# नेपोलियन बोनापार्ट

**नेपोलियन बोनापार्ट** (Napoleon Bonaparte; १५ अगस्ट १७६९ – ५ मे १८२१) फ्रान्सया छम्ह महान सैनिक नेता व सम्राट खः। वय्कःयात **नेपोलियन प्रथम** (Napoleon I) या नामं नं म्हसीकि। फ्रेञ्च क्रान्ति (French Revolution) या इलय् वय्कलं सेनाया नेतृत्व यानादिल व लिपा फ्रान्सेली गणतन्त्र (French Republic) या प्रथम कन्सुल (First Consul) जुयादिल।

नेपोलियनयात इतिहासया दकलय् महान "सेनापति" (Military Commander) मध्ये छम्हया कथं हनि। वय्कःयागु रणनीति (Strategy) व हताःया कला (Warfare) आः नं हलिम न्यंकंया सैनिक ब्वनेकुथिइ ब्वंकेगु या। वय्कलं "नेपोलियन संहिता" (Napoleonic Code) नांयागु कानुनी सुधार यानादिल, गुकिं आधुनिक युरोपया कानुन व्यवस्थाया जग तल।

## न्हापांगु जीवन

नेपोलियनया जन्म कोर्सिका (Corsica) नांयागु न्हसिभुइ जूगु खः। थ्व न्हसिभु फ्रान्सया अधिनय् लाःसां, नेपोलियनया परिवार इटालियन मूलयागु खः। वय्कःया अबुया नां "कार्लो बोनापार्ट" व मांया नां "लेटिजिया रामोलिनो" खः।

मचांनिसें नेपोलियन तसकं तीक्ष्ण बुद्धि दुम्ह खः। वय्कलं फ्रान्सय् सैनिक शिक्षा कायादिल व सन् १७८५ य् तोपखाना (Artillery) या अधिकृत जुयादिल।

## सैनिक जीवन व सत्ताय् उदय

फ्रान्सेली क्रान्ति सुरु जुइवं नेपोलियनं क्रान्तिकारीतय्गु पक्ष काल।

* **तुलोंया घेराबन्दी (Siege of Toulon):** सन् १७९३ य् वय्कलं ब्रिटिश सेनां कब्जा यानातःगु "तुलों" शहरयात लित कायेत महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितादिल। थ्व घटना लिपा वय्कः २४ दँया उमेरय् "ब्रिगेडियर जनरल" जुयादिल।
* **इटाली व इजिप्ट अभियान:** वय्कलं इटालीइ अस्ट्रियन सेनायात बुकाः तःधंगु विजय प्राप्त यानादिल। लिपा वय्कलं इजिप्टय् आक्रमण यानादिल, गन वय्कःया सेनां "रोसेटा स्टोन" (Rosetta Stone) लुइकल।

सन् १७९९ य् नेपोलियन फ्रान्स लिहाँ वल व "१८ ब्रुमेयर" (18 Brumaire) या "कू" (Coup) मार्फत सत्ता थःगु ल्हातय् काल। वय्कः "प्रथम कन्सुल" जुयादिल व सन् १८०४ य् थःत "सम्राट" (Emperor) घोषित यानादिल।

## नेपोलियनया हताःत (Napoleonic Wars)

सन् १८०३ निसें १८१५ तक नेपोलियनं युरोपया थीथी देय्‌त नाप त-तःधंगु हताः ल्वानादिल, गुकियात "नेपोलियनया हताःत" (Napoleonic Wars) धाइ।

* **अस्टरलिजया हताः (Battle of Austerlitz):** सन् १८०५ य् जूगु थ्व हताःयात नेपोलियनया दकलय् तःधंगु विजय मानय् याइ। वय्कलं रुस व अस्ट्रियाया मंकाः सेनायात बुकूगु खः।
* **युरोपय् प्रभुत्व:** नेपोलियनं स्पेन, इटाली, व जर्मनीया यक्व भागय् कब्जा यानाः थःगु दाजुकिजापिन्त जुजु दयेकल। वय्कलं "कन्टिनेन्टल सिस्टम" (Continental System) लागू यानाः बेलायत नाप व्यापार यायेत प्रतिबन्ध तःगु खः।

## पतन व निर्वासन

नेपोलियनया पतनया मू कारण रुसयागु आक्रमण खः।

* **रुस अभियान (१८१२):** सन् १८१२ य् नेपोलियनं तःधंगु सेना ज्वनाः रुसय् आक्रमण यात। तर रुसया तच्वःगु चिकुला व "scorched-earth" नीतिया कारणं वय्कःया ५,००,००० स्वया अप्व सैनिक सीत। थ्व घटनां नेपोलियनयात कमजोर दयेकल।
* **लिपजिगया हताः (Battle of Leipzig):** सन् १८१३ य् युरोपेली देय्‌तय्सं मंकाः कथं आक्रमण यानाः नेपोलियनयात बुकल।
* **एल्बा न्हसिभुइ निर्वासन:** सन् १८१४ य् नेपोलियनयात गद्दीं चिइकाः एल्बा न्हसिभुइ निर्वासित यात।

## सच्छि न्हि व वाटरलु

सन् १८१५ य् नेपोलियन एल्बां बिसिउँ वनाः हानं फ्रान्सया सम्राट जुयादिल। थ्व ईयात "सच्छि न्हि" (Hundred Days) धाइ। तर, **वाटरलुया हताः** (Battle of Waterloo) य् बेलायती व प्रसियन सेनां वय्कःयात अन्तिम रुपं बुकल।

थ्व लिपा, नेपोलियनयात आन्ध्र महासागरया विकट सेन्ट हेलेना (Saint Helena) न्हसिभुइ देश निकाला यात।

## मृत्यु

नेपोलियनया मृत्यु ५ मे १८२१ य् ५१ दँया उमेरय् सेन्ट हेलेना न्हसिभुइ जुल। वय्कःया मृत्युया कारण "प्वाःया क्यान्सर" खः धाइ, यद्यपि छुं इतिहासकारतय्सं वय्कःयात आर्सेनिक बीख बियाः स्याःगु खः धकाः नं विश्वास याइ।

## योगदान व लिच्वः

नेपोलियनं युरोपय् आधुनिकतायागु बी (Seed) ह्वलादिल:

1. **नेपोलियन संहिता (Napoleonic Code):** थ्व कानुनं "कानुनया न्ह्यःने सकलें बराबर" (Equality before the law) धयागु सिद्धान्त स्थापित यात। थ्व संहिता आः नं यक्व देय्‌या कानुनया आधार खः।
2. **मेट्रिक प्रणाली:** नेपोलियनं हे नाप-तौलया "मेट्रिक प्रणाली" (Metric System) यात व्यापक दयेकादिल।
3. **राष्ट्रवाद:** नेपोलियनया हताःतय्सं जर्मनी व इटालीइ राष्ट्रवादया भावना ब्वलंकाः लिपा थ्व देय्‌त एकीकरण जुइत ग्वाहालि यात।

## लिधंसा