Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Murmeldyr

|  |
| --- |
| **Murmeldyr** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Ekornfamilien Sciuridae |
| **Stamme:** | Marmotini |
| **Slekt:** | **MurmeldyrMarmota* Blumenbach, 1779 |

**Murmeldyr** (*Marmota*) er ei gruppe gnagarar i ekornfamilien.

Det er 15 ulike artar innanfor slekta, og dei har ein kraftig kropp med korte, kraftige bein, ein kort buska hale og korte øyro. Storleiken deira kan samanliknast med kattar, frå 30 til 60 cm og med ei vekt på opp til 7 kilogram.

Utbreiingsområdet deira strekkjer seg frå Nord-Amerika over Alpane i Europa og til Asia over til Himalaya-området.

Murmeldyr oppheld seg i gangar i jorda, som dei grev sjølv. Murmeldyra lever i flokkar, og er kjende for den karakteristiske, plystrande lyden dei lagar.

Alpemurmeldyr i Austerrike.
## Woodchuck

Den engelske tungekrøllen «How much wood would a woodchuck chuck if a woodchuck could chuck wood» viser til skogmurmeldyret (*Marmota monax nemnd*), som held til i Nord-Amerika.

## Artar

Dei nolevande artane i murmeldyrslekta blir delte inn i to underslekter med til saman 15 arter.

* **Slekt: Murmeldyr** (Marmota)
	+ Underslekt: *Marmota*
		- Alaskamurmeldyr (*Marmota broweri*), nordlege Alaska
		- Alpemurmeldyr (*Marmota marmota*), Alpane, Karpatane, Høge Tatra, Pyreneane
		- Fjellmurmeldyr (*Marmota baibacina*), austlege Kasakhstan, Xinjiang, Mongolia
		- Himalayamurmeldyr (*Marmota himalayana*), Himalaya
		- Kamsjatkamurmeldyr (*Marmota camtschatica*), nordaustlege Sibir
		- Langhalemurmeldyr (*Marmota caudata*), Sentral-Asia
		- Menzbiermurmeldyr (*Marmota menzbieri*), Tianshan
		- Sibirmurmeldyr (*Marmota sibirica*), sørlege Sibir, Mongolia
		- Skogmurmeldyr (*Marmota monax*), Canada, nordlege USA
		- Skogteppemurmeldyr (*Marmota kastschenkoi*), sørlege Russland
		- Steppemurmeldyr (bobak) (*Marmota bobak*), Aust-Europa til Sentral-Asia
	+ Underslekt: *Petromarmota*
		- Gråmurmeldyr (*Marmota caligata*), Alaska, Britisk Columbia, Washington
		- Gulbukmurmeldyr (*Marmota flaviventris*), sørvestlige Canada
		- Olympicmurmeldyr (*Marmota olympus*), Olympic-halvøya, Washington i USA
		- Vancouvermurmeldyr (*Marmota vancouverensis*), Vancouver Island

Systematikken er delvis omstridd. Nokre artar som lever i Asia blir av visse zoologar rekna som underartar av steppemurmeldyr.

I tillegg er fire utdøydde murmeldyr-artar skildra frå fossil.

* *Marmota arizonae*, Arizona i USA
* *Marmota minor*, Nevada i USA
* *Marmota robusta*, Kina
* *Marmota vestus*, Nebraska i USA

Dei eldste fossila funne av murmeldyr er frå miocen-epoken (frå 23 til 5,3 millionar år sidan), funne i Nord-Amerika. Først i pleistocen-epoken (1,8 millionar til 11 500 år sidan) kom artar av murmeldyrslekta til Eurasia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Murmeldyr» frå Wikipedia på bokmål, den 13. juni 2019.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Murmeldyr**
# Eusosialitet

Hannar av maurslekta *Pogonomyrmex*.
**Eusosialitet** (etter gresk, «ekte sosialitet») er eit mønster somme dyr organiserer formeiringa si etter. Fenomenet er først og fremst kjend frå sosiale insekt som maur, bier, kvefsar og termittar, men det er òg kjend frå krepsdyr og til og med pattedyrartar som nakenrotte.

Den mest brukte definisjonen på at eit dyresamfunn skal kunne kallast eusosialt går på tre punkt:

1. Individ frå fleire generasjonar lever i lag
2. Dei ulike medlemmane i kolonien samarbeider om å ta vare på dei yngste dyra (egg og larver)
3. Bestanden er delt inn i minst to klart skilde kastar; ein som formeirar seg og ein som ikkje gjer det.

