Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tetrapodar

|  |
| --- |
| **Tetrapodar** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Infrarekkje:** | Kjevemunnar Gnathostomata |
| **Megaklasse:** | Beinfiskar Osteichthyes |
| **Overklasse:** | Tetrapodar Tetrapoda |
| **Infraklasse:** | †**Tetrapodar** Elpistostegalia Jaekel, 1909 |

**Tetrapodar**, **firfotingar** eller **firbeinte virveldyr** er ei gruppe virveldyr som stammar frå dei første firlemma virveldyra som byrja gå opp på landjorda. Gruppa omfattar klassane amfibium, fuglar, reptilar og pattedyr.

Det vitskaplege namnet *Tetrapoda* kjem av gresk τετραποδη og er sett saman av *tetra*, 'fire' og *podes*, 'føter'.

I nolevande tetrapodar er det framleis vanleg å ha fire lemmar, men dei kan vera omdanna til til dømes armar eller venger. Nokre dyr har også mista nokre eller alle lemmene att, som kvalar, delfinar, sirenedyr, ormepadder og slangar. Tetrapodar pustar med lunger som vaksne, men amfibia pustar med gjeller når dei er heilt unge (sjå rumpetroll).

Tetrapodar utvikla seg frå kjøtfinnefiskar for rundt 395 millionar år sidan, under devontida.

* Modell av *Ichthyostega*, ein tidleg tetrapod.
* Reptilliknande *Tulerpeton*
* *Diadectes* var ein tidleg landlevande planteetar.

## Kjelder

«tetrapod» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* *Denne artikkelen bygger på «Tetrapodar» frå Wikipedia på bokmål, og «Tetrapodar» frå Wikipedia på engelsk den 5. oktober 2012.*

## Bakgrunnsstoff

* (en) *tetrapodar* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasen
* (en) *tetrapodar* i Encyclopedia of Life
* (en) *tetrapodar* hos Fossilworks
* (en) *tetrapodar* hos ITIS
* (en) *tetrapodar* hos NCBI
* (en) *Kategori:Tetrapoda* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
* *Tetrapoda* – detaljert informasjon på Wikispecies
# Placentale pattedyr

|  |
| --- |
| **Placentale pattedyr** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Megaklasse:** | Beinfiskar Osteichthyes |
| **Overklasse:** | Tetrapodar Tetrapoda |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Underklasse:** | Theria |
| **Infraklasse:** | **Placentale pattedyr** Placentalia Owen, 1837 |

**Placentale pattedyr** eller **morkakedyra** (Eutheria) er dei pattedyra som har ei morkake (*placenta*) som samband mellom kretsløpssystemet til foster og mor. Morkaka oppstod evolusjonært ved at fosterhinnene og *allantois* (som er «urinsekken» til fosteret hjå alle amniotar) la seg inntil livmorveggen. Morkaka er den eigenskapen som gjer forlenga drekt mogleg, fordi fosteret ellers ikkje kunne blitt forsynt med oksygen og næring. Drekta hjå placentale pattedyr kan vare opptil elleve månader mot maksimalt éin månad hjå pungdyr.

## Fellestrekk

I stamarten til dei placentale pattedyra – og i mange av de nolevande representantane – fanst og finst det framleis to livmorer. Derimot har dei to skjedene, som ein til dømes finn hjå pungdyr, smelta saman til éin.

Endå eit avleidd fellestrekk for dei placentale pattedyra er at talet på tenner blei redusert med to fortenner og éi jeksel. Stamarten hadde altså tre fortenner, éi hjørnetann, fire premolarer og tre jekslar. I mange delgrupper har talet på tenner blitt vidare redusert.

## Inndeling

Tradisjonelt deler ein dei placentale pattedyra inn i rundt 20 ordenar. Nyare analysar viser at desse ordenane igjen fell i fire grupper, som truleg representerer tidleg utvikling på ulike stader ettersom superkontinenta Laurasia og Gondwanaland blei splitta opp av kontinentaldrift tilbake i jura- og krittida:

* **Laurasiatheria**, rovpattedyr, klauvdyr, kvalar og insektetarar, oppstod truleg tidleg i krit på det laurasiske superkontinentet etter at det blei lausrive frå Gondwanaland
* **Euarchontoglires**, gnagarar, haredyr og primatar, skilde seg truleg frå laurasitherane i midtre krit og utvikla seg på øyene som seinare blei Europa.
* **Xenarthra**, maurslukarar, beltedyr og dovendyr, utvikla seg i Sør-Amerika då Gondwanaland delte seg opp i tidleg krit.
* **Afrotheria**, elefantar, sjøkyr, klippegrevlingar, utvikla seg i Afrika då Gondwanaland delte seg opp i tidleg krit.

