
| --- |
| **Havlire** |
|  Havlire, *Puffinus puffinus* Foto: Ómar Runólfsson |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Livskraftig Utbreiinga av havlire |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormfuglfamilien Procellariidae |
| **Slekt:** | *Puffinus* |
| **Art:** | **HavlireP. puffinus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Puffinus puffinusBrünnich, 1764 |

Havlireegg.
**Havlire** (*Puffinus puffinus*) er ei mellomstor lire i stormfuglfamilien, Procellariidae, som lever i Atlanteren. Havlira hekkar på øyar i Nord-Atlanteren, dei fleste innanfor Dei britiske øyane. Ho er ein langdistansemigrant som trekkjer sørover i den nordlege vinteren til havområda utanfor Brasil og Argentina, dels òg utanfor Sør-Afrika.

## Skildring

Havlira har den typiske lireflukta, flyg lågt over vassflata, med seriar av grunne, kvikke vengeslag med stive venger, etterfølgt av glideflukt med litt hengjande venger. Ho har sotsvart overside og er kvit under. Hovudet er mørkt ned til undersida av auga og den kvite undersida har eit relativt skarp skilje mot den kvite halsen, der andre lireartar har meir diffus overgang mellom over og undersida. Undersida av vengene har ein mørk, tydeleg avgrensa kant rundt heile vengen, som inkluderer mørke vengespissar. Kroppslengda er ca. 30-36 centimeter og ho veg ca. 450 gram.

Populasjonen var estimert til over ein million individ i 2004 og er minkande.

## Utbreiing

I tillegg til dei britiske øyane finst det hekkekoloniar på Newfoundland og på småøyar utanfor Massachusetts. Dessutan på Island og sørover til Kanariøyane. Nokre få streiffuglar har funne vegen så langt som til Australasia.

### I norske farvatn

Dette er den mest vanlege lira som kan treffast i Nordsjøen.
I Norsk Ornitologisk Forening og Artsdatabanken sitt rapportsystem for fuglar er det meldt inn observasjonar av over 1300 havlirer i åra frå 2004 til 2011. Det finst observasjonar frå Finnmark til indre Oslofjorden, men Rogaland og Agder utgjer nær halvparten av tilfella. Juli og august månad har til saman dei fleste av observasjonane.

## Kjelder

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *Puffinus puffinus Arkivert 2012-10-09 ved Wayback Machine.*. Henta frå  den 9. juni 2012.

### Referansar

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Havlire Videoar, bilete og lydopptak av dverglire hos Internet Bird Collection
# Havsvale

|  |
| --- |
| **Havsvale** |
|  Havsvale |
| **Utbreiing og status** |
| **Status i verda:**  Livskraftig **Status i Noreg:**  Livskraftig Utbreiinga av havsvale |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Fuglar Aves |
| **Orden:** | Stormfuglar Procellariiformes |
| **Familie:** | Stormsvalefamilien Hydrobatidae |
| **Slekt:** | *Hydrobates* |
| **Art:** | **HavsvaleH. pelagicus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Hydrobates pelagicusLinnaeus, 1758 |

Havsvaleegg
**Havsvale** (*Hydrobates pelagicus*) er ein fugl i stormsvalefamilien. Han er den minste sjøfuglen i Atlanterhavet. Havsvala er 15-16 centimeter lang og har eit vingespenn på 37–41 cm. Fuglen har svart fjørdrakt men kvit overgump.

Havsvala lever hovudsakleg i austdelen av Atlanterhavet, og hekkar langs størsteparten av den europeiske kysten til Kanariøyane i sør. Han hekkar også i Middelhavet aust til Tyrkia. Dei største populasjonane finst på Shetland, Orknøyane, Færøyane og vest på Irland. Middelhavspopulasjonen høyrer til ein separat underart, umogeleg å skilje i felt frå atlanterhavspopulasjonen utanfor hekketida, og desse hekkar hovudsakleg på Filfola utanfor Malta, Sicilia og Balearane.

I folketrua var fuglen ofte sett på som eit stormvarsel.

Havsvala lever strikt pelagisk utanfor hekkesesongen. Føda består av småfisk, blekksprut og dyreplankton, som ho ofte fangar trippande på havoverflata. Fuglen kan lokalisere ulik flytande føde utifrå lukt. Føda vert omgjord i magen til ei oljeaktig oransje væske som fuglen spyr opp for å mate ungen. Sjølv om havsvala oftast er taus til sjøs, har har fuglen ei gryntande læte som paret ytrar i paringssesongen, og hannen har ein purrande song ein kan høyra frå buplassen.