## Sjå òg

* Slektskapsseleksjon
* Årevenger

## Kjelder

* Wilson, E. O. (1990): Success and Dominance in Ecosystems: The Case of the Social Insects
# Nepotisme

**Nepotisme** vil seia at ein verdset og lønar kjennskap og venskap framføre kompetanse, til dømes ved å gje slekt og vener fordelar ved tilsetjingar og liknande. Ordet kjem frå det latinske ordet *nepos*, som tyder 'barnebarn' eller 'nevø'. Nepotisme vert sett på som ei form for korrupsjon.

Opphavet til ordet var då pavane i mellomalderen ofte sette inn slektningane sine i geistlege stillingar.

## Kjelder

* «Nepotisme» i *Caplex*.
* «nepotisme» i Nynorskordboka.
# Feromon

Hannen er ofte utstyrt med luktereseptorar på antennene, for å kjenne igjen de seksualferomon ei ho sender ut. Denne billa er ein smellar.
**Feromon** (frå gresk *pherein*, ‘å bere’ eller ‘transportere’ og *hormon*, ‘å stimulere’ ) er eit luktstoff, eit kjemisk signalstoff, som vert skilt ut frå kjertlar hjå nokre dyr og som verkar mellom individ av same art. Dette vert også kalla for duftspråk, når dyr formidlar meldingar som duftinntrykk til kvarandre. Feromona har ulike namn etter kva for funksjon dei har. Feromon skil seg frå andre luktstoff ved at ein ikkje treng å oppfatta sjølve lukta bevisst for at dei skal verka. Feromon speler likevel viktige roller i kommunikasjonen mellom individ innanfor ein populasjon som forsvarsmekanisme, markering av territorium, og særleg innan kjønnsmessig kommunikasjon.

## Seksualferomon

Seksualferomon verkar på det motsette kjønn og gjer at ein han og ei ho finn kvarandre og kan gjennomføre ei paring.

Hjå mange artar, t.d. mange sommarfuglartar, produserer hoene ein artsspesifikk duftblanding (feromon) som hannen kan oppdage på langt hald. Hos insekt er ofte hannen utstyrt med velutvikla antenner, sokalla fjørantenner. Slike antenner har mange tusen sansehår som inneheld luktereseptorar. Nokre artar kan fange slike duftspor på fleire hundre meters avstand.

I nyare tid er feromon nytta som lokkemiddel i feller mot skadedyr. Metoden går ut på å lokke hannane til fella ved hjelp av hoene sitt seksualferomon, for deretter å uskadeleggjere skadedyra.

## Sporferomon

Sporferomon vert nytta av maur for å markere vegen til maten eller tilbake til maurtua, og for rekruttering.

## Alarmferomon

Alarmferomon vert nytta av maursamfunnet til for å få maurene i forsvars- eller angrepsstemning ovanfor ein truande fare.

## Sosialiserande feromon

Hjå samfunnsdannande insekt som bier og maur, skil både larvar og pupper ut feromon som vert kjent igjen av arbeidarane i bolet. Dette medverkar til at utviklinga vert bremsa hjå hoene, slik at dei ikkje blir fullt forplantingsdyktige. Dei blir sterile individ som hjå samfunnsdannande insekt vert kalla *arbeidarar*.

## Aggregasjonsferomon

Mest kjent er kanskje borkbillene og «borkbillekrigen» på Austlandet på 1980-talet. Desse feromona vert kalla for aggregasjonsferomon. Hjå borkbiller frå slekta *Ips* er det hannane som sender ut feromon, og som startar innboringa i trestamma. Både hoer og hannar vert tiltrekt av feromona. Målet er å samle nok individ til å overvinne kvaa som piplar ut i borehola. Sporar av blåvedsopp som er klistra til billene sin kropp, blir avsett i borehola. Soppen veks så inn i veden og sperrar vatntransporten i trestamma. Dersom straumen av plantesaft fortset, ville egg og larvar drukne i vatn og kvae.

## Feromon hjå mennesket

Hjå menneske vert det skilt ut feromon blant anna i sveitte.

## Galleri av feromonfeller

* Feromonfelle for stor granborkbille i skogen.
* Fella fangar flest borkbiller, men også nokre andre artar.
* Feller på rad og rekkje.
* Stor granborkbille.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Feromon» frå Wikipedia på bokmål, den 15. februar 2011.*