### Ordenar

* Afrodyr (Afrosoricida)
* Klauvdyr (Artiodactyla)
* Rovpattedyr (Carnivora)
* Kvalar (Cetacea)
* Flaggermus (Chiroptera)
* Beltedyr (Cingulata)
* Skjermflygarar (Dermoptera)
* Piggsvindyr (Erinaceomorpha)
* Klippegrevlingar (Hyracoidea)
* Haredyr (Lagomorpha)
* Springspissmus (Macroscelidea)
* Hovdyr (Perissodactyla)
* Skjeldyr (Pholidota)
* Dovendyr (Pilosa)
* Primatar (Primates)
* Snabeldyr (Proboscidea)
* Gnagarar (Rodentia)
* Trespissmus (Scandentia)
* Sjøkyr (Sirenia)
* Spissmusdyr (Soricomorpha)
* Jordsvin (Tubulidentata)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Placentale pattedyr**

Wikispecies
Wikispecies har taksonomisk informasjon om **Eutheria**
# Vitskap i 1821

|  |
| --- |
|
< **1821** > |
| Vitskapsår |
| 1819 | 1820 | **1821** | 1822 |1823 |
| * Vitskap i 1821

**Kategoriar**  1821  1821 etter land  1821 etter verdsdel Døde i 1821 Fødde i 1821  Kultur i 1821  Nedleggingar i 1821  Politikk i 1821  Skipingar i 1821  Vitskap i 1821 |

**Vitskapsåret 1821** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1821.

## Hendingar

* 2P/Encke blei den andre kometen som det blei oppdaga har ein periodisk omlaupsbane, etter Halleys komet.
* Alexis Bouvard oppdaga uregelmessigheiter i omlaupsbana til Uranus.
* William Edward Parry byrja den andre reisa si for å finne Nordvestpassasjen.
* Ignaz Venetz la fram teorien om istida.
* Pierre Berthier oppdaga bauksitt.
* Mary Anning fann det første fossilet etter svaneøgler ved Lyme Regis.
* Augustin Louis Cauchy la fram ei skildring av matematisk analyse basert på grenseverdiar.
* William Buckland oppdaga restane av ein hyene i ei hole i Yorkshire, med bein frå løve, elefantar og nashorn.
* Michael Faraday oppdaga elektromagnetisk rotasjonen.
* Thomas Seebeck oppdaga termoelektrisk effekt.
* Augustin-Jean Fresnel påviste at lys er ei transversell bølgjerørsle.

## Prisvinnarar

* Copleymedaljen:
	+ Edward Sabine, irsk astronom
	+ John Herschel, britisk astronom

## Fødde

* 15. mars - Eduard Heine, tysk matematikar (død 1881)
* 16. mai - Pafnutij Tjebysjov, russisk matematikar (død 1894)
* 16. august - Arthur Cayley, britisk matematikar (død 1895)
* 31. august - Hermann von Helmholtz, tysk fysikar (død 1894)
* 13. oktober - Rudolf Virchow, tysk lege, biolog (død 1902)
* 18. november - Franz Bronnow, astronom (død 1891)

## Dødfall

* 20. april - Franz Karl Achard, tysk kjemikar (fødd 1753)
# Monogami

**Monogami** (frå gresk *monos*, 'ein', og *gamos*, 'bryllaup') eller **eingifte** tyder å ha berre ein partnar, anten livet ut eller i ei viss tid. Monogami er vanleg hjå ein del dyreartar og blir sett på som eit ideal blant menneske i mange delar av verda. Brot på ein lovnad om å vera monogam blir kalla utruskap. Nokon som har samliv med fleire samstundes blir kalla polygame.

## Sjå òg

* Bigami
# Polygyni

**Polygyni** eller **fleirkoneri** viser til ei ekteskapsform der éin mann har fleire koner. Det motsette, at der ei kvinne kan ha fleire menn, blir kalla polyandri, fleirmanneri.

Islam er kjend for å godkjenna polygyni med opptil fire koner, og denne samlivsforma er dermed lovleg i mange muslimske land. Fleire afrikanske land har også tradisjon for fleirkoneri.

