Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Morfin

|  |
| --- |
|
*Morfin* |
| **CAS-nummer** 57-27-2 | **ATC-nummer** N02A A01 |
| Metabolisme | Hovudsakleg i lever ved konjugering med glukuronsyre |
| Halveringstid | Ca. 2-4 timar |
| Utskiljing | Renal |
| Administrasjonsform | Per oral, IV, IM, SC |

**Morfin** er eit alkaloid opioid smertestillande lækjemiddel som kan utvinnast frå opium. Det vert nytta ved sterke smerter og verkar ved hjelp av ein sentral smertestillande effekt.

Stoffet står på WHO si liste over essensielle medisinar, men er også underlagt streng kontroll. Det står på den norske narkotikalista, og på dopinglista til antidopingbyråa WADA og Antidoping Norge.

## Historie

Stoffet vart først isolert frå opium mellom 1803 og 1805 av den tyske farmasøyten Friedrich Serturner. Han kalla stoffet *Morphium* etter Morfevs, ein gresk gud for søvn og draumar.

Sertürner og kompani byrja selja morfin i 1817 for smertelindring, og som eit middel mot avhengnad til opium eller alkohol. Selskapet Merck byrja selja stoffet i 1827. Morfin blei meir utbreidd etter at ein utvikla sprøyter til medisinsk bruk i 1853–1855.

Stoffet blei mykje brukt i den amerikanske borgarkrigen, og over 400 000 soldatar skal ha fått «soldatsjukdommen», det vil seia morfinavhengnad. På grunn av den sterke avhengnaden morfin skaper nyttar ein ofte andre smertestillande medikament ved kroniske smertar, medan kortvarig bruk er rekna som tilrådeleg og ikkje vanedannande.

## Handelsnamn

Noreg
* *Dolcontin*, Pfizer AS
* *Morfin*, Nycomed Pharma AS

Utlandet
Danmark: Contalgin, Depolan, Doltard (frå Nycomed), Malfin, Morfin.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Morfin i Store medisinske leksikon
* Preparatomtaler - Statens legemiddelverk Arkivert 2007-11-10 ved Wayback Machine.
* Felleskatalogen - Felleskatalog over farmasøytiske spesialpreparater markedsført i Noreg
# Ekkolokalisering

Ekkolokaliseringsprinsippet
Flaggermus brukar ekkolokalisering.
**Ekkolokalisering** er orientering gjennom reflektert lyd, mest i form av ultralyd (høgfrekvent lyd). Nokre dyr har utvikla ekkolokasjon til det ekstreme (eit sanseapparat), for betre å kunne orientere seg i mørke og å kunne fange byttedyr dei elles ikkje ville sett. Også menneske brukar ekkolokalisering, men ikkje i same utstrekning. For alle som brukar ekkolokalisering er høyrselen veldig viktig. Ekkolokalisering fungerer nesten heilt som audioelektroniske navigasjonsapparat som ekkolodd og sonar.

## Ekkolokalisering hos dyr

Biologiske grupper som tannkvalar og flaggermus er døme på pattedyr som har utvikla eit sanseapparat som brukar ekkolokalisering. Hos tannkvalane sit ekkolokaliseringsorganet som sender ut klikkelydar i pannekulen, som blir kalla ein melon eller kvalmelon og er danna av eit feitt (kalla akustisk fett) som truleg forsterkar lyden. Det kan også tenkast at bardekvalar har utvikla ei primitiv form for ekkolokalisering, men dette er fortsatt berre ein teori som det ikkje er bevis for.

Med hjelp av ekkolokalisering kan tannkvalar og flaggermus nøyaktig bestemme kvar dei er og kvar eit eventuelt bytte oppheld seg. Dei kan såleis lett orientere seg i stummande mørke. Ekkolokalisering kan forklarast ved at dyret sender ut ein serie med lydbølgjer, som blir reflekterte tilbake når dei treffer noko, til dømes ein fisk. Dei reflekterte lydbølgjene blir så omdanna til eit bilete av det dei treffer i hjernen til dyret. Biletet gjev kunnskap om både avstand, størrelse og eventuell rørsle.