Havsvala overlever ikkje på øyar der landpattedyr som rotter og kattar har vorte introduserte, men toler naturleg predasjon frå måsar, joar, ugler og falkar. Trass i at den globale populasjonen minkar noko, vert han klassifisert som livskraftig av IUCN som livskraftig grunna storleiken. Då fuglen opptrer i grov sjø ute på havet vert han hylla inn i mytar og sjømannsfortellingar.

Havsvala plasserer reiret i sprekker og holer. Hoa legg eit egg pr hekkesesong, oftast rett på marka. Egget er kvitt, og foreldra deler på den lange rugetida, og etter klekkinga tek begge foreldra hand om ungen. Havsvala er langtrekkar som held seg utanfor kysten av Sør-Afrika medan det er vinter i nord.

## Kjelder

* Artskilding  hos Norsk Ornitologisk Forening

«havsvale» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Stormsvala» frå Wikipedia på svensk, den 29. november 2021.*

Referansar
## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Havsvale Artskilding  hos Norsk Ornitologisk Forening
# Navahofolk

*For språket, sjå navajo.*
Ein navahofamilie utanfor vinterbustaden.
**Navahofolk** eller navahoar er ei stamme av eit urfolk i USA. Navahoane held til i grenseområdet mellom dei amerikanske statane Arizona, Utah og New Mexico. Ein stor del av navahoane bur på Navajo-reservatet i dette området. Reservatet dekker omtrent 70 000 km². Navahostamma er den største urfolknasjonen i Nord-Amerika og tel meir enn 300 000 medlemmar.

## Namn

Ordet «navaho» kjem frå hopi-språket, og tyder «tjuv». Hopiane var dominerande i sørvestområdet før navahoane kom hit, og gav nykomarane dette namnet. Når det vert stava *navajo*, kjem det av spansk ortografi - J-en skal uttalast som ein litt raspande h.

På sitt eige språk navaho kallar folkegruppa seg «diné», som tyder «folket». I dag ynskjer mange navahoar å kallast **diné**.

## Geografi

Navaho-reservatet er i nordausthjørnet av Arizona, men strekkjer seg òg inn i Utah og New Mexico. Innanfor reservatområdet finn ein hopi-reservatet, Canyon dei Chelly og Monument Valley.

## Referansar

* *Denne artikkelen bygger på «Navahoer» frå Wikipedia på bokmål, den 18. desember 2017.*

## Bakgrunnsstoff

*
# Syrisk hamster

|  |
| --- |
| **Syrisk hamster** |
|  Syrisk hamster |
|  Syrisk hamster-hoe |
| **Status** |
| **Status i verda:**  Sterkt truga |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Hamsterfamilien Cricetidae |
| **Slekt:** | *Mesocricetus* |
| **Art:** | **Syrisk hamsterM. auratus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Mesocricetus auratusWaterhouse, 1839 |

**Syrisk hamster** eller **gullhamster** (*Mesocricetus auratus*) er ein gnagar i hamsterfamilien.

I vill form er dei rekna som truga, men er populære som kjæledyr og blir ofte nytta i forsking.

## Fotnotar
# Immunologi

Den nøytrofile granulocytten utgjer ein del av førstelinjeforsvaret til immunforsvaret, og er derfor ein viktig del av immunologien.
**Immunologi** er læra om immunforsvaret og korleis det reagerer i alle organismar.

Immunologi dreiar seg om korleis immunforsvaret fungerer i ein sjuk og frisk kropp, og kva som skjer når immunforsvaret ikkje
verkar som det skal (autoimmune sjukdommar, allergiar, immunsvikt og ved transplantasjonar). Det handlar òg om dei fysiske, kjemiske og fysiologiske kjenneteikna av dei ulike delane av immunforsvaret, både in vitro, in situ og in vivo. Dei organa som utgjer immunsystemet vart oppdaga lenge før konseptet om immunitet var forstått. Dei primære lymfatiske organa til immunforsvaret er tymus og blodmergen og dei sekundære er milten, tonsillane, lymfeårene, lymfekjertlane, adenoiden, huda og levra.

Immunologien blir òg nytta i andre medisinske fagdisiplinar, som psykonevroimmunologi