## Sjå au

* polyandri
* polygami
* harem
* monogami
* konkubinat
# Kosmopolitisk utbreiing

Spekkhoggar har ei kosmopolittisk utbreiing i verdshava.
**Kosmopolitisk utbreiing** eller **kosmopolitisk distribusjon** er eit uttrykk i biologien for at ein art eller ein biologisk kategori, til dømes familie, er utbreidd over heile verda. Ein art som har kosmopolitisk utbreiing kan omtalast som **kosmopolitt**. Ordet «kosmopolitt» stammar frå gresk *kosmos* '(verds)orden' og *polites* 'borgar' og blir bruka for å nemne at det som vert omtala gjeld heile verda.

I omgrepet ligg det implisitt ei avgrensing til det naturlege miljøet til arten eller gruppa, til dømes ved at brugde finst i havet i område med temperert klima, både på den sørlege og den nordlege halvkula, men ikkje i tropane og ikkje i ferskvatn.

Nokre eksempel på kosmopolitiske artar er menneske, mange kvalar, nokre starar, nokre insekt som kvefsen *Copidosoma floridanum*, tistelsommarfuglen *Vanessa cardui* og lavarten bristlav *Parmelia sulcata*.
Nokre kosmopolitiske grupper er muslingslekta *Mytilus* (som mellom anna omfattar blåskjel) og gnagargruppa Myomorpha, der ein finn mus, markmus, rotter, ørkenrotter, hamsterar og lemen.

## Biletdøme

Tistelsommarfuglen (*Vanessa cardui*) frå sommarfuglslekta *Vanessa* finst i heile verda bortsett frå Arktis og Antarktis.

* Tistelsommarfugl i Tønsberg i Noreg.
* Tistelsommarfugl i Norfolk i England.
* Tistelsommarfugl i Frankfurt i Tyskland.
* Tistelsommarfugl i Tweeling i Sør-Afrika.
* Tistelsommarfugl i Baikonur i Kasakhstan.
* Tistelsommarfugl i Aichi i Japan.
* Tistelsommarfugl på Sulawesi i Indonesia.
* Tistelsommarfugl i Ohio i USA.

## Sjå òg

* Endemisk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Distribución cosmopolita» frå Wikipedia på spansk, den 13. desember 2009.*
* «Kospomolitt» i *Nynorskordboka*, Dokumentasjonsprosjektet
* «Kosmos» i *Store Norske Leksikon*, 13. desember 2009
# Antarktis

|  |
| --- |
| Antarktis |
| verdsdel |
|  |
| Land |  Antarktis |
| Areal | 13 720 000 km² |
| Folketal |  5 000 |
|  Antarktis ﻿ / ﻿ |
|  Kart som viser Antarktis.

 Kart som viser Antarktis.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Antarctica |

**Antarktis** (gresk ἀνταρκτικός, 'motsett av Arktis') er ein verdsdel som omgjev sørpolen på jorda. Når ein snakkar om Antarktis tenker ein ofte på kontinentet Antarktika, den største landmassen i verdsdelen. I tillegg til denne finn ein fleire øyar i Sørishavet som høyrer til verdsdelen.

Som fleire andre land har Noreg gjort krav på delar av verdsdelen, men desse krava har hatt lita meining etter Antarktistraktaten i 1961.

Antarktis har internettdomenet *.aq*.

## Galleri

* Lemaire Channel
* Lake Fryxell
* Vulkanen på Mount Erebus på Rossøya
* Polarlys i Antarktis
* Kaloyan Nunatak på Livingston Island

## Sjå òg

* Klima i Antarktis.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Antarktis**
# Castor

|  |
| --- |
| Castor |
|  |
| **Utbreiing** |
|  Utbreiinga av *Castor* |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Underorden:** | Castorimorpha |
| **Familie:** | Beverfamilien Castoridae |
| **Slekt:** | Castor Linnaeus, 1758 |

Castor er ei pattedyrslekt som omfattar to artar av bever. Bever er den største gnagaren som finst på den nordlege halvkula. Beverane omfattar familien Castoridaæ med dei to artane *Castor canadensis* og *Castor fiber*. Førstnemnde høyrer heime i Amerika, mens sistnemnde høyrer heime i Europa.

Beveren kan oppnå ei vekt på 40 kg. Han er dekt av tjukk, vasstett pels, og bakbeina er kraftige, med symjehud mellom de fem tærne. Forbeina derimot liknar våre hender, og beveren bruker dei med stor dyktigheit og presisjon til forskjellige oppgåver.