## Kjelder

* *Denne artikkelen er omsatt frå bokmål wikipedia: Ekkolokalisering, henta den 19.juli 2012.*
# Primatar

|  |
| --- |
| **Primatar** |
|  |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av primatar |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Underklasse:** | Theria |
| **Infraklasse:** | Placentale pattedyr Placentalia |
| **Overorden:** | Euarchontoglires |
| **Orden:** | **Primatar** Primates Linnaeus, 1758 |

**Primatar**, eller 'herredyr', er ei pattedyrorden som kan delast inn i tre underordenar; halvapar, apar og menneskeapar. Dei er utbreidd over heile kloten, men om ein ser bort frå arten menneske lever dei stort sett i tropiske og/eller subtropiske strok. Anatomisk sett er det viktigaste fellestrekket gripehendene med motsette tomlar og stortær.

## Inndeling

* **Halvapar** (Strepsirhini)
	+ **Loriar og galagoar** (Lorisiformes)
		- Loriar (Lorisidae)
		- Galagoar (Galagidae)
	+ Lemurar (Lemuriformes)
	+ Spøkelsesapar (*Tarsius*)
* **Apar** (Haplorhini)
	+ **Ekte apar** eller antropoidar (Anthropoidea)
		- Vest- eller breinaseapar (Platyrrhini eller Ceboidea)
		- **Østapar** (Catarrhini)
			* **Dyre- eller smalnaseapar** (Cercopithecidae)
				+ Bladapar (Colobinae)
				+ Cercopithecinae (m.a. bavianar og marekattar)
* Menneskeapar (Hominoidea)
	+ Gibbonar (Hylobatidae)
	+ Menneskeapar (Pongidae)
	+ Menneske (Hominidae)

## Bakgrunnsstoff

* (no) *primatar* hos Artsdatabanken
* (en) *primatar* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasen
* (en) *primatar* i Catalogue of Life
* (en) *primatar* i Encyclopedia of Life
* (en) *primatar* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *primatar* hos Dyntaxa
* (en) *primatar* hos Fauna Europaea
* (en) *primatar* hos Fossilworks
* (en) *primatar* hos ITIS
* (en) *primatar* hos NCBI
* (en) *Kategori:Primates* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Tundra

Tundra-vegetasjon i Alaska.
Alpin tundra
**Tundra** er eitt av hovudøkosystema eller biomane på jorda. Han består av trelause område nord og sør for den polare skoggrensa. Omgrepet *tundra* kjem frå kildinsamisk, der det er genitivsforma av *tundar*, som tyder 'trelaus slette'.

Det er lite tundra på den sørlege halvkula fordi det er lite land på breiddegradene det er snakk om. Det meste av dette økosystemet ligg i Russland, Canada og Alaska.

## Miljø

Tundraen har som regel permafrost, og berre dei øvste jordlaga tinar om sommaren. Tele i undergrunnen hindrar drenering, slik at jorda blir vassmetta i vekstsesongen sjølv om nedbøren er liten. Våtmarker er svært vanlege på tundraen.

I sørvendte og lune hellingar kan ein finna krattskog av vier og bjørk. Ellers dominerer grasartar og starr. Tundraen har ein rik lavflora. Store pattedyr som rein, moskus, bjørn, ulv og fjellrev set preg på dyrelivet. Hare og smågnagarar som lemen er viktige byttedyr. Om sommaren finst ein rik fauna av hekkande trekkfuglar, særleg ender. Om vinteren er fuglelivet sparsamt, med rype, snøugle og jaktfalk som karakteristiske artar.

Få artar som er avhengige av det særskilde klimaet gjer tundraen særs sårbar for menneskeleg aktivitet og global oppvarming.

## Klimatologi

Tundraklima er ein type polarklima som i Köppens klimainndeling er kjenneteikna ved at middeltemperaturen for den varmaste månaden ligg mellom 0 og 10 °C. Klimasonen er utbreidd i den nordlegaste delen av Asia, Europa og Amerika, samt i nokre fjellområde, mellom anna i tropane. Svalbard og norske høgfjellsområde har tundraklima.

## Sjå òg

* Alpin tundra
* Arktisk tundra

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Tundra» frå Wikipedia på bokmål, den 27. desember 2005.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Tundra**
# Great Plains

Great Plains dekkjer mesteparten av sentrale USA, delar av Canada og Mexico. Den raude linja markerer den 100. meridianen.
**Great Plains** («Dei store slettene») er eit stort område med prærie og steppe som ligg aust for Rocky Mountains i USA, Canada og Mexico.

Området dekkjer delar av dei amerikanske delstatane Colorado, Kansas, Montana, Nebraska, New Mexico, Nord-Dakota, Oklahoma, Sør-Dakota, Texas og Wyoming, og dei kanadiske provinsane Alberta, Manitoba og Saskatchewan.