Beveren overgår alle andre pattedyr (unntatt mennesket) når det gjeld evna til å endre og tilpasse sitt livsmiljø. Det som imponerer mest er beveren sine demningar. Dei kan vere opptil fleire titals meter lange, og sørgjer for at vasstanden i hovudreviret er mest mogleg konstant. Sjølve beverhytta kan vere opptil 7 m i diameter, og huse 2–3 familiar, med høgast 8–10 individ.

## Artar

* *C. canadensis*, amerikansk bever
* *C. fiber*, europeisk bever eller berre bever

## Bakgrunnsstoff

* (no) *bevere* hos Artsdatabanken
* (en) *bevere* – oversikt og omtale av artane i WORMS-databasen
* (en) *bevere* i Catalogue of Life
* (en) *bevere* i Encyclopedia of Life
* (en) *bevere* i Global Biodiversity Information Facility
* (sv) *bevere* hos Dyntaxa
* (en) *bevere* hos Fauna Europaea
* (en) *bevere* hos Fossilworks
* (en) *bevere* hos ITIS
* (en) *bevere* hos NCBI
* (en) *Kategori:Castor* – bilete, video eller lyd på Wikimedia Commons
# Marsvin

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Marsvin (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| **Marsvin** |
|  Marsvin |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Familie:** | Marsvinfamilien Caviidae |
| **Slekt:** | *Cavia* |
| **Art:** | **MarsvinC. porcellus* |
| **Vitskapleg namn** |
| Cavia porcellusLinnaeus, 1758 |

**Marsvin** (*Cavia porcellus*) er eit husdyr i marsvinslekta (*Cavia*), og er eit utbreidd kjæledyr. Namnet marsvin kjem frå tysk og tyder 'svin frå havet' eller 'oversjøisk svin', etter at marsvin blei frakta til Europa over havet frå Sør-Amerika.

Marsvinet har ein viktig rolle i fleire søramerikanske kulturar, særleg som matkjelde, men også innan folkemedisin og i religiøse ritual. Forsking tyder på at tammarsvinet er danna som ein hybrid av nærskulde artar som Cavia aperea, C. fulgida eller C. tschudii.

Eittårig marsvin.
## Skildring

Marsvin er store gnagarar som kan vega mellom 700 og 1200 gram og ha ei lengd på mellom 20 og 25 centimeter.

Langhåra marsvin.
Marsvinpels finst i ulike typar og fargar. Marsvin kan vera einsfarga, to- eller trefarga. Brun, oransje, svart og kvit farge er vanleg. Dei vanlegaste pelstypane er korthåra, abyssinar der håra er ordna i rosettar, og langhåra peruanar. Det finst òg ulike framavla pelsvariantar, som texel, merino, sheltie og rex.

## Levevis

Dyra er drektige i rundt 9 veker, og har som regel kull på tre ungar. Dei kan forplanta seg frå dei er rundt ein månad.

Marsvin blir vanlegvis 4-5 år gamle, men ein del blir opptil 8 år. Verdas eldste marsvin ifølgje Guinness rekordbok frå 2006 blei 14 år og 10,5 månader gammalt.

## Kjelder

* «marsvin» i Nynorskordboka.

«marsvin» i *Store norske leksikon*, snl.no.

* www.norskmarsvinklubb.com Arkivert 2012-01-06 ved Wayback Machine.
* *Denne artikkelen bygger på «Guinea pig» frå Wikipedia på engelsk, den 10. februar 2010.*

Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk Marsvinklubb (NMK) Arkivert 2012-01-06 ved Wayback Machine.
* Veiledning om hold av marsvin, mattilsynet.no (PDF)
# Hamster

|  |
| --- |
| **Hamster** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Rekkje:** | Ryggstrengdyr Chordata |
| **Underrekkje:** | Virveldyr Vertebrata |
| **Klasse:** | Pattedyr Mammalia |
| **Orden:** | Gnagarar Rodentia |
| **Overfamilie:** | Muroidea |
| **Familie:** | Hamsterfamilien Cricetidae |
| **Underfamilie:** | **Hamster** Cricetinae Fischer von Waldheim, 1817 |

**Hamster** er ein underfamilie av hamsterfamilien (*Cricetidae*) i ordenen gnagarar. Fleire typar hamster vert ofte haldne som kjæledyr.

Hamsteren (frå tysk *Hamstern*, 'å samla') har namnet sitt fordi han hamstrar mat inni kinnposar, og ber maten til lagringsstaden.

Nokre typar av hamster:

* Europeisk hamster
* Syrisk hamster eller gullhamster, som er vanlegast å ha som kjæledyr
* Kinesisk hamster
* Dverghamster:
	+ *Russisk dverghamster*
	+ *Sibirsk dverghamster* eller *vinterkvit dverghamster*
	+ *Roborowski dverghamster*

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Hamster» frå Wikipedia på engelsk, den 29. september 2006.*

* Tropehagen Zoo Arkivert 2006-10-12 ved Wayback Machine.
# Laurasia

**Laurasia** var eit superkontinent som seint i mesozoikum braut laus frå superkotinentet Pangea. Det bestod hovudsakleg av landmassar som i dag ligg på den nordlege halvkula, som Laurentia (den nordamerikanske kratonen), Baltica, Sibir, Kazakhstania og Nord-Kina og Aust-Kina.

Namnet er ein kombinasjon av Laurentia og Eurasia.

## Opphav

Sjølv om ein hovudsakleg tenker på Laurasia som eit kontinent frå mesozoikum, meiner ein at det same kontinentet som seinare danna Laurasia òg eksisterte som eit samanhengande kontinent etter at Rodinia braut opp for rundt 1 milliard år sidan. For å ikkje forvekslast med kontinentet i mesozoikum vert dette eldre kontinentet kalla **Proto-Laurasia**. Ein meiner at Laurasia ikkje braut opp før det slo seg saman med dei sørlege kontinenta seint i prekambrium og danna superkontinentet Pannotia, som varte fram til tidleg kambrium.

## Oppbryting og samankomst

I kambrium låg Laurasia nær ekvator og byrja å bryte sundt. Nord-Kina og Sibir dreiv så lenger nord enn noko kontinent hadde vore dei siste 500 millionar åra. I devontida låg Nord-Kina nær polarsirkelen og var det nordlegaste landområdet gjennom karbonistida mellom 300 og 280 millionar år sidan. Ein har derimot ikkje funne spor etter isbredanning på desse kontinenta i denne perioden. Laurentia og Baltica slo seg derimot saman på denne tida og Appalachane vart danna, samt dei store kolførekomstane i Vest-Virigina, Storbritannia og Tyskland. Sibir flytta seg sørover og slo seg saman med Kazakhstania og danne eit lite kontinent som ein meiner vart danna i silur gjennom omfattande vulkansk aktivitet. Då desse to kontinenta slo seg saman var Laurasia nesten danna på nytt, og ved byrjinga av trias, vart Aust-Kina ein del av Laursia, som så kolliderte med Gondwana i sør og danna Pangea.

## Siste oppbryting

For rundt 200 millionar år sidan starta Pangea å bryte sundt. Mellom austlege område av Nord-Amerika og nordvestlege delar av Afrika danna Atlanterhavet seg, sjølv om Grønland og Europa framleis var knytt saman. Europa og Grønland skilde lag for om lag 60 millionar år sidan (i paleocen). Til slutt delte Laurasia seg opp i dei to landmassane som har gjeve namn til kontinentet, Laurentia (i dag Nord-Amerika) og Eurasia (utanom India og Arabia).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Laurasia» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2008.*
# Sør-Amerika

Sør-Amerika
Satellittbilde av Sør-Amerika
**Sør-Amerika** er det sørlege av dei to kontinenta som utgjer den amerikanske verdsdelen. Området strekker seg rundt 7 600 km, frå rundt 12° nord for ekvator til over 55° sør for han, like ved Antarktis. Kysten møter Stillehavet på vestsida og Atlanterhavet på austsida. Landskapet er prega av dei ruvande Andesfjella i vest og Amazonaselva, fruktbart land og tropisk regnskog i aust. Geologisk er Sør-Amerika eit eige kontinent, i og med at det berre trefte Nord-Amerika ganske nyleg. Mange nord-amerikanarar reknar det òg som ein eigen verdsdel.

Urfolket i Sør-Amerika kom nordfrå, etter først å ha gått over landbrua i Beringstredet og vandra sørover. Dei kan òg ha møtt stillehavsfolk som hadde reist over havet. Området vart invadert av europearar frå 1530-åra, først spanjolar og sidan portugisarar. Det vart delt inn i koloniar, som fekk sjølvstende på 1800-talet.