I Canada er nemninga *prærie* meir utbreidd, og regionen er gjerne kjend som dei kanadiske præriane eller berre «præriane».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Great Plains» frå Wikipedia på bokmål, den 19. juli 2020.*
# Fruktlekam

Fruktlekamar hjå ulike hattsoppar
Ein **fruktlekam** (**sporokarp**) er den delen av ein sopp der dei kjønna sporane blir danna. Faguttrykket for ein fruktlekam hjå sekkesporesoppar er *ascokarp*, og hjå stilksporesoppar heiter han *basidiokarp*. Sekksporesoppane dannar lekamen etter plasmogami-stadiet.

Fruktlekamen kan veksa under bakken, slik han gjer hjå trøflar, eller kan veksa over bakken. På folkemunne viser ordet «sopp» ofte til ein av fruktlekamane til hattsoppane. Sjampinjongar, flugesoppar eller kantarellar er døme på dei fruktlekamane ein gjerne tenkar på frå desse soppartane. Mesteparten av organismen lever likevel som mycel. Avhengig av korleis soppen skaffar seg næring kan mycelet trenga djupt ned i bakken eller inn i ein døyande organisme.

Cellevevet som produserer sporar blir kalla hymenium. Det blir danna som ei tynn hinne utanpå vev som blir kalla hymenofor. Hymenoforet kan vera glatt, rynka, pigga, poreforma, røyrforma, ribbeforma eller skiveforma. Tradisjonelt har forma og utsjånaden til dette vevet vore viktig i systematiseringa av dei mange ulike artane av sopp. Det blir ikkje brukt på den måten lenger, men er framleis praktisk for feltarbeid.

Hattsoppar er soppar som dannar fruktlekamar med ei karakteristisk form, med ein fot, ein stilk og ein hatt. Hattsoppar er ikkje ei systematisk gruppe, men heller ein morfologisk karakteristikk av fruktlekamen blant mange stilksporesoppar som er praktisk for å finna og kjenna att mange artar. Sjølv om nokre sekkesporesoppar også har ei form som kan minna om ein fot og ein hatt, blir dei ikkje rekna som hattsoppar. Eit døme på dette er morklar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Fruktlegeme» frå Wikipedia på bokmål, den 2. februar 2024.*
# Kommensalisme

**Kommensalisme** er ei form for biologisk samliv der den eine parten dreg fordel av samlivet, medan det for den andre verken har positiv eller negativ tyding. Ordet kjem av latin *com mensa* som tyder «delar eit bord», og vart først brukt for å skildra måten mange dyr nyttegjer seg av andre dyrs matoverskot, t.d. åtseletarar som ventar til predatoren er ferdig med byttet sitt før dei forsyner seg.

## Ulike slag kommensalisme

Eremittkreps
### Transport

Mange organismar festar seg til andre organismar for å koma seg frå ein stad til ein annan. Denne forma for kommensalisme omfattar helst leddyr, t.d. midd på insekt, bokskorpionar på pattedyr og tusenbein på fugl, men han er òg kjend frå virveldyr som sugefisk (familie *Echenidae*).

Dyr som vert funne på andre organismar utan at dei gjer skade, vert kalla *foretiske dyr*.

### Husly

Når ein organisme lever i ein annan organisme utan å skada denne kallar me han *inkvilin*. Døme på dette kan vera epifyttiske eller epizooiske plantar eller fuglar som lever i hol i tre.

### Metabiose

Ein indirekte form for kommensalisme vert kalla metabiose. Desse høva fortel om når ein organisme nyttar eit produkt av ein annan organisme etter at denne har døydd. Eit godt døme på dette er eremittkrepsen, som lever i skal frå daude sniglar.

## Kritikk av omgrepet

Nokre biologar meiner at tette tilhøve mellom to organismar naudvendigvis må ha ein positiv eller negativ verknad på begge partar, og at tilhøve som vert rekna som kommensale anten er mutualistiske eller parasittiske på ein måte som enno ikkje er oppdaga. Til dømes er epifyttar «næringspiratar» som kan ta til seg store mengder minerale næringsstoff som elles ville gått til vertsplanten. Store tal på epifyttar kan òg føra til at greiner brekk av, eller dei kan skugga for vertsplanten og såleis redusera fotosyntesen til denne. På same måte kan foretiske midd på flygande insekt gjera det vanskelegare for verten å fly, både på grunn av auke både i vekt og luftmotstand.