### Sjølvstendige land

* Argentina
* Bolivia
* Brasil, det største og folkerikaste landet i Sør-Amerika.
* Chile
* Colombia
* Ecuador
* Guyana
* Paraguay
* Peru
* Surinam
* Uruguay
* Venezuela

### Biland

* Fransk Guyana (Frankrike)
* Falklandsøyane (Storbritannia)

## Sjå òg

* Latin-Amerika
* Klima i Sør-Amerika

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Sør-Amerika**
# Madagaskar

*For filmen, sjå Madagascar.*

| Republique de Madagascar Repoblikan'i Madagasikara
(norsk: Madagaskar, madagassisk (gassisk)) |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagg | Riksvåpen |

 |

 |
| **Nasjonalsong** | «Ry Tanindraza nay malala ô» |
| **Motto** | Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana (gassisk, *Fedreland, fridom og utvikling*) |
|  |
| **Offisielle språk** | Gassisk, fransk |
| **Hovudstad** | Antananarivo |
| **Styresett** President Statsminister | Republikk Michael Randrianirina Herintsalama Rajaonarivelo |
| **Flatevidd**  – Totalt  – Andel vatn |   587 041 km² (46.) 0,9 % |
| **Folketal**  – Estimert (2017)  – Folketeljing (1975)  – Tettleik |   25 054 161 (51.) ~7,600,000 42,7 /km² (140.) |
| **Sjølvstende** Frå Frankrike | 26. juni 1960 |
| **Nasjonaldag** | 26. juni |
| **BNP**  – Totalt (2015)  – Per innbyggjar |   35 490 mill. USD (116.) 1 600 USD (185.) |
| **Valuta** | Ariary (MGA) |
| **Tidssone** | UTC +3 |
| **Telefonkode** | +261 |
| **Toppnivådomene** | .mg

  |

**Madagaskar** er ein øystat som ligg aust for det afrikanske fastlandet i Indiahavet. Øya er den fjerde største i verda, og hyser rundt fem prosent av verdas plante- og dyreartar. 80 % av dei finst berre på Madagaskar.

## Historie

Republikken Madagaskar har ei blanding av aust-afrikansk (hovudsakleg bantu), asiatisk og polynesisk kultur. Medan gassisk er eit austronesisk språk med sterkt slektskap til maanjanspråket frå Borneo, viser DNA-studium at innbyggjarane på øya har delvis afrikansk, delvis indonesisk opphav, med noko arabisk innblanding.

Den nedskrivne gassiske historia tek til på 600-talet, då arabiske kjøpmenn skipa stasjonar langs den nordvestre kysten.

Kart over Madagaskar
## Geografi

### Klima

Madagaskar heller oppover mot aust til ei skogkledd fjellrekkje som går frå sør til nord på øya. Den søraustlege passatvinden blir lyft oppover denne fjellrekkja (orografisk heving), og resultatet er ein nedbørsnormal på 2000–3000 mm (og enkelte stader meir) langs austkysten av øya. Perioden med minst regn i aust er frå september til november, sjølv om ein har regn om lag annankvar dag òg i denne perioden. Seinare på året, medan det er sumar på den sørlege halvkula, vert passatvinden svekt, og vestsida av øya får regn- og torebyer bortimot dagleg.

Madagaskar har lægre temperaturar enn dei fleste andre tropiske øyar, hovudsakleg på grunn av det høge terrenget. I juli kan temperaturane gå under 10 °C i områda høgare enn 1200 m. Desse områda ligg so høgt at dei får ein turr vestleg vind som blæs i høgda over den søraustlege passatvinden. Tropiske syklonar kan treffe Madagaskar, og særleg austkysten, kvart år og føre til store flaumar. Flaum er derimot ei lite sannsynleg hending på sørvestkysten som ligg i regnskugge. Desse områda får mindre enn 400 mm i året.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Madagaskar**
# Kjæledyr

Kvinne med røyskatt som kjæledyr (Måleri av Leonardo da Vinci, ca. 1483-1490)
**Kjæledyr** er dyr som blir haldne hovudsakleg for å underhalda eller halda folk med selskap, til forskjell frå andre tamdyr som ein held av økonomiske grunnar. Nokre typar tamme dyr er vanlegast å halda som kjæledyr, men alle dyr som eit menneske kan stella for og knyta seg til, også ville dyr, kan bli kjæledyr.

Vanlege typar kjæledyr er til dømes hund, katt, kanin, marsvin og hamster.