## Sjå òg

* symbiose
* mutualisme
* parasittisme
# Cavia

|  |
| --- |
| Cavia |
|  |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av *Cavia* |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Marsvinfamilien Caviidae |
| **Underfamilie:** | Caviinae |
| **Slekt:** | Cavia Pallas, 1766 |

**Marsvin** (*Cavia*) er ei gnagarslekt i familien Caviidae, har ein flat nase, er dekt av pels og har ein nesten usynleg halestump. Marsvin er planteetarar og kan ikkje ta til seg næring korkje frå kjøt eller mjølkeprodukt. Det finst 9 ulike marsvinarter, som held til i ulike regionar av Sør-Amerika. Tammarsvin, *Cavia porcellus*, stammar frå Andes-regionen (Peru, Bolivia, Ecuador), der det har blitt brukt som mat i meir enn 4000 år. I dag er det eit populært kjæledyr, men også brukt i forsking. Ville marsvin har kort, brun eller grå pels, medan tamme marsvin har stor variasjon både i fargar og pelslengde.

## Artar

* *Cavia anolaimae* (ofte rekna som *C. porcellus*) - Colombia
* *Cavia aperea* – Brasiliansk marsvin, vanleg aust for Andes
* *Cavia fulgida* – austre Brasil
* *Cavia guianae* (ofte rekna som *C. porcellus*) - Venezuela, Guyana, Brasil
* *Cavia intermedia* – øygruppa Moleques do Sul i delstaten Santa Catarina i Brasil, først skildra i 1999
* *Cavia magna* – stort marsvin, Uruguay, Søraustbrasil
* *Cavia nana* (ofte rekna som *C. tschudii*)
* *Cavia porcellus* – tammarsvin
* *Cavia tschudii* – fjellmarsvin. Peru sør til nordlege Chile og nordvestre Argentina

## Bilete

* *C. aperea*
* *C. magna*
* *C. porcellus*

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «Cavia» frå Wikipedia på engelsk, den 11. februar 2010.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Cavia Nanna & Per's marsvinesider Arkivert 2008-09-18 ved Wayback Machine. (dansk)
# Holepiggsvin

|  |
| --- |
| **Holepiggsvin** |
|  *Atherurus macrourus* i Thailand |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av Holepiggsvin |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Underorden:** | Hystricognatha |
| **Infraorden:** | Hystricognathi |
| **Familie:** | **Holepiggsvin** Hystricidae Fischer von Waldheim, 1817 |

**Holepiggsvin** (*Hystricidae*) er ein familie av gnagarar som stammar frå Afrika og Asia.
Familien omfattar tre slekter, som samanlagt inneheld elleve artar.

Nokre artar finst forvilla i Europa og Amerika.

## Skadedyr

I mange område der ein finn holepiggsvin blir dei rekna som skadedyr. Dei kan ta for seg i landruksområde og gjera stor skade på avlingar. Ein driv derfor ofte jakt på dyra i desse områda. Dei fleste artane wr likevel sjeldan truga. Ein meiner dette kjem at av dei primære naturlege fiendane til dyra (store rov- og kattedyr) er blitt utrydda eller pressa ut av habitata til holepiggsvina.

## Artar

Nolevande artar og fossile slekter:

* **Familien Hystricidae**
	+ korthalepiggsvin*, Hystrix*
		- Underslekta *Acanthion*
			* *H. brachyura*
			* *H. javanica*
		- Underslekta *Hystrix*
			* *H. africaeaustralis*
			* *H. cristata*
			* *H. indica*
		- Underslekta *Thecurus*
			* *H. crassispinis*
			* *H. pumila*
			* *H. sumatrae*
		- †*Hystrix arayanensis*
		- †*Hystrix depereti*
		- †*Hystrix paukensis*
		- †*Hystrix primigenia*
		- †*Hystrix refossa*
	+ †*Miohystrix*
	+ †*Xenohystrix*
	+ †*Sivacanthion*
	+ børstehalepiggsvin*, Atherurus*
		- *A. africanus*
		- *A. macrourus*
	+ langhalepiggsvin*, Trichys*
		- langhalepiggsvin (*T. fasciculata*)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Hulepindsvin» frå Wikipedia på dansk, den 18. mars 2023.*

* *Denne artikkelen bygger på «Old World porcupine» frå Wikipedia på engelsk, den 18. mars 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* (en) *Holepiggsvin* i Catalogue of Life
* (en) *Holepiggsvin* i Encyclopedia of Life
* (en) *Holepiggsvin* i Global Biodiversity Information Facility
* (en) *Holepiggsvin* hos Fauna Europaea
* (en) *Holepiggsvin* hos Fossilworks
* (en) *Holepiggsvin* hos ITIS
* (en) *Holepiggsvin* hos NCBI
* (en) *Kategori:Hystricidae* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* (en) *Hystricidae* – galleri av bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* *Hystricidae* – detaljert informasjon på Wikispecies
# Hamsterfamilien

|  |
| --- |
| **Hamsterfamilien** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Underorden:** | Myomorpha |
| **Overfamilie:** | Muroidea |
| **Familie:** | **Hamsterfamilien** Cricetidae Fischer von Waldheim, 1817 |

**Hamsterfamilien** er ein familie gnagarar.
Med om lag 580 artar er det den nest største pattedyrfamilien etter musefamilien, som har litt over 600.

## Systematikk

**(Familie) Hamsterfamilien Cricetidae (Underfamilie) *Arvicolinae*
	+ (Tribus) *Arvicolini*
		- (Slekt) *Arvicola*
			* (Art) Vånd *Arvicola amphibius*
		- (Slekt) *Microtus*
			* (Art) Markmus *Microtus agrestis*
			* (Art) Austmarkmus *Microtus levis*
			* (Art) Fjellmarkmus *Microtus oeconomus*
	+ (Tribus) *Lemmini*
		- (Slekt) *Lemmus*
			* (Art) Lemen *Lemmus lemmus*
		- (Slekt) *Myopus*
			* (Art) Skoglemen *Myopus schisticolor*
	+ (Tribus) *Myodini*
		- (Slekt) *Myodes*
			* (Art) Klatremus*Myodes glareolus*
			* (Art) Gråsidemus *Myodes rufocanus*
			* (Art) Raudmus *Myodes rutilus*
	+ (Tribus) *Ondatrini*
		- (Slekt) *Ondatra*
			* (Art) Bisam *Ondatra zibethicus*

## Kjelder

* Artsdatabanken: Artsnavnebasen Nokre nynorske artsnamn blei forandra september 2009

## Bakgrunnsstoff

Wikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Cricetidae**
# Ekornfamilien

|  |
| --- |
| **Ekornfamilien** |
|  Raudt ekorn Foto: Svein Jan Hjelmeset |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | **Ekornfamilien** Sciuridae Fischer de Waldheim, 1817 |

**Ekornfamilien** er ei gruppe enkelttanna gnagarar i familien *Sciuridae* (frå gresk *skia*, 'skygge' og *oura*, 'hale', med andre ord «hale som kastar skugge»). I Noreg finst arten raudt ekorn som vanlegvis berre blir omtala som ekorn.

## Artar

Familien omfattar over 250 artar inndelt i rundt femti slekter. Dei dyra ein først og fremst tenkjer på som ekorn i nordlege delar av verda er dei som bur i tre, men også præriehundar og murmeldyr høyrer til ekornfamilien.

Ekorn har ein hale med stritt hår, men ikkje nødvendigvis ein stor, pelskledd hale. Bakbeina er kraftige, og ekorna går ofte oppreist på to bein og bruker framføtene som «hender». Dei har fire frie tær med kraftige klør på frambeina og fem på bakbeina. Hovudet kan ha noko forskjellig form i ulike artar.

## Trelevande ekorn

Trelevande ekorn er smidige klatrarar som lever i tre. Dei har ein hale som med sin tjukke pels er nesten like stor som resten av kroppen; denne vert brukt til å halda balanse og manøvrera ved hopp. Mange treekorn har spisse duskar på øyro. Artar som lever i nordområde går som regel i uekte dvale om vinteren.

## Bakkelevande ekorn

Bakkelevande ekorn bur som regel under bakken, ofte i store koloniar. Til denne gruppa reknar me m.a. præriehundar og murmeldyr. Bakkelevande ekorn har oftast kort og robust pels, store augo og mindre øyro og hale enn dei trelevande slektningane sine. Fleire av artane går i ekte dvale.

## Bakgrunnsstoff
# Slekta Mus

|  |
| --- |
| Mus |
|  Husmus (*Mus musculus*) |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Musefamilien Muridae |
| **Stamme:** | Murini |
| **Slekt:** | Mus Linnaeus, 1758 |

Mus er ei slekt av små gnagarar i musefamilien. I Noreg finst artane stor skogmus, lita skogmus, husmus og dvergmus.
# Rotte

|  |
| --- |
| **Rotte** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Musefamilien Muridae |
| **Stamme:** | Rattini |
| **Slekt:** | **RotteRattus* Fischer von Waldheim, 1803 |

Brunrotte (*Rattus norvegicus*)
**Rotter** (*Rattus*) er ei gruppe gnagarar som ofte har spiss snute, utståande øyro og hårlaus hale. Rotter er i slekt med mus, men er vanlegvis større. Rotteslekta omfattar 65 artar, med to av dei utbreidde i Noreg, brunrotte og svartrotte. Dei fleste artane held til i den sørlege delen av Asia.

«Rotte» vert brukt som samnemning for ei lang rekkje artar av gnagarar i mange familiar, først og fremst den største av alle pattedyrfamiliar, musefamilien, til dømes brunrotte (*Rattus norvegicus*) og svartrotte (*Rattus rattus*), men òg til dømes dyr i hamsterfamilien med bisamrotte, fjellrotte og jordrotte.

Rotter, særleg brunrotter, er blant dei verste skadedyra for menneske. Dei et eller øydelegg matvarer, dyrefôr, treverk, møblar, klede, emballasje, leidningar og vassrøyr, og dei overfører til dels svært alvorlege sjukdomar til både dyr og menneske. For mange symboliserer rotta vondskap, sjukdom og forrotning.

Rotter har skarpe tenner, som dei sliper kontinuerleg når dei gneg. I tillegg har dei særs sterk og rask kjevemuskulatur. Rotter kan bita omtrent seks gonger per sekund.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Rotte (no) *Rotte* hos Artsdatabanken
* (en) *Rotte* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasen
* (en) *Rotte* i Catalogue of Life
* (en) *Rotte* i Encyclopedia of Life
* (en) *Rotte* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *Rotte* hos Dyntaxa
* (en) *Rotte* hos Fauna Europaea
* (en) *Rotte* hos Fossilworks
* (en) *Rotte* hos ITIS
* (en) *Rotte* hos NCBI
* (en) *Kategori:Rattus* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Konvergent evolusjon

Kranium frå ein pungulv (*Thylacinus cynocephalus*) til venstre jamført med eit nesten identisk kranium frå ein ulv (*Canis lupus*). Dette er to artar som har utvikla seg frå heilt ulike opphav, dei er berre fjernt nærskylde, frå ulike infraklassar.
**Konvergent evolusjon** er eit vitskapleg omgrep i evolusjonsbiologien for fenomenet der liknande genetiske eller morfologiske strukturar utviklar seg åtskilt i ulike ikkje-relaterte organismar. Eigenskapane blir ikkje utvikla likt fordi dei deler ein felles stamfar, men på grunn av eit liknande levesett i same type miljø. Karaktertrekka som oppstår gjennom konvergent evolusjon blir kalla analogiar eller homoplasier. Dette fenomenet førekjem i dyreriket så vel som i planteriket.

Vengen er eit klassisk døme på konvergent evolusjon. Sjølv om den siste felles stamfaren for fuglar og flaggermus ikkje hadde venger, er begge grupper i stand til å flyge. Vengene er like i konstruksjon på grunn av fysiske avgrensingar pålagt av vengeforma. Likskap kan òg forklarast med felles opphav. Vengene vart endra frå lemmar, dokumentert av beinbygningen.

Likskapen mellom pungdyr i Australia og høgare pattedyr i «den gamle verda» er eit anna døme. Både pungdyr og pattedyr utgjer sin eigen klade, dvs alle pungdyr har ein felles forfar som ikkje har nokre andre levande avkom enn berre pungdyr, og likeins er det med høgare pattedyr. Artar innanfor same klade er meir i slekt med kvarandre enn med dei andre kladene, men likevel har veldig liknande former utvikla seg i dei to isolerte populasjonane.

Det motsette av konvergent evolusjon er divergerande evolusjon, der nærskylde artar utviklar ulike eigenskapar.

## Kjelder

* *Første versjon av denne artikkelen byggjer på «Konvergent evolution» frå Wikipedia på svensk og «Convergent evolution» frå Wikipedia på engelsk, den 7. januar 2012*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Definisjon hos Biologisk institutt, UiO
# Monofyletisk gruppe

Krypdyra vert ei monofyletisk gruppe viss me inkluderer fuglane i ho.
Ei **monofyletisk** (av gresk, *monos* = ein og *fylos* = rase) eller **holofyletisk** (av gresk, *holos* = heil og *fylos* = rase) **gruppe** er ei biologisk gruppe som består av alle etterkommarane til ein felles stamfar. Dette står i motsetnad til parafyletiske grupper og polyfyletiske grupper.